nghiên cứu về quan hệ quốc tế và chính sách đối ngoại của Nhật Bản từ sau Chiến tranh thế giới thứ hai

Đề tài về :Nghiên cứu về quan hệ quốc tế và chính sách đối ngoại của Nhật Bản từ sau Chiến tranh thế giới thứ hai

MỤC LỤC

LỜI MỞ ĐẦU 2

CHƯƠNG I- ĐỀN YASUKUNI 5

1 Lịch sử hình thành và đôi nét về đền Yasukuni 5

2 Ý nghĩa tôn giáo của đền Yasukuni đối với người Nhật 8

3 Ý nghĩa chính trị của đền Yasukuni 9

CHƯƠNG II- ĐỀN YASUKUNI VÀ QUAN HỆ NHẬT BẢN- TRUNG QUỐC-HÀN QUỐC 14

1 Vài nét về quan hệ Nhật- Trung- Hàn trong thời kì chiến tranh Lạnh (1947-1991) 14

2 Bối cảnh các nước từ sau Chiến tranh Lạnh tới nay 17

2.1 Trung Quốc 17

2.2 Hàn Quốc 19

2.3 Nhật Bản 20

3 Vấn đề đền Yasukuni và mối quan hệ Nhật- Trung- Hàn 21

3.1 Những chuyến viếng thăm đầy tranh cãi 21

3.2 Phản ứng của Trung Quốc và Hàn Quốc và các nước xung quanh 23

3.3 Những tranh cãi trong lòng nước Nhật 34

3.4 Sự thật là như thế nào? 39

KẾT LUẬN 44

DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO 45

đã làm ảnh hưởng thế nào tới mối quan hệ giữa 3 nước trong khu vực ĐôngBắc Á?

Việc viếng đền Yasukuni của Thủ tướng Nhật Bản, đặc biệc là Thủtướng Junichiro Koizumi được một số người cho là việc riêng của nước Nhật,hoặc một số người khác chỉ nhìn thấy sự lệch pha trong cách nhìn nhận lịch sửcủa 2 bên, một bên là kẻ đã gây tội ác trong chiến tranh và một bên là nhữngnạn nhân của tội ác đó Tuy nhiên vấn đề không hẳn là đơn giản như thế.Trong niên luận này, chúng tôi sẽ tìm hiểu và giải thích lịch sử hình thànhcũng như lý giải vì sao đền Yasukuni lại trở thành một vấn đề mang tính chínhtrị và vì sao việc viếng đền của Thủ tướng Nhật lại trở thành một điểm nóngtrong quan hệ giữa 3 nước Nhật Bản- Trung Quốc- Hàn Quốc

Nghiên cứu lý giải về hiện tượng đền Yasukuni sẽ cho chúng ta cái nhìn sâuhơn về quan hệ quốc tế ở khu vực Đông Bắc Á Niên luận này ngoài việc cung cấp

các kiến thức về đền Yasukuni còn lý giải mối liên hệ giữa sự kiện ngôi đền nàyvới quan hệ ngoại giao giữa 3 nước Nhật- Trung- Hàn Từ đó ta hiểu rõ hơn những

gì tiềm ẩn phía sau vấn đề Yasukuni cũng như làm rõ những gì đang diễn ra trongquan hệ quốc tế giữa 3 nước có liên quan tới vấn đề này

Đối tượng nghiên cứu là vấn đề đền Yasukuni và mối quan hệ giữa ba nướcNhật Bản- Trung Quốc- Hàn Quốc Phạm vi nghiên cứu được lựa chọn là từ sauchiến tranh Lạnh (1991) tới nay

Nghiên cứu đề tài này, chúng tôi sử dụng phương pháp luận mang tính khoahọc, khách quan và biện chứng của chủ nghĩa Mác-Lenin kết hợp với tính dân tộc

và tính thời đại Đồng thời chúng tôi cũng sử dụng phương pháp thống nhất logic

và lịch sử, nghiên cứu tổng hợp, so sánh đối chiếu và thống kê để làm sáng tỏ vấnđề

Trên thế giới đã có nhiều nghiên cứu về quan hệ quốc tế và chính sách đốingoại của Nhật Bản từ sau Chiến tranh thế giới thứ hai có thể kể vài công trình tiêubiểu sau1:

_ Japan's Foreign Policy Since 1945 của Kevin J Cooney, NXB M.E Sharpe,

2006

_ Japanese Foreign Policy in Asia and the Pacific: Domestic Interests, American Pressure, and Regional Integration của Akitoshi Miyashita và Yoichiro Sato,

NXB Palgrave Macmillan, 2001

Nghiên cứu về vấn đề đền Yasukuni thì có các nghiên cứu tiêu biểu sau2

_ Japan's Yasukuni Shrine: Place of Peace or Place of Conflict? Regional

Politics of History and Memory in East Asia của William Daniel Sturgeon,

_ Class-A War Criminals: Enshrined at Yasukuni Shrine của Viện lịch sử hiện

đại Trung Quốc, NXB China Intercontinental, 2005

Trong nước có công trình nghiên cứu Chính Sách Đối Ngoại Của Nhật Bản Thời Kỳ Sau Chiến Tranh Lạnh của TS Ngô Xuân Bình, NXB Khoa học xã hội

Vấn đề đền Yasukuni cũng được phân tích trong chương 2 của luận văn tốt

nghiệp “Những vấn đề trong quan hệ ngoại giao Hàn- Nhật những năm gần đây”

của sinh viên Vũ Thị Vân Anh, cử nhân khoa Đông Phương học trườngĐHKHXH&NV TPHCM và rất nhiều bài báo, bài nghiên cứu về quan hệ quốc tếkhu vực Đông Bắc Á

