Vì vậy, nhằm phát huy tính tích cực của học sinh, để họcsinh đóng vai trò trung tâm trong các tiết học đòi hỏi mối giáo viên dạy mônGDCD cần phải đổi mới phương pháp dạy học.Quá trình dạ
Trang 1là môn phụ, không phục vụ cho việc thi tốt nghiệp và Đại học, Cao đẳng Từ quanniệm đó nên các em chỉ học một cách đối phó, qua loa, xem nhẹ bộ môn đang diễn
ra phổ biến và trở thành thực trạng chung Có nhiều nguyên nhân dẫn đến tìnhtrạng đó
Thứ nhất: Nội dung, chương trình môn GDCD khô khan, nhiều kiến thức trừutượng dẫn đến học sinh khó hiểu, khó tiếp thu vì vậy không gây được sự hứng thúđối với người học
Thứ hai: Cơ chế thi trường đã len lỏi vào trong nhận thức của các em học sinh
và gia đình chỉ tập trung đầu tư vào các môn thi Đại học Các em xem nhẹ mônGDCD, đến lớp chỉ học qua loa, học một cách đối phó Bên cạnh đấy bản thân một
số giáo viên dạy môn GDCD còn xem nhẹ môn của mình, coi là môn phụ, không
Trang 2có hứng thú trong giảng dạy, ít đầu tư vào chuyên môn Đến lớp chỉ truyền thụnhững kiến thức có sẵn trong sách giáo khoa, nặng về phương pháp dạy học truyềnthống, ít đổi mới phương pháp dạy học dẫn đến tiết học khô khan, học sinh dễnhàm chán và ngại học Vì vậy, nhằm phát huy tính tích cực của học sinh, để họcsinh đóng vai trò trung tâm trong các tiết học đòi hỏi mối giáo viên dạy mônGDCD cần phải đổi mới phương pháp dạy học.
Quá trình dạy học môn GDCD là quá trình học sinh được cuốn hút vào cáchoạt động do giáo viên thiết kế, tổ chức và chỉ đạo, để thông qua đó, học sinh cóthể tự khám phá và chiếm lĩnh tri thức Trong quá trình dạy học, giáo viên phải huyđộng, khai thác tối đa năng lực tư duy cho học sinh, tạo cơ hội và động viên,khuyến khích học sinh bày tỏ quan điểm, ý kiến của mình về vấn đề đang học Đểlàm được điều đó, ngoài các phương pháp như: Đàm thoại, vấn đáp, nêu vấn đề,thảo luận nóm….thì phương pháp tình huống là một phương pháp có thể phát huyđược tính tích cực của học sinh Tuy nhiên, không phải bất kì bài nào cũng có thể
sử dụng phương pháp tình huống và chỉ rập khuôn theo một cách Chọn phương
pháp cho một tiết học là không khó nhưng làm sao để sử dụng phương pháp đómột cách có hiệu quả thì là cả một vấn đề cần bàn luận, nghiên cứu.Trong quá trìnhgiảng dạy, tôi đã tích lũy được một số kinh nghiệm trong việc sử dụng phươngpháp tình huống có vấn đề khi giảng dạy một số bài trong chương trình GDCD Tôi
Trang 3xin mạnh dạn trình bày ở đây với hi vọng cung cấp cho các bạn đồng nghiệp một sốkinh nghiệm nhỏ trong quá trình giảng dạy.
Trang 4B/ PHẦN NỘI DUNG
I MỘT SỐ CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ PHƯƠNG PHÁP TÌNH HUỐNG CÓ VẤN ĐỀ
Phương pháp tình huống có vấn đề là một phương pháp dạy học, trong đóhọc sinh tự lực nghiên cứu một tình huống thực tiễn và giải quyết các vấn đề củatình huống đặt ra
Tình huống là một hoàn cảnh thực tế, trong đó chứa đựng những mâu thuẫnxung đột Người ta phải đưa ra một quyết định trên cơ sở cân nhắc các phương ángiải quyết khác nhau Tình huống cũng có thể là một hoàn cảnh gắn với câuchuyện có cốt chuyện, nhân vật, có chứa đựng xung đột, có tính phức hợp đượcviết ra để chứng minh một vấn đề hay một số vấn đề của cuộc sống thực tế Tìnhhuống trong dạy học là những tình huống thực hoặc mô phỏng theo tình huốngthực, được cấu trúc hóa nhằm mục đích dạy học
*Cách tiến hành
Các bước nghiên cứu tình huống có thể là:
- Học sinh đọc (hoặc xem hay nghe) tình huống thực tế và suy nghĩ về nó
- Giáo viên đưa ra một hay nhiều câu hỏi hướng dẫn liên quan đến tình huống.-Thảo luận tình huống thực tế
- Thảo luận vấn đề chung hay các vấn đề được minh chứng bằng thực tế
* Yêu cầu sư phạm
Trang 5- Tình huống có thể dài hay ngắn, tùy từng nội dung vấn đề.
