Sử dụng thơ - ca cách mạng để gây hứng thú cho học sinh trong dạy học lịch sử Việt Nam (1954-1975) lớp 12 trung học phổ thông chương trình chuẩn

Thưởng thức các ca khúc cách mạng những người lính sẽ có cảm nhận về tình yêu quê hương gia đình, tự hào về tinh thần chiến đấu của Quân đội nhân dân Việt nam anh hùng để không ngại hi s

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƯỜNG ĐẠI HỌC GIÁO DỤC

BÙI THỊ DINH

SỬ DỤNG THƠ - CA CÁCH MẠNG ĐỂ GÂY HỨNG THÚ CHO HỌC SINH TRONG DẠY HỌC LỊCH SỬ VIỆT NAM (1954 -1975) LỚP

12 TRUNG HỌC PHỔ THÔNG - CHƯƠNG TRÌNH CHUẨN

LUẬN VĂN THẠC SĨ SƯ PHẠM LỊCH SỬ

HÀ NỘI - 2015

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƯỜNG ĐẠI HỌC GIÁO DỤC

BÙI THỊ DINH

SỬ DỤNG THƠ - CA CÁCH MẠNG ĐỂ GÂY HỨNG THÚ CHO HỌC SINH TRONG DẠY HỌC LỊCH SỬ VIỆT NAM (1954 -1975) LỚP

12 TRUNG HỌC PHỔ THÔNG - CHƯƠNG TRÌNH CHUẨN

LUẬN VĂN THẠC SĨ SƯ PHẠM LỊCH SỬ

Chuyên ngành: LÝ LUẬN VÀ PHƯƠNG PHÁP DẠY HỌC

(BỘ MÔN LỊCH SỬ)

Mã số: 60 14 01 11

Người hướng dẫn khoa học: TS Nguyễn Thị Thế Bình

HÀ NỘI - 2015

LỜI CẢM ƠN Luận văn tốt nghiệp Cao học được hoàn thành tại Trường Đại học Giáo dục – Đại học Quốc gia Hà Nội Có được bản luận văn tốt nghiệp này, tác giả xin bày tỏ lòng biết ơn chân thành và sâu sắc tới:

Trường Đại học Giáo dục – Đại học Quốc gia Hà Nội, Phòng đào tạo sau Đại học, cô giáo chủ nhiệm, đặc biệt là TS Nguyễn Thị Thế Bình đã trực tiếp hướng dẫn, dìu dắt, giúp đỡ tác giả với những chỉ dẫn khoa học quý giá trong suốt quá

trình triển khai, nghiên cứu và hoàn thành đề tài: Sử dụng thơ - ca cách mạng để gây hứng thú cho học sinh trong dạy học lịch sử Việt Nam (1954 – 1975) lớp 12 trung học phổ thông – chương trình chuẩn

Xin chân thành cảm ơn các thầy/cô giáo giảng dạy truyền đạt những kiến thức khoa học chuyên ngành Lí luận và Phương pháp dạy học bộ môn Lịch sử cho bản thân tác giả trong 2 năm qua

Xin ghi nhận công sức và những đóng góp quý báu và nhiệt tình của các bạn học viên lớp Lí luận và Phương pháp dạy học bộ môn Lịch sử - K8, bạn bè, đồng nghiệp, gia đình đã đóng góp ý kiến và giúp đỡ cùng tác giả triển khai và hoàn thành đề tài

Do thời gian thực hiện hạn chế và ý kiến chủ quan của tác giả nên đề tài khó

tránh khỏi sai sót về mặt nội dung và hình thức Kính mong được sự cảm thông và đóng góp ý kiến của Quý thầy cô và các bạn

Hà Nội, tháng 12 năm 2014 Tác giả

Bùi Thị Dinh

MỤC LỤC

Trang

Lời cảm ơn i

Danh mục viết tắt ii

Mục lục iii

Danh mục các bảng v

Danh mục các biểu đồ vi

MỞ ĐẦU 1

Chương 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦA VIỆC SỬ DỤNG SỬ DỤNG THƠ - CA CÁCH MẠNG TRONG DẠY HỌC LỊCH SỬ Ở TRƯỜNG TRUNG HỌC PHỔ THÔNG 7

1.1 Lịch sử nghiên cứu vấn đề 7

1.1.1 Tài liệu nước ngoài 7

1.1.2 Tài liệu trong nước 8

1.2 Cơ sở lí luận 12

1.2.1 Một số khái niệm cơ bản 12

1.2.2 Phân loại thơ - ca cách mạng 17

1.2.3 Cơ sở xuất phát của vấn đề .27

1.2.4 Vai trò, ý nghĩa của việc sử dụng thơ - ca cách mạng để gây hứng thú cho học sinh trong giờ học lịch sử 30

1.3 Cơ sở thực tiễn 35

1.3.1 Về phía giáo viên 35

1.3.2.Về phía học sinh 38

1.3.3 Nguyên nhân, thực trạng và định hướng khắc phục 41

Tiểu kết Chương 1 42

Chương 2: MỘT SỐ BIỆN PHÁP SỬ DỤNG THƠ - CA CÁCH MẠNG TRONG DẠY HỌC LỊCH SỬ VIỆT NAM (1954 – 1975) LỚP 12 TRUNG HỌC PHỔ THÔNG - CHƯƠNG TRÌNH CHUẨN ĐỂ GÂY HỨNG THÚ HỌC TẬP LỊCH SỬ CHO HỌC SINH 43