Niên luận gồm 2 chương, trong đó, chương 1 chúng tôi sẽ tìm hiểu lịch sử hình thành cũng như ý nghĩa tôn giáo và chính trị của đền Yasukuni Chương 2 là những lí giải về vấn đề Yasukuni và sự liên hệ giữa vấn đề này với chính sách đối ngoại giữa 3 nước Nhật Bản- Trung Quốc- Hàn Quốc từ sau chiến tranh Lạnh (1991) Ngoài ra còn có phần Mở đầu và Kết luận

CHƯƠNG I ĐỀN YASUKUNI

1 Lịch sử hình thành và đôi nét về đền Yasukuni

Đền Yasukuni nằm ở Kudan- quận Chiyoda- thủ đô Tokyo, được xây nămMinh Trị thứ hai (6/1869) theo lệnh của Nhật Hoàng Lúc đầu nó có tên là TokyoShokonsha (Đông Kinh Chiêu hồn xã), là nơi để tưởng nhớ những người đã hy sinhtrong trận chiến Boshin3 Lúc đó, ở khắp Nhật Bản có rất nhiều ngôi đền chiêu hồnkiểu này Đây là một loại đền thờ theo tín ngưỡng Thần đạo của người Nhật

Năm 1879, đền được đổi tên thành Yasukuni (靖国- Tịnh quốc) với ý nghĩamong ước cho đất nước luôn được bảo vệ bình yên Đền trở thành nơi để tưởngniệm và vinh danh những người lính đã hi sinh trong các cuộc chiến tranh của nướcNhật từ năm 1853 tới hết năm 1945 khi Chiến tranh thế giới thứ hai kết thúc Điềuđặc biệt là trong số những người được thờ, không chỉ có binh lính người Nhật màcòn có cả những người dân thường (phụ nữ và các nữ sinh) hi sinh khi làm công táccứu tế trong chiến tranh và có cả những người Đài Loan và Triều Tiên bị bắt đi línhcho Nhật thời Chiến tranh thế giới thứ hai4 Theo thống kê hiện tại có khoảng hơn2,466,000 người đang được thờ cúng tại đây

Để được vinh danh tại Đền Yasukuni, đối tượng được vinh danh phải nằmtrong số các trường hợp sau (vì theo qui định những người này phải hi sinh tronglúc đang thi hành nhiệm vụ nên những người chết đơn thuần do chiến tranh sẽkhông được kể vào)

Satsuma, lãnh chúa Choshu, lãnh chúa Tosa) từ tháng 1/1868 đến 5/1869 Cuối cùng, thắng lợi thuộc về phe bảo hoàng, và Thiên hoàng Meiji chính thức tuyên bố chấm dứt 250 năm cầm quyền của Mạc phủ Tokugawa, mở ra thời đại mới, thời đại Minh Trị duy tân.

4 Theo website chính thức của đền Yasukuni: http://www.yasukuni.or.jp/

 Điều kiện để được vinh danh

1 Các quân nhân, hay công dân được tuyển mộ cho quân đội mà:

o Hi sinh trong lúc thi hành nhiệm vụ, hay do bị thương nặng bên ngoàiNhật Bản (và trên đất Nhật kể từ sau tháng 9/1931)

o Mất tích hay bị xem như đã mất trong lúc bị thương hay bệnh tật khi làmnhiệm vụ

o Bị tử hình do quyết định của tòa án chiến tranh được kí kết trong Hiệp định hòa bình San Francisco (San Francisco Peace Treaty).

2 Công dân tham gia vào các trận đánh dưới sự xếp đặt của quân đội và hi sinhtrong khi bị thương nặng

3 Công dân được xem như đã chết trong các trại cải tạo của Liên Xô sau chiếntranh

4 Công dân xung phong vào các nhiệm vụ dân sự (công nhân nhà máy, y tá chocác tổ chức như Hồng thập tự quốc tế) bị chết trong khi làm nhiệm vụ

5 Thủy thủ hi sinh trên các tàu buôn trong chiến tranh và thời bình

6 Thủy thủ hi sinh khi tham gia vào các nghĩa vụ quốc tế (Awa Maru)

7 Học sinh Okanawa mất trong lúc di tản (vụ đắm tàu Tsushima Maru)

8 Quan chức chính phủ của tỉnh Karafuto và khu vực Kwangtung thuộc Bán đảoLiêu đông (thuộc quyền kiểm soát của Nhật từ 1905-1944), Đặc mệnh toànquyền Triều Tiên, Đặc mệnh toàn quyền Đài Loan

Mặc dù hàng năm số người vinh danh tại đây mỗi tăng lên nhưng chỉ đượctính với mốc thời gian 1951 tức năm kí kết Hiệp định hòa bình San Francisco Chonên không hề có cá nhân nào được đưa vào Đền kể từ 1951, kể cả những quân nhân

hi sinh trong khi làm nhiệm vụ ở Cục phòng vệ Nhật Bản (Self-Defence Forces)

Trong khuôn viên ngôi đền còn có 1 viện bảo tàng tên là Yushukan, là nơilưu giữ và trưng bày các kỉ vật của những người đã hi sinh và được thờ tại đây Bảotàng được lập năm 1882 (Minh Trị thứ 15) Có hơn 100,000 hiện vật chiến tranhđược lưu giữ bao gồm những bức vẽ, các sản phẩm nghệ thuật, áo giáp và vũ khí…trong đó có cả phi cơ Zero Fighter và ngư lôi Kaiten dành cho các cảm tử quân.