- Tình huống phải được kết thúc bằng một loạt các vấn đề hoặc câu hỏi như: Bạnnghĩ điều gì sẽ xảy ra tiếp theo? Bạn sẽ làm gì nếu bạn là nhân vật A? Nhân vậtB? Vấn đề này có thể đã được ngăn chặn như thế nào? Lúc này cần phải làm gì
- Tình huống cần vừa sức với học sinh và có thể giải quyết trong điều kiện cụ thể
- Tình huống cần có nhiều cách giải quyết khác nhau Trong việc giải quyết cáctình huống thực tiễn, không phải bao giờ cũng có những giải pháp duy nhất đúng
- Đôi khi, nghiên cứu tình huống có thể được thực hiện trên video hay một băngđĩa mà không phải dựa trên dạng chữ viết
II THỰC TIỄN ÁP DỤNG PHƯƠNG PHÁP TÌNH HUỐNG CÓ VẤN ĐỀTRONG DẠY HỌC MÔN GDCD Ở TRƯỜNG THPT BA ĐÌNH
Trang 6Trong khuôn khổ của sáng kiến kinh nghiệm, tôi chỉ nêu lên thực tiễn ápdụng ở Bài 2 và Bài 6 của chương trình GDCD lớp 12 - THPT.
1 Nội dung
Trong quá trình giảng dạy, giáo viên có thể sử dụng rất nhiều phương phápkhác nhau Tuy nhiên vấn đề là dùng phương pháp nào đem lại hiệu quả giảng dạytối ưu, học sinh chiếm lĩnh tri thức nhanh nhất và khắc sâu kiến thức nhất Thôngthường khi giảng bài này giáo viên thường đưa ra các tình huống liên quan đến bàihọc, giáo viên phân tích tình huống và giảng giải sau đó yêu cầu học sinh rút rakiến thức cơ bản của bài học Nhưng nếu các đơn vị kiến thức trong bài đều sửdụng một phương pháp thì tiết học sẽ trở nên nhàm chán, không kích thích được sựhứng thú của học sinh.Tuy nhiên cũng bằng phương pháp tình huống được sử dụngmột cách sáng tạo hơn, kết hợp với phương pháp làm việc theo nhóm để phát huytính chủ động, tự giác, sáng tạo từ phía học trò bằng cách yêu cầu học sinh chuẩn
bị bài trước khi đến lớp
Mặt khác, khi sử dụng phương pháp tình huống trong giảng dạy nếu giáo viên chỉcho học sinh thảo luận các tình huống trong sách giáo khoa thôi thì bài học sẽmang tính kinh viện và chỉ đạt được một mục đích của bài là về kiến thức còn vềthái độ, kỹ năng là chưa có Xuất phát từ thực tiễn trên khi sử dụng phương phápnày giáo viên cần xây dựng các tình huống phải sát với thực tiễn cuộc sống và gầngũi với nhận thức, tâm lý lứa tuổi học sinh
Trang 7Ví dụ: Khi giảng bài 2: Thực hiện pháp luật Mục: “Vi phạm pháp luật và trách
nhiệm pháp lý” giáo vin yêu cầu học sinh giải quyết tình huống sau:
“ Nam (19 tuổi) đi xe mô tô đến một ngã tư, mặc dù có báo hiệu đèn đỏ nhưng vẫn không dừng lại Do không tuân theo chỉ dẫn của tín hiệu đèn nên đã bị cảnh sát giao thông bắt dừng lại và yêu cầu xuất trình giấy tờ Nam đã xuất trình đầy đủ giáy tờ cần thiết nhưng cảnh sát giao thông vẫn lập biên bản và yêu cầu nộp phạt Nam cho rằng cảnh sát giao thông xử phạt không có tình, có
lý Vì thực tế đường vắng, Nam không gây tai nạn cho ai và xuất trình đầy đủ giấy tờ hợp pháp.