2.1 Vị trí, mục tiêu và nội dung cơ bản của lịch sử Việt Nam giai đoạn 1954 -1975 43

2.1.1 Vị trí 43

2.1.2 Mục tiêu 44

2.1.3 Nội dung cơ bản của lịch sử Việt Nam giai đoạn 1954 – 1975 46

2.2 Xác định nội dung kiến thức có thể và cần sử dụng thơ - ca cách

mạng để gây hứng thú cho học sinh trong dạy học lịch sử Việt Nam

1954 – 1975 48

2.3 Một số yêu cầu khi sử dụng thơ - ca cách mạng trong dạy học Lịch sử ở trường phổ thông 52

2.3.1 Việc sử dụng thơ - ca cách mạng phải đảm bảo tính Đảng, tính khoa học 52

2.3.2 Sử dụng thơ - ca cách mạng phải phù hợp với nội dung môn học, bài học 53

2.3.3 Sử dụng thơ - ca cách mạng phải đảm tuân thủ các nguyên tắc dạy học nhằm phát huy tính tích cực của học sinh 54

2.3.4 Đảm bảo tính cụ thể, tính xúc cảm của thơ - ca cách mạng 54

2.3.5 Sử dụng thơ - ca cách mạng trong DHLS phải mang tính điển hình, kết hợp chặt chẽ với các loại tài liệu tham khảo và các biện pháp khác để nâng cao hiệu quả bài học .55

2.4 Một số biện pháp sử dụng thơ - ca cách mạng để để gây hứng thú cho học sinh trong dạy học lịch sử Việt Nam (1954 - 1975) lớp 12 trung học phổ thông - chương trình chuẩn 55

2.4.1 Sử dụng thơ - ca để tạo tình huống có vấn đề và định hướng kiến thức cơ bản của bài .55

2.4.2 Sử dụng thơ - ca để tổ chức học sinh lĩnh hội kiến thức mới 59

2.4.3 Sử dụng thơ - ca cách mạng kết hợp các phương tiện kĩ thuật, phim tư liệu… để nâng cao hiệu quả bài học 71

2.5 Thực nghiệm sư phạm 76

2.5.1 Mục đích thực nghiệm sư phạm 76

2.5.2 Đối tượng, thời gian, địa bàn thực nghiệm sư phạm 76

2.5.3 Phương pháp và nội dung thực nghiệm sư phạm 77

2.5.4 Kết quả thực nghiệm sư phạm 78

2.5.5 Kết luận rút ra từ thực nghiệm sư phạm 83

Tiểu kết Chương 2 83

KẾT LUẬN VÀ KHUYẾN NGHỊ 85

1 Kết luận 85

2 Khuyến nghị 86

TÀI LIỆU THAM KHẢO 88

PHỤ LỤC 91

DANH MỤC CÁC BẢNG

Trang Bảng 2.1 Bảng thống kê mức độ hứng thú ở lớp đối chứng và lớp

thực nghiệm .80 Bảng 2.2 Bảng thống kê điểm kiểm tra của học sinh lớp đối chứng và

lớp thực nghiệm (theo nhóm điểm và tỉ lệ %) 81

DANH MỤC CÁC BIỂU ĐỒ

Trang Biểu đồ 2.1: So sánh mức độ hứng thú ở lớp đối chứng và lớp thực nghiệm 80 Biểu đồ 2.2: So sánh kết quả học tập ở lớp đối chứng và lớp thực nghiệm 81

MỞ ĐẦU

1 Lí do chọn đề tài

Dưới sự lãnh đạo của Đảng, đất nước ta đang tiến nhanh trên con đường đổi mới, cùng với sự phát triển mạnh mẽ của khoa học kĩ thuật và hội nhập vào xu thế phát triển chung của thế giới Vấn đề đào tạo con người đáp ứng sự nghiệp xây dựng

và bảo vệ Tổ quốc hiện nay đặt ra cấp thiết Đây là trách nhiệm của toàn Đảng, toàn dân, trong đó giáo dục và đào tạo giữ vai trò quan trọng Nghị quyết 29 – NQ/TW ngày 4/11/2013 - Hội nghị lần thứ 8 Ban chấp hành Trung ương khóa II về đổi mới

căn bản, toàn diện giáo dục và đào tạo đã chỉ rõ: Đổi mới căn bản, toàn diện giáo dục

và đào tạo là đổi mới những vấn đề lớn, cốt lõi, cấp thiết, từ quan điểm, tư tưởng chỉ đạo đến mục tiêu, nội dung, phương pháp, cơ chế, chính sách, điều kiện bảo đảm thực hiện; đổi mới từ sự lãnh đạo của Đảng, sự quản lý của Nhà nước đến hoạt động quản trị của các cơ sở giáo dục - đào tạo và việc tham gia của gia đình, cộng đồng,

xã hội và bản thân người học; đổi mới ở tất cả các bậc học, ngành học Cụ thể: Phát triển giáo dục và đào tạo là nâng cao dân trí, đào tạo nhân lực, bồi dưỡng nhân tài Chuyển mạnh quá trình giáo dục từ chủ yếu trang bị kiến thức sang phát triển toàn diện năng lực và phẩm chất người học Học đi đôi với hành; lý luận gắn với thực tiễn; giáo dục nhà trường kết hợp với giáo dục gia đình và giáo dục xã hội