Hằng năm có khoảng 5 triệu người tới viếng đền Họ coi đây là trung tâmtưởng niệm linh hồn của những người đã chết trong chiến tranh

Đền Yasukuni năm 18935

5 Nguồn http://www.ndl.go.jp/scenery/e/data/257/index.html

Ngôi đền hiện nay6

2 Ý nghĩa tôn giáo của đền Yasukuni đối với người Nhật

Theo tín ngưỡng Thần đạo thì khi chết, con người trở thành những những

linh hồn Đạo này cho rằng những linh hồn (kami) vốn không hề biết gì về sự hận

thù hay trả oán nhưng họ có thể sẽ trở nên như vậy nếu không có một nơi yên bình

để họ an nghỉ Do vậy cần phải có nơi để thờ cúng và an ủi những linh hồn này.Theo thống kê, 1945 cả nước Nhật có 148 ngôi đền thờ những người tử trận giốngđền Yasukuni Tuy nhiên, Yasukuni lại trở thành ngôi đền trọng yếu nhất, ngôi đềntrung tâm của hệ thống này Những đền khác chỉ thờ lính chết trận và dân địaphương còn đền Yasukuni được coi như một trung tâm, tập trung toàn bộ nhữngngười lính tử trận trong cả nước Những người này được tôn vinh với đầy đủ têntuổi, chức vụ, phiên hiệu và đơn vị lúc họ còn sống

Thông thường hàng năm đền đều tổ chức 2 kì tế chiêu hồn vào tiết xuân vàtiết thu Kì tế vào mùa xuân lấy mốc ngày 30/4, kì mùa thu lấy mốc ngày 18/10,mỗi kì tế kéo dài 3 ngày liền Việc thờ cúng này nhằm tưởng niệm những người đã

6 Nguồn: http://www.dcine.com/asia2006/

chết, cảm tạ sự phù hộ tốt đẹp mà họ đã làm cho trần thế Các nghi lễ hàng nămđược các đạo sĩ tư tế trong đền đảm nhận và thực hiện theo nghi thức Thần đạo.

Lúc đầu, đền Yasukuni chỉ là một ngôi đền nhỏ, giản dị nằm khiêm tốn ởquận Chiyoda Dần dần, do được Nhật hoàng bảo trợ, sự ngưỡng mộ của người dânvới ngôi đền ngày càng tăng Cuối cùng nó trở thành ngôi đền Thần đạo lớn nhất cảnước, sánh vai với đền thờ của gia tộc Nhật Hoàng (Meiji Jingu) và về mặt tônkính chỉ đứng sau đền Ise, thờ nữ thần Amaterasu, vị nữ thần sinh ra dân tộc NhậtBản tính đến ngày 18/9/1931 khi Thiên Hoàng ban chiếu về “Sự biến Mãn Châu”thì đền Yasukuni thờ 14 vạn người, cho tới lúc cuộc chiến này kết thúc thì số ngườiđược thờ lên tới 140 vạn, và hiện nay là khoảng 2,47 triệu7

3 Ý nghĩa chính trị của đền Yasukuni

Tuy nhiên trong thời kì Chiến tranh thế giới thứ hai, ngôi đền này bị các thếlực quân phiệt cầm đầu lợi dụng vào các mục đích chính trị Không giống như 147đền chiên hồn còn lại, Yasukuni không ngằm trong sự giám sát và quản lý củaThần kì quan8 mà nó thuộc quyền quản lý của lục quân và hải quân Người ta chorằng với việc quản lý như vậy các thế lực quân phiệt thời đó đã dùng uy tín của đền

để tăng cường ảnh hưởng của mình trong quân đội, kích động tinh thần sẵn sàngchết vì Nhật hoàng của các binh lính Nhật Yasukuni được sử dụng như một liềuthuốc đặc biệt công hiệu về mặt tinh thần đối với binh sĩ Các binh lính Nhật tintưởng rằng “chết và được tưởng niệm tại đền Yasukuni” là một vinh hạnh Vì thế,trước khi ra trận họ thường nói câu: “Hẹn gặp lại tại đền Yasukuni”, với hàm ý họsẵn sàng hi sinh nhưng sẽ được vinh danh như những vị thần bất tử và được thờ tạingôi đền Yasukuni linh thiêng

Đền Yasukuni đã tạo ra một mối liên hệ gắn kết giữa Thiên hoàng, binhlính và gia đình của người lính đó Việc vinh danh những người lính tử trận một

7 Những vấn đề trong quan hệ ngoại giao Hàn- Nhật trong những năm gần đây- Vũ Thị Vân Anh

8 Thần kỳ quan (神祇官 Jingi-kan), một cơ quan lo việc tôn giáo, khuyến khích Thần đạo phát triển Trước đây

do sự xâm nhập và phát triển của Phật giáo và Nhật, Thần đạo tuy cùng tồn tại nhưng bị lép vế và gần như bị loại

bỏ Tới thời Minh Trị được xác lập, ngày 13 tháng 3 năm 1868, chính phủ Nhật Bản công bố "Thần Phật phân ly lệnh", tách Thần đạo ra khỏi Phật giáo và Thần kì quan được khôi phục lại.

cách long trọng ở ngôi đền mang lại một hiệu quả tân lý chính trị rất cao Trướchết, đối với những người ra trận, nó khuyến khích tinh thần tận tuỵ, sẵn sàng hiếndâng, hi sinh bản thân mình để phụng sự cho Thiên hoàng Hi sinh để hoàn thànhbổn phận là một vinh quang Thứ hai, những người thân của người lính, khi thấycon em mình đã hi sinh vì đất nước, và đã được được đích thân Thiên hoàng tônvinh như thế thì nỗi đau vì mất người thân sẽ giảm đi rất nhiều Họ sẽ cảm thấyđược an ủi và nỗi đau trở thành một niềm vui sướng, niềm vinh dự, tự hào Hơn thếnữa, nó sẽ làm nảy sinh tình cảm trung thành tuyệt đối với Thiên hoàng và người tacàng ham muốn tận tuỵ phục vụ, thi hành những sứ mệnh mà Thiên hoàng traocho.