Hỏi: a Hành vi của Nam có vi phạm pháp luật không? Vì sao?
b Nếu là hành vi vi phạm pháp luật thì đó là vi phạm pháp luật gì?
Sau khi giáo viên đưa ra tình huống, học sinh nghiên cứu tình huống, thảo luận,đưa ra ý kiến của mình và cuối cùng giáo viên kết luận Như vậy việc tạo ra tìnhhuống để học sinh tự giải quyết, học sinh sẽ hứng thứ hơn, không lệ thuộc vào sách
vở sẽ phát huy được tính tích cực của học sinh Tiết học sẽ đạt hiệu quả cao hơn Bên cạnh đó, cũng bằng phương pháp tình huống được sử dụng một cách sángtạo hơn, kết hợp với phương pháp làm việc theo nhóm tôi phát huy tính chủ động,
tự giác, sáng tạo từ phía học sinh bằng cách yêu cầu học sinh chuẩn bị bài trướckhi đến lớp
Trang 8Ví dụ: Khi dạy Bài: Công dân với các quyền tự do cơ bản Giáo viên phân côngcho mỗi nhóm 1 tình huống được chuẩn bị sẵn ở nhà Giáo viên chia lớp thành 5nhóm ứng với mỗi đơn vị kiến thức trong bài học
Nhóm 1: Chuẩn bị một tình huống về hành vi vi phạm quyền bất khả xâm
phạm về thân thể của công dân Giải thích vì sao em cho là vi phạm ?
Nhóm 2: Chuẩn bị một tình huống về hành vi vi phạm quyền được pháp luật
bảo hộ về tính mạng, sức khỏe, danh dự và nhân phẩm của công dân Giải thích vìsao em cho là vi phạm ?
Nhóm 3: Chuẩn bị một tình huống về hành vi vi phạm quyền bất khả xâm
phạm về chỗ ở của công dân Giải thích vì sao em cho là vi phạm ?
Nhóm 4: Chuẩn bị một tình huống về hành vi vi phạm quyền được bảo đảm an
toàn và bí mật thư tín, điện thoại, điện tín của công dân Giải thích vì sao em cho là
vi phạm ?
Nhóm 5: Chuẩn bị một tình huống về hành vi vi phạm quyền tự do ngôn luận
của công dân Giải thích vì sao em cho là vi phạm ?
Như vậy với yêu cầu trên học sinh sẽ phải dành thời gian chuẩn bị trước ở nhà
Tư liệu tham khảo có thể là sách báo, Iternet, hay có thể lấy những tình huống màcác em đã bắt gặp trong cuộc sống Học sinh sẽ chủ động làm việc theo nhóm Kếtquả chuẩn bị bài của mỗi nhóm sẽ được giáo viên phân tích, đánh giá và cộng vàođiểm miệng nhằm động viên khích lệ tinh thần học tập của các em Khi giảng tới
Trang 9mỗi phần kiến thức đó, học sinh đại diện cho nhóm mình trình bày trước lớp kếtquả chuẩn bị bài của nhóm mình Sau đó giáo viên sẽ phân tích, giảng giải và yêucầu học sinh rút ra nội dung chính của bài học.
Bản thân tôi đã áp dụng phương pháp này khi giảng dạy ở một số lớp và kết quả làcác nhóm đều đưa ra được các tình huống phù hợp với nội dung, ví dụ khi giảng dạy ởlớp 12K
* Tình huống của nhóm 1: “Do nghi ngờ An lấy cắp xe máy của mình nên Minh
đã trình báo với công an xã yêu cầu giải quyết Dựa vào lời khai của Minh nên công an xã đã ngay lập tức bắt An”.