Đây là phương hướng quan trọng chỉ đạo đổi mới giáo dục, tinh thần của Nghị quyết đề ra yêu cầu phải đào tạo những con người có đầy đủ trí, lực, có khả năng lao động sáng tạo, nắm vững khoa học kĩ thuật, tiến kịp sự phát triển của thế giới Đồng thời biết vận dụng một cách sáng tạo vào hoàn cảnh cụ thể của nước ta, thấm nhuần bản sắc văn hóa dân tộc và biết tiếp thu những tinh hoa nhân loại Hòa nhập vào sự phát triển chung của thế giới không có nghĩa là quên đi cội nguồn của mình mà phải

“đặc biệt quan tâm, giữ gìn và nâng cao bản sắc văn hóa dân tộc, kế thừa và phát huy truyền thống đạo đức, tập quán tốt đẹp và lòng tự hào dân tộc” [38, tr.3]

Môn Lịch sử ở trường phổ thông có vị trí quan trọng trong việc đào tạo, giáo

dục học sinh (HS) trở thành một con người toàn diện Nhưng hiện nay, cơ chế thị trường đã làm xuất hiện lối sống thực dụng, một bộ phận không nhỏ HS ở trường phổ thông không còn coi trọng kiến thức lịch sử (LS), quên mất khí thế hào hùng của dân tộc, không còn thấy được công lao to lớn của cha ông đã ngã xuống để có

được nền hòa bình độc lập hôm nay Thực tiễn dạy học lịch sử (DHLS) ở trường phổ thông hiện nay đặt ra yêu cầu cần phải có nhận thức mới về bộ môn Một bài học LS mà khơi dậy được đam mê, hứng thú, nhu cầu học tập để các em chủ động lĩnh hội kiến thức, qua đó rèn kĩ năng và giáo dục tư tưởng tình cảm cho HS – đó chính là một bài học hiệu quả Để nâng cao chất lượng DHLS đòi hỏi người giáo viên (GV) phải sử dụng đa dạng các phương pháp, phương tiện dạy học trong đó sử dụng thơ - ca cách mạng để cụ thể hóa kiến thức cơ bản trong sách giáo khoa (SGK), giúp HS có biểu tượng chân thực, sinh động về các sự kiện hiện tượng LS

Đó chính là những dữ liệu quan trọng để các em so sánh, phân tích, tổng hợp…để tìm ra bản chất, hình thành khái niệm, rút ra quy luật và bài học LS Mặt khác, sử dụng thơ - ca cách mạng còn làm cho bài giảng của GV thêm sinh động hấp dẫn, gây hứng thú học tập bộ môn cho HS, từ đó góp phần nâng cao hiệu quả bài học Thơ - ca là văn hóa tinh thần Nó là di sản vô cùng quý giá và là sản phẩm của lịch sử Thơ - ca dễ đi vào lòng nhiều thế hệ người dân Việt Nam, cổ vũ kháng chiến và có sức lay động lòng người Từ đó, việc hiểu biết và học tập thơ - ca chính

là hiểu biết một phần LS

Một tờ báo Quân đội nhân dân có nhan đề: “Phát huy giá trị của ca khúc cách

mạng trong giáo dục lý tưởng cho bộ đội” có đoạn: “Các ca khúc cách mạng, bằng phương thức phản ánh độc đáo của mình đã tái hiện lại lịch sử dân tộc, thể hiện cảm xúc của người nghệ sĩ và của nhân dân đối với quê hương đất nước, thời đại Nhìn từ phương diện này, không ít các nhà nghiên cứu âm nhạc cho rằng, ca khúc cách mạng

là một pho sử bằng âm thanh phản ánh những diễn biến trong cuộc đấu tranh cách mạng và hai cuộc kháng chiến chống Pháp, Mĩ của dân tộc ta ở thế kỉ XX… Thưởng thức các ca khúc cách mạng những người lính sẽ có cảm nhận về tình yêu quê hương gia đình, tự hào về tinh thần chiến đấu của Quân đội nhân dân Việt nam anh hùng để không ngại hi sinh gian khổ và thấy cần sống sao cho ý nghĩa…” [8]

Tuy nhiên, việc sử dụng thơ - ca cách mạng trong DHLS ở trường phổ thông hiện nay mới chỉ dừng lại ở một số GV có tâm huyết với nghề và có vốn kiến thức thơ - ca Phần lớn GV dạy LS chưa thấy được tầm quan trọng của thơ - ca cách mạng, có sử dụng nhưng chỉ dừng lại ở việc minh họa, hình thức