Chính vì lí do đó mà đền Yasukuni được coi là biểu tưởng của chủ nghĩaquân phiệt bành trướng Người ta cho rằng chính quân phiệt Nhật đã lợi dụng tinhthần Yasukuni để động viên chiến tranh, và chính với tinh thần đó nhiều tên tộiphạm chiến tranh đã gây rất nhiều tội ác với nhân dân các nước bị Nhật Bản xâmchiếm

Sau khi Chiến tranh thế giới thứ hai kết thúc, người Mỹ vào Nhật Bản đãmuốn xoá bỏ ngôi đền Nhưng xét tới yếu tố văn hoá và nguyện vọng chính đángcủa người thân của những người lính chết trận muốn có một nơi để tưởng niệm con

em mình, chính quyền chiếm đóng Nhật lúc đó do Mỹ nắm quyền, đã đưa ra 2 lựachọn:

1 Yasukuni phải trở thành bộ phận thuộc chính phủ, nhưng khôngđược liên quan đến tôn giáo

2 Yasukuni vẫn là nơi thờ cúng, nhưng phải được độc lập từ chínhphủ

Phía Nhật đã chọn phương án 2 Và kể từ đó mọi đóng góp cho Yasukuniđều do phía các cá nhân đảm nhiệm

Danh sách số người đang được thờ trong Yasukuni

Cuộc chiến Boshin và

Thời kì cải cách Minh Trị 1868-1869 7,751

Cuộc viễn chinh Đài

Cuộc chiến Nhật- Thanh11 1894-1895 13,619

Nổi dậy Nghĩa Hoà

Chiến tranh Trung Nhật 1937-1941 191,243

9 Hay còn gọi là Chiến tranh Tây Nam (西南戦争 Seinan Senso), là một cuộc nổi loạn của các cựu samurai ở

phiên Satsuma chống lại chính phủ Minh Trị từ 29 /1/1877 đến 24/9/1877, năm thứ 11 thời Minh Trị Đây là cuộc nổi loạn có vũ trang cuối cùng và cũng là nghiêm trọng nhất chống lại chính quyền mới.

10 Sự cố 54 thủy thủ Ryukyuan bị giết bởi các bộ lạc Đài Loan sau việc 69 người bị gặp nạn trong một vụ đắm tàu

tại đây, xảy ra sau khi chính quyền nhà Thanh tại Trung Quốc từ chối lời xin lỗi đến Nhật Bản với lí do Đài Loan là: "Vùng đất chưa có ánh sáng văn minh!"

11 Diễn ra từ 1/8/1894 đến 17/ 4/1895 Cuộc chiến tranh này đã trở thành biểu tượng về sự suy yếu của nhà Thanh và chứng tỏ sự thành công của quá trình hiện đại hóa do công cuộc Minh Trị duy tân Kết quả là sự chuyển dịch chi phối khu vực châu Á từ Trung Quốc sang Nhật Bản Đây là một đòn chí mạng vào nhà Thanh và truyền thống cổ truyền Trung Quốc Các xu hướng này sau đó đã dẫn đến cuộc Cách mạng Tân Hợi năm 1911.

12 Khởi nghĩa Nghĩa Hòa Đoàn là một cuộc khởi nghĩa của Trung Quốc diễn ra từ 11/1899 đến 7/9/1901) chống

lại những thế lực nước ngoài trong các lĩnh vực giao thương, chính trị, văn hóa và công nghệ Nhiều người nước ngoài và những người theo Cơ đốc giáo ở Trung Quốc đã bị giết Chính quyền nhà Thanh bất lực đành phải nhờ liên quân 8 nước gửi 20 000 quân đến chi viện Trong số này có quân của Nhật Bản

13 Cuộc chiến giành quyền kiểm soát Mãn Châu và Triều Tiên giữa hai nước đế quốc Nơi diễn ra cuộc chiến là Nam Mãn Châu thuộc Trung Quốc, đặc biệt là khu vực xung quanh bán đảo Liêu Đông và Phụng Thiên, và các khu vực biển quanh Triều Tiên, Hoàng Hải và Nhật Bản.

14 Đối đầu với Đế chế Đức (Liên minh Trung tâm) ở Sơn Đông

 Những người bị treo cổ :Hideki Tojo, Itagaki Seishiro, Heitaro Kimura, Kenji Doihara, IwaneMatsui, Akira Muto, Koki Hirota

 Những người bị tù chung thân :Yoshijiro Umezu, Kuniaki Koiso, Kiichiro Hiranuma, Toshio Shiratori

 Tù khổ sai 20 năm :Shigenori Togo

 Chết trước khi tuyên án (do bệnh tật) :Osami Nagano, Yosuke Matsuoka

Những thông tin về những tội phạm chiến tranh này được đưa vào trongđền, chính thức được loan báo vào ngày 19/4/1979 Sóng gió bắt đầu nổ ra từ năm

1985 khi Thủ tướng Nhật Bản lúc đó, ông Nakasone Yasuhiro, tới thăm đền với tưcách Thủ tướng nhân kỉ niệm lần thứ 40 ngày nước Nhật bại trận cho đến ngàynay

15 Đối đầu với Trung Hoa Quốc dân đảng

16 Đối đầu với quân đồng minh trên chiến trường Thái Bình Dương

29/3/2007, các tờ báo lớn tại Nhật đã cho đăng tài liệu do Thư viện củaQuốc hội công bố

Một tài liệu đề tháng 1/1969 cho thấy ngôi đền đã hỏi ý kiến chính phủ vềcác kế hoạch ghi danh các tội phạm chiến tranh hàng đầu hay loại A mà khôngcông khai việc làm này Theo tờ Yomiuri Shimbun, đền Yasukuni đã kín đáo thêmtên của 14 tội phạm chiến tranh loại A, kể cả Thủ tướng thời chiến bị treo cổHideki Tojo, vào tháng 10/1978

Một tài liệu khác đề tháng 4/1958 cho biết, Bộ Phúc lợi đã hối thúc đềnYasukuni ghi danh của hàng trăm tội phạm chiến tranh hạng thấp hơn (loại B vàloại C) ’’Thế còn việc thờ các tội phạm chiến tranh theo một cách khó phát hiệnthì sao?’’, một tài liệu trích dẫn lời một quan chức giấu tên.17