Trong tình huống trên công an xã đã vi phạm quyền bất khả xâm phạm về thân thểcủa công dân Cụ thể: Công an xã bắt người khi không có căn cứ chứng tỏ An làngười lấy cắp điện thoại
Tình huống của nhóm 2: “Phong và Mai cưới nhau đã 2 năm Nhưng Phong vốn là người hay nhậu nhẹt Nay tuy đã có con nhưng Phong hầu như không làm gì để phụ vợ nuôi con mà vẫn thói nào tật ấy, say xỉn tối ngày Đã thế, rượu vào là Phong chửi vợ, có khi Phong còn đánh đập và đuổi vợ ra khỏi nhà Nhiều lần Phong còn đe dọa giết vợ”.
Như vậy, Phong đã xúc phạm đến tính mạng, sức khỏe, danh dự và nhân phẩmcủa vợ mình
Trang 10Đây là những hành vi trái với quy định của pháp luật về quyền được pháp luậtbảo hộ và tính mạng, sức khỏe, danh dự và nhân phẩm của công dân Điều 71 Hiếnpháp năm 1992 đã ghi rõ và quy định thành nguyên tắc trong bộ luật hình sự nướcta.Quyền này có nghĩa là: Công dân có quyền được pháp luật bảo đảm an toàn vềtính mạng, sức khỏe, danh dự và nhân phẩm mà không ai được xâm phạm tới + Không ai được đánh người, đặc biệt nghiêm cấm những hành vi hung hãn,côn đồ, đánh người gây thương tích, làm tổn hại đến sức khỏe của người khác…+ Nghiêm cấm mọi hành vi xâm phạm đến tính mạng của người khác như giếtngười, đe dọa giết người, làm chết người.
+ Không ai ,dù ở bất cứ cương vị nào có quyền xâm phạm tới danh dự và nhânphẩm của người khác.Trong xã hội ta, danh dự và nhân phẩm của cá nhân đượctôn trọng và bảo vệ
Mọi hành vi xâm phạm tới sức khỏe, tính mạng, danh dự, và nhân phẩm của côngdân đều vừa trái với đạo đức xã hội,vừa vi phạm pháp luật, phải bị xử lí theo phápluật
Tình huống của nhóm 3: “Bị một tên trộm ăn cắp điện thoại, hai người đàn ông đuổi theo, được một lúc rồi bỗng mất hút, không biết tên trôm chạy đi đâu Một người nói: Chắc nó chạy vào nhà ông Tài rồi, ta vào đó xem đi Đến trước nhà ông Tài, hai người yêu cầu ông Tài cho vào khám nhà để tìm tên trộm Ông
Trang 11Tài không thấy đứa nào chạy vào đây nên không đồng ý cho hai người vào nhà Nhưng hai người cứ xông vào nhà ông Tài khám xét khắp nơi trong nhà.
Trong tình huống trên, hai người đàn ông đã vi phạm pháp luật Vì pháp luậtquy định không ai được tự ý vào chỗ ở của người khác nếu như không được người
đó đồng ý Chỉ trong những trường hợp được pháp luật cho phép và phải có quyếtđịnh của cơ quan nhà nước có thẩm quyền mới được khám xét chỗ ở của mộtngười
Như vậy, qua việc tự tạo ra các tình huống ta thấy rõ sự hứng thú của học sinhtrong việc vận dụng kiến thức vào việc giải quyết vấn đề thực tiễn Đây là mộtphương pháp rất hiệu quả trong vấn đề giảng dạy Qua đó, học sinh không nhữngtìm ra được mối liên hệ giữa lí luận và thực tiễn mà còn tăng thêm tính chủ động,
sự tìm tòi, khám phá nhằm lĩnh hội tri thức một cách hiệu quả nhất
Bên cạnh việc tự tạo ra tình huống và giải quyết tình huống của nhóm mình thìmỗi nhóm có thể tham gia giải quyết tình huống với các nhóm còn lai bằng việc bổsung những vấn đề còn thiếu Như vậy tất cả các nhóm có thể tham gia được côngviệc một cách hiệu quả nhất
2 Cách thức tổ chức thực hiện
Sự thành công của một tiết học phần lớn phụ thuộc vào phương pháp giảng dạycủa giáo viên và việc tích cực tiếp thu bài của học sinh, tuy nhiên không thể không