Giai đoạn lịch sử Việt Nam 1954 - 1975 là giai đoạn hào hùng nhất của LS dân tộc Việt Nam Đây là quá trình nhân dân Việt Nam tiến hành cuộc kháng chiến chống Mĩ cứu nước 21 năm, lần lượt đánh bại các chiến lược chiến tranh của Mĩ Một sự kiện có tầm quan trọng quốc tế và có ý nghĩa thời đại sâu sắc Chiến thắng

vẻ vang của dân tộc ta trước kẻ thù lớn mạnh nhất trên thế giới lúc bấy giờ và cho đến tận ngày nay đã nâng cao vị thế của dân tộc ta trên trường quốc tế Cuộc kháng chiến chống Mĩ đã chắp cánh cho thơ - ca cách mạng có điều kiện nở rộ, phong phú

về thể loại, nội dung, hình thức Nó phản ánh và cổ vũ cuộc sống chiến đấu, lao động gian khổ hi sinh của toàn thể dân tộc Việt Nam Nó chứa đựng nội dung lịch

sử vô giá Vì vậy, sử dụng thơ - ca cách mạng khi DHLS giai đoạn này không chỉ

cụ thể hóa, khắc sâu kiến thức, rèn kĩ năng tư duy LS cho HS, mà còn tác động mạnh mẽ đến tư tưởng, tình cảm, làm tăng hứng thú học tập bộ môn cho các em, từ

đó góp phần nâng cao hiệu quả bài học Nhận thức được vai trò của nguồn tài liệu này, tôi đã tích cực sử dụng trong quá trình DHLS ở trường trung học phổ thông (THPT) và thấy HS rất hứng thú trong giờ học

Xuất phát từ thực tế trên và điều kiện nghiên cứu của bản thân, chúng tôi

đã chọn đề tài: “Sử dụng thơ - ca cách mạng để gây hứng thú cho học sinh trong dạy học lịch sử Việt Nam (1954 - 1975) lớp 12 trung học phổ thông – chương trình chuẩn” để làm đề tài nghiên cứu trong luận văn của mình

2 Mục đích nghiên cứu

Trên cơ sở nghiên cứu vai trò, ý nghĩa việc sử dụng thơ - ca cách mạng trong DHLS, đề tài đi sâu nghiên cứu và đề xuất các biện pháp sử dụng thơ - ca cách mạng trong dạy học lịch sử Việt Nam (1954 - 1975) nhằm gây hứng thú học tập cho học sinh

3 Nhiệm vụ nghiên cứu

- Nghiên cứu các công trình về lý luận dạy học nói chung và lý luận DHLS

nói riêng; các công trình về tâm lý học để làm cơ sở lý luận cho đề tài

- Nghiên cứu chương trình Lịch sử Việt Nam từ năm 1954 đến năm 1975

trong SGK Lịch sử lớp 12 - chương trình chuẩn

- Tiến hành điều tra cơ bản đối với GV và HS ở một số trường THPT để

đánh giá thực trạng việc sử dụng thơ - ca cách mạng trong DHLS Việt Nam

- Sưu tầm, phân loại, chọn lựa các bài thơ cách mạng, các ca khúc cách mạng

có liên quan để vận dụng vào việc DHLS Việt Nam 1954 - 1975

- Đề xuất các biện sư phạm sử dụng thơ - ca cách mạng để gây hứng thú cho

HS khi học LS giai đoạn Lịch sử Việt Nam 1954 - 1975

- Soạn giáo án và tiến hành thực nghiệm sư phạm

4 Khách thể và đối tượng nghiên cứu

4.1 Khách thể nghiên cứu là quá trình DHLS ở trường THPT

4.2 Đối tượng nghiên cứu là quá trình sử dụng thơ - ca cách mạng để gây hứng thú

cho học sinh trong dạy học lịch sử Việt Nam (1954 - 1975) lớp 12 trung học phổ thông – chương trình chuẩn

5 Vấn đề nghiên cứu

Đề tài tập trung vào nghiên cứu hai vấn đề cơ bản sau :

- Nghiên cứu cơ sở lí luận và thực tiễn việc sử dụng thơ - ca cách mạng trong dạy học Lịch sử Việt Nam từ năm 1954 đến năm 1975 ở trường THPT

- Nghiên cứu, đề xuất các biện pháp sử dụng thơ - ca cách mạng để gây hứng thú cho học sinh khi học lịch sử Việt nam giai đoạn 1954 – 1975, từ đó góp phần nâng cao hiệu quả bài học

6 Giả thuyết khoa học

Nếu khai thác và vận dụng một cách hợp lý thơ - ca cách mạng DHLS Việt Nam lớp 12 từ năm 1954 đến năm 1975 theo đề xuất của đề tài sẽ góp phần gây hứng thú học tập bộ môn Từ đó, góp phần nâng cao hiệu quả việc DHLS ở trường THPT

7 Giới hạn và phạm vi nghiên cứu

- Giới hạn: Trong một khoảng thời gian nhất định chúng tôi chỉ nghiên cứu sử dụng thơ - ca cách mạng để gây hứng thú cho HS khi học lịch sử Việt Nam giai đoạn 1954 – 1975 lớp 12 – chương trình chuẩn

- Phạm vi về nội dung: Đề tài tập trung vào nghiên cứu các bài thơ, ca khúc cách mạng liên quan đến phần lịch sử Việt Nam lớp 12 từ năm 1954 đến năm 1975