Các tài liệu này cho thấy chính phủ Nhật Bản đã tham gia tích cực vàoquyết định thờ các tội phạm chiến tranh tại ngôi đền này

17 Theo http://vietbao.vn/

CHƯƠNG II ĐỀN YASUKUNI VÀ QUAN HỆ NHẬT BẢN-

TRUNG QUỐC- HÀN QUỐC

1 Vài nét về quan hệ Nhật- Trung- Hàn trong thời kì chiến tranh Lạnh 1991)

(1947-Chiến tranh Lạnh là một cuộc đối đầu về ý thức hệ, kinh tế và địa chính trịgiữa 2 phe Xã hội chủ nghĩa và Tư bản chủ nghĩa sau Thế chiến thứ hai Thuật ngữnày được sử dụng lần đầu tiên vào năm 1947 khi Bernard Baruch, một nhà tàichính và là cố vấn tổng thống Hoa Kỳ, có bài phát biểu tại Nam Carolina nói rằng

“Hãy để chúng ta không bị lừa gạt: chúng ta hiện ở giữa một cuộc chiến tranh

lạnh.” Về sau, thuật ngữ này được phổ biến rộng rãi nhờ cuốn sách Cold War của

nhà báo người Mỹ Walter Lippmann18

Đặc điểm của thời kì này là thế giới bị phân thành 2 cực: một bên là Liên

Xô và các đồng minh phe Xã hội chủ nghĩa, bên còn lại là Mỹ và các đồng minh

Tư bản chủ nghĩa

Trong bối cảnh đó, khu vực Đông Bắc Á cũng bị cuốn vào sự phân cực này.Trung Quốc chính thức trở thành đồng minh của Liên Xô sau “Hiệp ước hữu nghị,đồng minh và tương trợ” giữa Liên Xô và Cộng hoà nhân dân Trung Hoa(2/1950) , trong khi đó, với “Hiệp ước an ninh” Nhật- Mỹ (1951) Nhật Bản làđồng minh được Mỹ bảo trợ Mặc dù vậy, giữa Nhật Bản và Trung Quốc không có

sự đối đầu quân sự trực tiếp nào Hai bên chỉ ngầm đối đầu nhau thông qua hệthống đồng minh như đã nói ở trên Cả hai cố gắng không gây xích mích, né tránhnhững đối đầu quân sự

Tuy nhiên, đến những năm 1960, bắt đầu đã có những căng thẳng Vào năm

1960, Nhật Bản và Mỹ sửa đổi lại “Hiệp ước an ninh Nhật- Mỹ”, một số điều

18 Walter Lippmann (23/9/1889- 14/12/1974) là một tác giả, phóng viên, nhà bình luận chính trị người Mỹ, sinh

ra trong một gia đình người Mỹ gốc Do Thái ở New York Ông này 2 lần được nhận giải Pulitzer cho mục “Hôm nay và Ngày mai”

trong đó có liên quan tới đảo Đài Loan khiến quan hệ Nhật – Trung trở nên căngthẳng cũng trong giai đoạn này, Trung Quốc bắt đầu thử nghiệm và phát triểnhàng loạt các loại vũ khí hạt nhân 1964, họ còn cho nổ thử vụ nổ hạt nhân đầutiên Điều này bị phía Nhật Bản lên án gay gắt Tuy nhiên phía Trung Quốc với nỗlực kiềm chế đã không để sự việc đi xa hơn.

Từ năm 1972, quan hệ hai nước tiến tới một bước phát triển mới nhờ vai tròcủa Mỹ 2/1972 tổng thống Mỹ đến thăm Trung Quốc hai bên đã ký kết "Thôngcáo chung Thượng Hải" Quan hệ Trung - Mỹ sau Thế chiến thứ hai là "đối thủ"thì nay đã bắt tay tìm đến nhau với những thỏa hiệp: Mỹ công nhận một nướcTrung Quốc, đổi lại Trung Quốc thừa nhận sự có mặt của quân đội Mỹ ở một sốnước của Đông Nam Á Quan hệ Mỹ - Nhật lúc này gắn bó tới mức nhiều nhàphân tích cho rằng: Nếu Mỹ "hắt hơi" thì Nhật Bản cũng "sổ mũi" nên khi quan hệTrung - Mỹ đã đổi chiều thì quan hệ Trung - Nhật không thể không thay đổi

9/1972 tại Đại lễ đường nhân dân ở Bắc Kinh, Nhật Bản và Trung Quốc đã

ký kết "Tuyên bố chung Nhật - Trung" tuyên bố bình thường hoá quan hệ giữa hainước Trong tuyên bố có đoạn: “Không một bên thế lực nào sẽ tìm kiếm sự báquyền ở khu vực châu Á- Thái Bình Dương và mỗi bên sẽ phản đối trước mọi nỗlực của bất kì một nước nào khác hay một nhóm các nước tìm kiếm những sự báchủ như vậy”19 Như vậy ta thấy, các bên đã hướng tới một trật tự mới trong khuvực, ở đó có sự ổn định, cân bằng quyền lực giữa 3 bên Mỹ- Nhật- Trung Đếnnăm 1978, Trung Quốc và Nhật Bản đã ký kết "Hiệp ước hoà bình hữu nghị Trung

- Nhật"

Sau hiệp ước này, quan hệ kinh tế giữa Nhật Bản và Trung Quốc được thúcđẩy nhanh Nguồn vốn ODA và FDI của Nhật Bản đổ vào Trung Quốc ngày càngnhiều, đến năm 1988 ước đạt 2.01 tỷ USD vốn FDI và 1.24 tỷ USD vốn ODA

Khác với quan hệ Nhật- Trung ở 2 phía đối địch, Nhật và Hàn đều là đồngminh của Mỹ ở khu vực Đông Bắc Á nên quan hệ đối ngoại có vẻ “xuôi chèo mátmái” hơn Mỹ với vai trò là cầu nối giữa 2 đồng minh, luôn khuyến khích 2 bên