Trang 12kể đến cách thức tổ chức lớp học của giáo viên.Vậy khi sử dụng phương pháp tìnhhuống ta phải tổ chức lớp học như thế nào để đem lại hiệu quả
Quy định về các nguyên tắc thực hiện cho học sinh Một lớp học không phảitất cả học sinh đều có ý thức tự giác trong học tập nên nếu không quy định nguyêntắc thực hiện thì những học sinh không tự giác sẽ không làm việc Chính vì vậytrong các giờ áp dụng phương pháp tình huống trong giảng dạy tôi luôn phải đề racác quy định cho các nhóm cụ thể là: Tất cả học sinh phải tham gia cùng với nhóm.Nếu là tình huống được giao chuẩn bị tại nhà thì một bạn đọc tình huống, bạn khácchỉ ra lý do chọn tình huống trên, các bạn khác giải quyết tình huống Giáo viên sẽhỏi bất cứ lúc nào và hỏi bất kì học sinh nào, nếu học sinh trong nhóm đó không trảlời được thì cho nhóm khác bổ sung và như vậy nhóm đó sẽ mất điểm Quy địnhnhư vậy để học sinh thấy được trách nhiệm của mình đối với nhóm Ngoài ra giáoviên phải quy định rõ về thời gian làm việc cho từng nhóm để tránh tình trạng họcsinh trình bày lan man, không đảm bảo thời gian cho tiết học
Ngoài ra đối với những tình huống giáo viên đưa ra, giáo viên nên để họcsinh nghiên cứu tình huống và giải quyết tình huống bằng hàng loạt các câu hỏi dogiáo viên đưa ra Một tình huống có thể sử dụng xuyên suốt nội dung bài học hoặcđược triển khai ở các bước khác nhau tuỳ thuộc vào cách đặt câu hỏi của giáo viên.Làm được điều đó chính là cách để giáo viên cung cấp tính liên kết nội dung bàihọc
Trang 13cơ bản của bài học.
III/ MỘT VÀI KINH NGHIỆM KHI SỬ DỤNG PHƯƠNG PHÁP TÌNH HUỐNG
CÓ VẤN ĐỀ
Qua thực tiễn giảng dạy môn GDCD tôi nhận thấy sử dụng phương pháptình huống là một trong những tích hợp nhiều phương pháp khác nhau trong quátrình giảng dạy của người giáo viên Tuy nhiên đây là phương pháp có nhiều ưuthế trong quá trình thực hiện đổi mới Và bản thân tôi rút ra một số kinh nghiệmsau:
Thứ nhất, để có những tình huống hay, mang tính thời sự người giáo viênphải thường xuyên thu thập các thông tin trên báo chí, phương tiện thông tin đại
Trang 14chúng hay ở ngay địa phương mình sinh sống nhưng cần điều chỉnh để phù hợp vớinội dung bài học.
Thứ hai, nguồn cung cấp tình huống đa dạng phong phú phải kể đến họcsinh Học sinh có thể đưa ra được những tình huống sát thực với thực tế và giáoviên cần điều chỉnh cho phù hợp Nếu là tình huống hay, giáo viên nên cộng điểmcho học sinh để khuyến khích, động viên kịp thời nhằm phát huy được tính tíchcực của học sinh
Thứ ba, phải xây dựng được các tình huống gắn với thực tiễn để học sinhthảo luận, từ đó học sinh nêu lên kiến thức một cách tự nhiên mà không lệ thuộcvào sách giáo khoa
Thứ tư, cho học sinh thảo luận để tạo ra các tình huống liên quan đến nộidung bài học nhằm rèn luyện kĩ năng vận dụng các kiến thức đã học vào giải quyếtcác vấn đề thực tiễn
Cuối cùng, sau khi học sinh đưa ra các tình huống, giáo viên yêu cầu họcsinh nghiêm túc thảo luận tình huống mình nêu, các nhóm khác theo dõi, bổ sung.Kết quả trình bày tình huống phải được giáo viên nhận xét, đánh giá (có thể chođiểm hoặc không) Đồng thời, phải rút kinh nghiệm về tinh thần, thái độ làm việccủa từng nhóm, từng thành viên
C/ KẾT LUẬN