- Phạm vi về không gian: Chúng tôi tiến hành điều tra thực tiễn ở 3 trường THPT: THPT Vạn Xuân – Hà Nội, THPT Văn Lâm – Hưng Yên, THPT Hoàng Văn Thụ - Hải Dương

- Phạm vi thực nghiệm sư phạm: dạy 2 bài ở trường THPT Văn Lâm – Hưng Yên, giới hạn trong giờ nội khóa

8 Ý nghĩa khoa học và thực tiễn của đề tài

8.1 Ý nghĩa khoa học của đề tài

Khẳng định ý nghĩa, vai trò, tầm quan trọng của việc sử dụng thơ - ca cách mạng trong DHLS ở trường THPT nói chung và DHLS Việt Nam 1954 – 1975 lớp

12 nói riêng

Sử dụng thơ - ca cách mạng để gây hứng thú cho HS khi học lịch sử Việt Nam giai đoạn 1954 - 1975 không những giúp HS khắc sâu sự kiện lịch sử, nâng cao hiệu quả bài giai đoạn này mà còn góp phần đổi mới PPDH lịch sử ở trường phổ thông (dạy học liên môn)

8.2 Ý nghĩa thực tiễn của đề tài

Giải quyết đề tài giúp bản thân tôi nâng cao lí luận dạy học, áp dụng thơ - ca cách mạng vào DHLS Việt Nam (1954 – 1975) Đây là tài liệu tham khảo cho GV trong quá trình giảng dạy lịch sử ở trường THPT

9 Phương pháp nghiên cứu

Luận văn sử dụng một số phương pháp nghiên cứu sau:

- Nhóm phương pháp nghiên cứu lý luận: đọc, sưu tầm, tổng hợp, phân tích hệ

thống, khái quát hoá những tài liệu từ sách, báo, tạp chí…về lí luận PPDH, đổi mới PPDH, đặc biệt là lí luận về phương pháp sử dụng thơ - ca cách mạng trong DHLS Việt Nam lớp 12 từ năm 1954 đến năm 1975

Nghiên cứu chương trình Lịch sử Việt nam 1954 - 1975

- Nhóm phương pháp nghiên cứu thực tiễn: điều tra bằng phiếu hỏi, phương

pháp thực nghiệm, xử lí thông tin bằng thống kê toán học

Điều tra cơ bản: thông qua dự giờ, trao đổi, phỏng vấn, để tìm hiểu thực trạng, tình hình sử dụng thơ - ca cách mạng trong DHLS ở trường phổ thông

Tiến hành thực nghiệm sư phạm để kiểm định tính khả thi của đề tài

- Nhóm phương pháp xử lý thông tin: Định lượng, định tính, thống kê và

phân tích thống kê

10 Cấu trúc của luận văn

Ngoài phần mở đầu, kết luận và khuyến nghị, tài liệu tham khảo và Phụ lục, nội dung chính của luận văn được trình bày trong 2 chương:

Chương 1: Cơ sở lý luận và thực tiễn của việc sử dụng thơ - ca cách mạng trong dạy học lịch sử ở trường trung học phổ thông

Chương 2: Một số biện pháp sử dụng thơ - ca cách mạng để gây hứng thú học tập lịch sử cho học sinh trong dạy học lịch sử Việt Nam (1954 – 1975) lớp 12 trung học phổ thông – chương trình chuẩn

1.1.1.Tài liệu nước ngoài

Chúng tôi có thể kể đến những tác giả với các tài liệu nghiên cứu về giáo dục học, tâm lí học và giáo dục lịch sử có liên quan đến sử dụng tài liệu tham khảo nói chung, tài liệu văn học (thơ ca) nói riêng trong DHLS ở trường phổ thông của các tác giả: C.A Eedốpva, I.M.Leebedeva, A.V.Đrugiơcôve…

- N.Đ.Đairi trong cuốn “Chuẩn bị giờ học lịch sử như thế nào”, NXB Giáo

dục, Hà nội,1973 Tác giả khẳng định, để có một giờ học tốt người GV phải kết hợp được nhiều khâu khác nhau, trong đó sử dụng tài liệu tham khảo như một nguồn kiến thức để cụ thể hóa kiến thức trong SGK nhằm gây hứng thú trong giờ học

- A.A Vaghin trong cuốn “Phương pháp dạy học lịch sử ở trường trung học”, NXB Giáo dục Matxcơva, 1978 (tài liệu dịch), cũng đã nêu nên những vấn đề

cơ bản về phương pháp dạy học lịch sử Trong đó, có phương pháp sử thơ - ca vào dạy học để khôi phục một cách sinh động nhất toàn bộ đời sống xã hội trong quá khứ, giúp HS nắm vững tri thức LS

- L.F.Kharlamop trong cuốn: “Phát huy tính tích cực của học sinh như thế nào”, NXB Giáo dục năm 1979, cho rằng hứng thú là nhu cầu nhuốm màu sắc của

cảm xúc, đi trước giai đoạn gây động cơ và làm cho hoạt động của con người có tính hấp dẫn Như vậy, nhờ có hứng thú mà con người hăng hái, tích cực hơn trong hoạt động cũng như trong học tập