19 Chính Sách Đối Ngoại Của Nhật Bản Thời Kỳ Sau Chiến Tranh Lạnh- Ngô Xuân Bình

tạm gác lại những vấn đề trong lịch sử để có được mối quan hệ hữu nghị, hợp tác.Nhờ đó, Nhật và Hàn đã bình thường hoá quan hệ vào năm 1965 Thời gian này,nhiều chương trình tăng cường trao đổi du lịch song phương, trao đổi hàng hóagiữa hai nước đã góp phần tăng cường hiểu biết và quan hệ hợp tác giữa 2 bên.Lãnh đạo hai nước Hàn Quốc và Nhật Bản thường xuyên gặp gỡ lẫn nhau Thủtướng Nhật Bản Nakasone Yasuhiro đã sang thăm Seoul tháng 1 năm 1983, Tổngthống Hàn Quốc Chun Doo-hwan cũng tới thăm Nhật Bản tháng 9 năm 1984, đánhdấu bước khởi đầu cho các hội nghị thượng đỉnh diễn ra gần như hàng năm giữahai nước, với các chuyến thăm Nhật của Tổng thống Roh Tae-woo, Kim Young-sam và Kim Dae-jung.

Mặc dù cùng đứng trên một chiến tuyến nhưng không phải giữa hai nướckhông có vấn đề Và nổi bật nhất trong các vấn đề đó là việc tranh chấp quần đảo

mà phía Hàn Quốc gọi là Dokdo, còn phía Nhật Bản gọi là Takeshima Tranh chấpnày đã diễn ra rất lâu Và cả hai bên cũng đưa ra nhiều chứng cứ để tranh cãi.Nhóm đảo này nằm ở vùng biển giữa Nhật Bản và Hàn Quốc, gồm 2 đảo nhỏ vàmột số dải đá ngầm rộng khoảng 0.23km2 Năm 1905, Nhật Bản đã sát nhập nhómđảo này vào lãnh thổ của mình Sau Chiến tranh thế giới thứ hai, lực lượng chiếmđóng của Mỹ ở Nhật (SCAP) quy định nhóm đảo này và một số đảo khác khôngđược đặt trong phạm vi lãnh thổ của Nhật Bản Suốt thời gian đó, Nhật cố gắngkhôi phục lại chủ quyền với nhóm đảo này nhưng thất bại Tranh chấp giữa Nhật

và Hàn Quốc về nhóm đảo Dokdo/ Takeshima chính thức bắt đầu vào 18/1/1952,khi tổng thống Hàn Quốc Syngman Rhee đơn phương tuyên bố chủ quyền đối vớithềm lục địa bao quanh bán đảo Triều Tiên mở rộng đến 200 hải lý mà theo đóDokdo thuộc phạm vi kiểm soát của Hàn Quốc chính phủ Nhật liền bác bỏ, sau đócho thanh tra và yêu cầu 6 người Hàn Quốc rời khỏi đảo đồng thời dựng cột mốclãnh thổ Đến 1954, Hàn Quốc cho xây dựng một ngọn hải đăng, tháp phát sóng vàđường băng cho máy bay phản lực trên đảo khiến phía Nhật rất bất bình, cho rằngđây là sự chiếm đóng và yêu cầu đưa vấn đề tranh chấp này ra tòa án quốc tế giảiquyết nhưng phía Hàn Quốc không chấp nhận Vấn đề cứ tiếp diễn cho đến năm

1965 khi hai nước bình thường hóa quan hệ thì mới tạm lắng nhưng vẫn chưa

được giải quyết ngã ngũ Bên cạnh đó, những nỗi ám ảnh về quá khứ đã bị Nhậtxâm lược vẫn khiến quan hệ 2 bên bị cản trở.

Ngoài ra, trong thời kì chiến tranh Lạnh, Hàn Quốc về mặt kinh tế phụthuộc rất nhiều vào Mỹ và Nhật Bản Hàn Quốc luôn phải nhập các loại hàng hoátiêu dùng cũng như một số nguyên liệu từ Nhật Và vì thế, kinh tế Hàn Quốc luônphải chịu tình cảnh thâm hụt ngoại thương với Nhật Bản Nhận thức được vấn đềnày, Hàn Quốc luôn cố gắng nỗ lực để thoát khỏi sự phụ thuộc đó Tuy nhiên kếtquả vẫn chưa có gì khả quan

2 Bối cảnh các nước từ sau Chiến tranh Lạnh tới nay

2.1 Trung Quốc

Hai trăm năm trước, Napoleong đã gọi Trung Quốc là “người khổng lồđang ngủ say” và cho rằng khi Trung Quốc tỉnh dậy thì sẽ làm “chấn động cả thếgiới” ngày nay, sau 20 năm cải cách mở cửa và phát triển kinh tế, Trung Quốc đãđạt được những thành tựu to lớn Dù phải trải qua nhiều khó khăn, nhiều bướcthăng trầm nhưng Trung Quốc đang ngày càng lớn mạnh, dần trở thành một cườngquốc về kinh tế, quân sự, có vai trò lớn trong khu vực và trên thế giới

Từ sau ngày cải cách mở cửa, nhiều tiềm năng kinh tế đối nội, đối ngoạiđược phát huy, nhất là sau nhiều năm chuyển sang kinh tế thị trường, Trung Quốc

đã đạt được một tốc độ tăng trưởng kinh tế cao, liên tục đứng đầu thế giới Trong

20 năm, Trung Quốc đã đạt được kỉ lục về tốc độ tăng trưởng kinh tế từ

1980-1995, GDP của Trung Quốc tăng bình quân hàng năm 10.2% Năm 1980-1995, GDPtăng gấp 4 lần so với năm 1980 Trung Quốc còn đề ra mục tiêu phấn đấu đến năm

2020 sẽ tăng GDP gấp đôi so với năm 2000 Các nhà lãnh đạo kinh tế Trung Quốccũng như các cơ quan WB, IMF, Ngân hàng châu Á đều nhận định rằng TrungQuốc rất có khả năng giữ được tốc độ phát triển kinh tế trên 9% Nhiều dự báo lạcquan còn cho rằng đến năm 2010, GDP của Trung Quốc sẽ đuổi kịp Nhật Bản, sau

đó tới năm 2020 sẽ vượt qua Nhật Bản và Mỹ đứng đầu thế giới

Với một sức mạnh kinh tế như thế, đương nhiên Trung Quốc cũng phải tínhtoán cho mình những tham vọng chính trị Trung Quốc có lợi thế là tình hình chínhtrị trong nước vẫn giữ được trạng thái ổn định Mặc dù vẫn còn tồn tại nhiều vấn đềnhư bạo loạn ở Tân Cương, Tây Tạng hay vấn đề Đài Loan, song nhìn chung,không có biến động lớn xảy ra Đảng Cộng sản vẫn giữ vị trí độc tôn trong vai tròlãnh đạo nhà nước.

Từ sau Chiến tranh Lạnh, chính sách đối ngoại của Trung Quốc chủ yếu tậptrung vào 2 nhiệm vụ trung tâm:

 Hiện đại hoá đất nước

 “Thống nhất đất nước”

Để hoàn thành 2 nhiệm vụ này, họ hướng vào 3 mục tiêu chính sau:

 Vừa hợp tác, vừa cạnh tranh về kinh tế nhằm thu hút vốn, kĩ thuật,kinh nghiệm quản lý tiên tiến và xuất khẩu hàng hoá ra thị trườngquốc tế để duy trì tốc độ tăng trưởng cao liên tục và hiện đại hoá nềnkinh tế

 Tranh thủ sự đồng tình của quốc tế, hạn chế sự can thiệp của Mỹ,Nhật Bản để thực hiện việc thu hồi Đài Loan

 Chú trọng vấn đề chủ quyền đối với các vùng lãnh thổ và vùng biển,hải đảo đang có tranh chấp với các nước xung quanh

Phục vụ cho đường lối đối ngoại đó là một chính sách ngoại giao linh hoạt,vừa mềm vừa cứng, mặt khác, tăng cường thực lực quân sự làm hậu thuẫn chochính sách ngoại giao

Như vậy, ở đây ta có thể thấy sau chiến tranh Lạnh, Trung Quốc từ mộtnước có sức mạnh quân sự và vị thế ngoại giao đáng kể đang từng bước nâng caosức mạnh kinh tế Tham vọng của Trung Quốc là muốn trở thành một siêu cường

để cạnh tranh tầm ảnh hưởng với Nhật ở khu vực Đông Á, và với Mỹ ở tầm thếgiới.

2.2 Hàn Quốc

Từ những năm 60, Hàn Quốc bắt đầu thực hiện công nghiệp hoá với sự trợgiúp kinh tế của Mỹ và Nhật Bản Nhờ có chính sách hợp lí, phát triển tối ưu đượcnguồn lực trong nước và khai thác hiệu quả các nguồn lực bên ngoài, Hàn Quốc đãthành công Từ một nước chậm phát triển, họ đã trở thành một nước công nghiệpphát triển đứng thứ 12 trên thế giới 1997, Hàn Quốc chịu ảnh hưởng nặng nề củacuộc khủng hoảng tài chính tiền tệ Điều này đặt ra thách thức mới cho các nhàhoạch định chính sách kinh tế của Hàn Quốc Hiện tại, sau khi đã trở thành mộtnước công nghiệp, Hàn Quốc muốn tiến tới là một nước công nghiệp phát triểncao, phát triển nguồn nhân lực, nâng cao cải thiện đời sống dân chúng

Sự phát triển về kinh tế đã nâng cao vị thế của Hàn Quốc trên trường quốc

tế Thế giới biết đến Hàn Quốc như một quốc gia phát triển tương đối hiện đại.Nhiều nước muốn học hỏi kinh nghiệm của Hàn Quốc Hàn Quốc thực hiện chínhsách đối ngoại đa phương rộng mở với tất cả các quốc gia Nếu trong chiến tranhLạnh, Hàn Quốc chỉ chú trọng quan hệ với phương Tây thì hiện nay, các nướcĐông Âu và ASEAN trở thành mục tiêu hướng tới của Hàn Quốc Bên cạnh đó,Hàn Quốc vẫn là một đồng minh thân cận của Mỹ từ kinh tế, chính trị đến ngoạigiao, quốc phòng Về quan hệ với Nhật, mặc dù là cùng là đồng minh với Mỹnhưng Hàn Quốc luôn ở trong trạng thái dè chừng và cảnh giác với Nhật Hai nướcđang trở thành những đối thủ cạnh tranh gay gắt về buôn bán và đầu tư quốc tế.Hàn Quốc đang mở rộng tầm ảnh hưởng của họ ở khu vực Đông Nam Á nhưng vịtrí của họ vẫn xếp sau Nhật Bản ở khu vực này Dự báo sắp tới cuộc cạnh tranh này

sẽ tiếp diễn và căng thẳng hơn

trào Nền “kinh tế bong bóng” sụp đổ khiến kinh tế Nhật rơi vào tình trạng trì trệkéo dài nhất trong lịch sử và cho tới nay vẫn chưa thể vực dậy được Các vấn đề xãhội (sự già đi của dân số, tình trạng thất nghiệp của thanh niên, các khuynh hướngtâm lí xã hội tiêu cực…) và nền chính trị bất ổn là những bất lợi của Nhật Bảntrong quá trình định hình một đường lối phát triển mới