- M.A Đanilôp và M.N Xcatkin, “Lý luận dạy học ở trường phổ thông”,

NXB Giáo dục, 1980 cũng khẳng định tác dụng của tài liệu văn học trong dạy học

LS, khơi dậy nguồn cảm xúc, hứng thú học tập bộ môn cho HS

- Tác giả V.A Cruchetxki, 1980, 1981, “Những cơ sở của tâm lý học sư phạm”, T1,T2, NXB Giáo dục cũng nêu bật vai trò, ý nghĩa của hứng thú trong quá

trình học tập của HS, làm cho quá trình đó diễn ra một cách tự nhiên, có hiệu quả

Từ đó hình thành động cơ học tập đúng đắn cho HS

- P.A Ruđich - Tâm lý học, bản dịch, Nxb Thể dục thể thao, H, 1986 cũng đề

cập đến ý nghĩa của tài liệu tham khảo, tác động trực tiếp đến tư duy, tình cảm của

HS, làm tăng hứng thú của HS trong DHLS

Tóm lại, các tác giả khái quát những vấn đề lí luận, vai trò của sử dụng tài liệu tham khảo, hứng thú trong DH nói chung và DHLS nói riêng để cụ thể hóa kiến thức LS, tạo hứng thú học tập bộ môn, phát huy tính tích cực của HS, trên cơ sở đó nâng cao hiệu quả bài học Những nguồn tài liệu trên là cơ sở lí luận cho chúng tôi thực hiện đề tài của mình

1.1.2 Tài liệu trong nước

* Các tài liệu về Giáo dục học, Tâm lí học, Phương pháp DHLS

Các tài liệu này đưa ra khái niệm về hứng thú và hứng thú học tập Lịch sử, về việc sử dụng tài liệu tham khảo nói chung trong đó có tài liệu văn học (thơ ca) nói riêng trong dạy học lịch sử ở trường phổ thông, tiêu biểu:

- Hà Thế Ngữ, Đặng Vũ Hoạt, “Giáo dục học”, Tập 1, NXB Giáo dục, Hà

Nội, 1987, đã chỉ ra một trong những biện pháp nhằm phát huy tính tích cực, độc lập trong hoạt động nhận thức của HS là việc sử dụng các loại tài liệu tham khảo vào dạy học Mục đích là để nâng cao hiệu quả bài học, đáp ứng yêu cầu đào tạo

- Nguyễn Khắc Viện (Chủ biên), “Từ điển tâm lý”, NXB Văn hóa thông tin,

2001 Tác giả đã đưa ra quan niệm về hứng thú và tác dụng của nó: Hứng thú là biểu hiện của một nhu cầu, làm cho chủ thể tìm cách thỏa mãn, tạo ra khoái cảm, thích thú Vì vậy hứng thú làm tăng hiệu quả hoạt động, là một thành phần trong hệ thống động cơ của nhân cách

- Phan Ngọc Liên (Chủ biên), Nguyễn Thị Côi – Trịnh Đình Tùng trong

cuốn: “Phương pháp dạy học lịch sử”,T2, NXB Đại học sư phạm, 2012 khẳng

định: các tác phẩm văn học từ xưa đến nay trong lịch sử dân tộc cũng như lịch sử thế giới có vai trò to lớn đối với việc DHLS ở trường phổ thông Tác phẩm văn học làm cho bài giảng sinh động, hấp dẫn, nâng cao hứng thú học tập của HS Điều đó chứng tỏ các tác phẩm văn học thực sự có giá trị đều phản ánh cuộc sống một cách chân thực, phác họa bức tranh xã hội đương thời của mỗi nước…nên nó rất cần thiết

để làm tư liệu trong DHLS

- Phạm Ngọc Liên, Nguyễn Quang Minh, Kim Phụng, Kinh nghiệm giảng dạy theo chủ đề, T1: Gây hứng thú học tập Lịch sử cho học sinh các trường phổ thông trung học, NXB H: 1983 Các tác giả tổng kết kinh nghiệm giảng dạy môn LS trong

trường THPT của một số GV và đề xuất các phương pháp gây hứng thú học tập như:

sử dụng đồ dùng trực quan, hệ thống câu hỏi gợi trí thông minh, tài lệu văn học…nhằm phát huy tích tích cực của HS, từ đó nâng cao hiệu quả bài học lịch sử

- Phan Ngọc Liên, Trịnh Đình Tùng, Nguyễn Thị Côi, Trần Vĩnh Tường (đồng

chủ biên) trong cuốn: “Một số chuyên đề phương pháp dạy học lịch sử” có phần“Sử dụng tài liệu Hồ Chí Minh trong dạy học lịch sử” đề cập đến việc sử dụng

tài liệu thơ ca Hồ Chí Minh trong dạy học lịch sử có ý nghĩa lớn trong việc nâng cao hiệu DHLS ở trường phổ thông

- Nguyễn Thị Côi trong “Các con đường, biện pháp nâng cao hiệu quả bài học lịch sử ở trường phổ thông”, NXB ĐHSP, H, 2006, quan niệm: Một trong

những biện pháp nâng cao hiệu quả bài học là việc trình bày hình ảnh, xúc cảm lịch

sử cho học sinh Một trong những phương tiện để tạo nên hình ảnh về con người, sự kiện trong DHLS là các đoạn trích từ các tác phẩm văn học trong đó có thơ - ca

- Nguyễn Thị Côi (Cb), Trịnh Đình Tùng, Trần Viết Khởi, Đoàn Văn Hưng,

Nguyễn Thị Thế Bình, “Rèn luyện kĩ năng nghiệp vụ sư phạm môn lịch sử”, NXB

ĐHSP, 2011, đã nêu rõ: Trong hồ sơ tư liệu DHLS có tài liệu thành văn gồm SGK

và tài liệu tham khảo Tài liệu tham khảo gồm các tác phẩm văn học, nghệ thuật dân gian, tài liệu lịch sử, văn kiện Đảng… Điều đó khẳng định khi DHLS không thể thiếu tài liệu tham khảo

* Các loại sách, tạp chí nghiên cứu giáo dục, nghiên cứu lịch sử, các công trình mang tích chuyên khảo, kỷ yếu Hội thảo khoa học

- Hoàng Trung Thông (1981): “Tìm hiểu bản lĩnh dân tộc qua thơ văn yêu nước và chống Trung Quốc xâm lược”, Tạp chí Văn học, cũng đề cập đến nội

dung của thơ ca chống Mĩ thể hiện hình tượng đất nước, bao trùm là sự ngợi ca, khâm phục một dân tộc nhỏ bé dám đánh và thắng những kẻ thù xâm lược hùng mạnh: “Ôi Tổ quốc giang sơn hùng vĩ, đất anh hùng của thế kỉ hai mươi”

- Nhà giáo – nhạc sĩ Mác Tuyên trong cuốn: “ Sử dụng bài hát lịch sử cách mạng trong dạy học lịch sử ở trường phổ thông”,1985, đã phân tích tác dụng của

bài ca cách mạng trong dạy học LS: khắc sâu sự kiện, giáo dục truyền thống dân tộc, lòng yêu nước Nội dung của bài ca cách mạng là chính là niềm tự hào dân tộc, thái độ căm ghét áp bức bóc lột…Qua đó có thể khẳng định rằng các ca khúc cách mạng chứa đựng nội dung lịch sử

- Hoàng Đình Chiến, “Sử dụng tác phẩm Hồ Chí Minh trong dạy học lịch sử

ở trường trung học phổ thông”, Tập san KHXH cấp II, III, Bộ Giáo dục lịch sử số 3/1990 – 1991, nêu một số biện pháp sử dụng các tác phẩm của Hồ Chí Minh trong

vào DHLS ở trường phổ thông, nhằm cụ thể hóa sự kiện lịch sử, tái hiện lịch sử một cách chân thực thông qua các tác phẩm của Hồ Chí Minh

- Lê Thị Bích Hồng với chuyên khảo “Thơ với cuộc kháng chiến chống Mĩ cứu nước” đã đề cập đến cái tôi sử thi thể hiện trong cuộc kháng chiến chống Mĩ

cứu nước Đó là hình ảnh người mẹ, người chị ở hậu phương, thanh niên xung phong, người chiến sĩ…vượt qua những mất mát, hy sinh, nỗi đau thầm lặng để chiến thắng kẻ thù xâm lược Chứng tỏ thơ chống Mĩ – những bài thơ báng súng

- Phan Ngọc Liên – Nguyễn Thị Côi: “Những vấn đề trong dạy học Lịch sử

ở trường phổ thông hiện nay”, NCLS số 4, 1994 có đề cập đến sử dụng tài liệu văn

học trong đó có thơ ca vào DHLS ở trường phổ thông để cụ thể hóa kiến thức, tạo xúc cảm lịch sử cho học sinh

- Vũ Huy Thông trong cuốn: Cái đẹp trong thơ kháng chiến 1945 – 1975,

NXB Giáo dục,1998, đã cung cấp cho người đọc một cái nhìn khái quát về những biểu hiện của hình tượng đất nước, con người, quê hương… trong thơ kháng chiến Đồng thời, tác giả cũng sử dụng những dẫn chứng cụ thể trong một số bài thơ của các nhà thơ tiêu biểu như: Tố Hữu, Xuân Diệu, Chế Lan Viên, Nguyễn Khoa Điềm…để dẫn chứng, minh họa cho cả nội dung của dòng thơ kháng chiến

- Nguyễn Duy Bắc: Bản sắc dân tộc trong thơ ca Việt Nam hiện đại ( 1945 – 1975), NXB Văn hóa dân tộc Hà nội – 1998, đã tập trung miêu tả hình tượng Tổ

quốc, nhân dân trong chiều sâu văn hóa dân tộc, vừa có tính truyền thống, vừa có tính cách tân Trong đó thơ ca giai đoạn kháng chiến chống Mĩ thực sự là những bản anh hùng ca hào sảng, thể hiện khí phách của dân tộc