Về vấn đề an ninh và chính trị, hiện tại, Nhật vẫn chú trọng nhất tới quan hệvới Mỹ, nhưng họ cũng mở rộng chính sách ngoại giao đa dạng hơn Nhật chọnLiên hợp quốc để thực hiện chiến lược ngoại giao đa phương và khu vực ĐôngNam Á là nơi thực hiện chiến lược đó Ngoài việc tích cực đầu tư vào khu vựcĐông Nam Á, Nhật Bản cũng muốn đưa người của mình vào các tổ chức Liên hợpquốc như WHO, Cao uỷ LHQ về người tị nạn… Ngoài ra, Nhật cũng muốn đóngvai trò cầu nối giữa các nước đang phát triển với G7 và giữa Trung Quốc với cácnước phương Tây Nhật cũng tăng cường các hoạt động quân sự như tăng chi ngânsách cho quốc phòng (đứng hàng thứ ba thế giới), phát triển tiềm lực công nghệhiện đại có thể chuyển thành công nghiệp quốc phòng hùng mạnh, vận động sửađổi điều 9 trong Hiến pháp…

Như vậy, với sự cạnh tranh mạnh mẽ của Trung Quốc về chính trị, và củaHàn Quốc về mặt kinh tế, Nhật Bản hiện đang không còn hài lòng với vị trí là mộtsiêu cường về kinh tế nữa, họ muốn tiến đến một nước có vị thế về chính trị và trởthành một cường quốc quân sự Việc tăng cường các hoạt động quốc tế và thay đổichính sách quân sự chính là minh chứng rõ ràng cho việc đó

3 Vấn đề đền Yasukuni và mối quan hệ Nhật- Trung- Hàn

3.1 Những chuyến viếng thăm đầy tranh cãi

Việc các nhà lãnh đạo Nhật Bản đến viếng đền Yasukuni hàng năm không

có gì là mới lạ Từ khi đền được thành lập, mỗi năm đều có Thiên hoàng hoặcthành viên của gia đình hoàng tộc tới dự các buổi lễ cầu hồn của ngôi đền này Tục

lệ này đã chấm dứt vào năm 1978 khi Nhật hoàng Hirohito quyết định không đến

viếng đền Yasukuni nữa Kể từ đó, Nhật hoàng không đích thân đến viếng đền màchỉ cử người đến.

Các vị Thủ tướng cũng như các nghị sĩ hoặc bộ trưởng hoặc các lãnh đạocao cấp khác của Nhật vẫn thường xuyên viếng thăm đền vào các dịp lễ hàng năm.Chính phủ Nhật hàng năm vẫn tổ chức Lễ tưởng niệm chiến tranh tại tòa nhàBudokan20 gần Yasukuni, để sau đó những người tham gia lại có thể đến thămYasukuni được Cho đến nay đã có nhiều đời Thủ tướng Nhật đến thăm ngôi đềnnày kể từ sau khi chiến tranh Thế tranh thế giới thứ hai kết thúc Tuy nhiên có 3 vịThủ tướng đã tạo ra những cuộc tranh cãi đầy gay gắt khi đi thăm đền Yasukuni

Đó là các ông: Miki Takeo, Nakasone Yasuhiro và Koizumi Junichiro

Budokan gần đền Yasukuni (nguồn: http://www.sight-seeing-japan.com/4-kanto/tokyo/budokan1.jpg)

 15/8/1975, Thủ tướng Nhật lúc đó là ông Miki Takeo đã đến thămđền Yasukuni nhân dịp kỉ niệm kết thúc chiến tranh Sở dĩ có chuyến

nơi tổ chức các cuộc thi đấu Judo Sau này được dùng để tổ chức các lễ lớn hoặc các liveshow ca nhạc.

thăm này là do từ năm 1952, sau Hiệp ước hoà bình San Francisco,Nhật Bản được phục hồi độc lập, trong nước Nhật lúc bấy giờ dấylên một phong trào phục hưng vị trí đặc biệt của đền Yasukuni nhằmbiến ngôi đền thành biểu tượng mang tính nhân dân và quan hệ mậtthiết với nhà nước Vì thế, 11/1952, Liên đoàn Nhật Bản vì phúc lợicủa các gia đình bị mất mát trong chiến tranh (Nihon IzokuRenmei)21 đã yêu cầu có một ngân quỹ nhà nước cho việc tưởngniệm những người được thờ trong đền Yasukuni 1956, tổ chứcNihon Izokukai22 đòi nhà nước phải ủng hộ ngôi đền này Sau đó,đảng Dân chủ Tự do đã lập tiểu ban “Về sự hỗ trợ của nhà nước chođền Yasukuni” trong Hội đồng Nghiên cứu chính trị của Nội các.Chuyến thăm này của ông Takeo đã khơi lên cuộc tranh luận đó cóphải là một hành vi tôn giáo mà Hiến pháp Nhật cấm hay không vànên đánh giá về cuộc chiến vừa qua như thế nào Chuyến thăm này

có ý nghĩa đặc biệt quan trọng vì nó mở đường cho các cuộc thămchính thức về sau

 Sau ông Takeo, đến lượt Thủ tướng Nakasone Yasuhiro bị dư luậnchỉ trích và lên án vì các cuộc đến viếng đền Trong suốt nhiệm kìThủ tướng của mình, ông này đã 10 lần đến viếng đền Yasukuni, liêntục trong các năm 1983, 1984,198523 Đặc biệt trong chuyến viếngthăm ngày 15/8/1985, ông còn kí vào sổ lưu niệm với dòng chữ “Thủtướng nội các” và ủng hộ 30000 Yen lấy từ quỹ công Dư luận quốc

tế cho rằng việc Thủ tướng Nhật đến thăm đền là ủng hộ cho việcphục hồi chủ nghĩa quân phiệt

 Gần đây nhất là ông Junichiro Koizumi, với 6 lần viếng đền trong 6năm làm Thủ tướng Nhật, trong đó lần bị phản ứng mạnh nhất là lần

21 Thành lập năm 1947

22 Thực ra tổ chức này chính là Nihon Izoku Renmei đổi tên thành vào năm 1953

23 Về vấn đề đền Yasukuni- Đức Minh Hoài Phương, Nghiên cứu Đông Bắc Á số 2/2009