- Trần Huyền Sâm (1998), “Tố Hữu - một qua niệm cách mạng về thơ”, Tạp

chí Văn nghệ quân đội, thể hiện quan điểm của Tố Hữu – người viết sử bằng thơ: Làm thơ là làm cách mạng bằng thơ Vì vậy, có thể nhận thấy bóng dáng lịch sử một cách cụ thể qua thơ Tố Hữu

- Trần Quốc Nhạc, Nguyễn Giao Cư, Thơ ca cách mạng Việt Nam giai đoạn

1945 – 1975, Nxb Đồng Nai, 2001, đã tuyển chọn các bài thơ tiêu biểu của Tố Hữu,

Nguyễn Đình Thi, Phạm Tiến Duật…và khái quát nội dung tư tưởng cảu các bài thơ

- vần thơ báng súng, bám sát và phản ánh cuộc sống chiến đấu của quân dân ta suốt

ba mươi năm chiến tranh giải phóng dân tộc Có thể nói rằng thơ ca giai đoạn này là con thuyền chuyên chở tri thức lịch sử

- Trần Huyền Sâm (2002), “Tiếng nói thơ ca” (Tiểu luận và phê bình, viết

riêng), Nxb Văn học, Hà Nội, đề cập đến nội dung của thơ ca chống Mĩ: phản ánh cuộc sống chiến đấu, cổ vũ chiến đấu và tố cáo tội ác của kẻ thù…

- Trương Quang Lục trong, Ca khúc vượt thời gian – T1, T2, NXB Trẻ, 2003,

là sự tuyển chọn các ca khúc trữ tình yêu nước và cách mạng tiêu biểu trước năm

1975 Đó thực sự là những pho sử thật hào sảng của dân tộc được các nhạc sĩ truyền tải qua âm thanh, phản ánh và cổ vũ chiến đấu, có ý nghĩa lớn trong dạy học lịch sử

ở trường phổ thông

* Các luận án, luận văn, khóa luận tốt nghiệp của nghiên cứu sinh, học viên cao học, sinh viên…đề cập sử dụng tài liệu văn học trong đó có thơ ca vào

DHLS ở trường phổ thông để gây hứng thú, phát huy tính tính tích cực của HS

- Luận án Phó tiến sĩ:“ Sử dụng tác phẩm của Hồ Chí Minh trong dạy học lịch sử lớp 12 trung học phổ thông” của Hoàng Đình Chiến đã đưa ra một sổ biện

pháp sử dụng tác phẩm của Hồ Chí Minh vào dạy học lịch sử nhằm nâng cao chất lượng dạy học bộ môn

- Luận án Tiến sĩ: “Tạo hứng thú học tập cho học sinh trong dạy học lịch sử

ở trường trung học phổ thông (Thực nghiệm phần Lịch sử thế giới lớp 10 – chương trình chuẩn)” của Nguyễn Hà Giang đã trình bày lý luận và thực tiễn vấn

đề tạo hứng thú học tập cho HS trong DHLS ở THPT Nghiên cứu đổi mới thiết kế nội dung bài học và các hình thức tổ chức dạy học nhằm tạo hứng thú học tập cho

HS Tác giả đề xuất một số biện pháp sư phạm tạo hứng thú học tập cho học sinh khi tiến hành bài học lịch sử

- Luận án Tiến sĩ: “Quan niệm văn học là vũ khí cách mạng và ảnh hưởng của nó đối với thơ 1945 – 1985” của Trần Thị Minh Giới đã giới thiệu khái quát về

thơ ca cách mạng, quan niệm thơ ca là vũ khí đấu tranh cách mạng và giới thiệu các tác giả, bài thơ tiêu biểu trong kháng chiến chống Mĩ

- Khóa luận tốt nghiệp:“Sử dụng tài liệu văn học trong dạy học lịch sử Việt Nam giai đoạn 1919 - 1945 lớp 12 ở trường phổ thông” của Trương Thị Tình, đã

xác định nguồn tài liệu văn học được sử dụng trong DHLS Việt nam giai đoạn 1919 -

1945 và biện pháp sư phạm khi sử dụng tài liệu văn học để nâng cao hiệu quả bài học

Trên đây là những công trình nghiên cứu chủ yếu có liên quan đến đề tài Qua tìm hiểu chúng tôi nhận thấy rằng, các tác giả đã đề cập ở khía cạnh nhất định đến việc sử dụng thơ - ca cách mạng trong DHLS, chỉ ra những định hướng khái quát, lý luận chung về vai trò của việc sử dụng tài liệu tham khảo, tài liệu Văn học, tạo hứng thú trong DHLS Mặt khác, các luận văn Tiến sĩ, Khóa luận tốt nghiệp đi sâu nghiên cứu sử dụng tài liệu Văn học, tác phẩm của Hồ Chí Minh trong một giai đoạn LS nhất định Tuy nhiên, chưa có một Luận án, Luận văn, Khóa luận hay Tạp

chí nào đề cập đến việc sử dụng thơ - ca cách mạng nhằm gây hứng thú cho học sinh trong dạy học lịch sử Việt Nam (1954 - 1975) lớp 12 trung học phổ thông – chương trình chuẩn.Tuy nhiên, những công trình nghiên cứu trên là nguồn tham

khảo quý giá, là định hướng để chúng tôi hoàn thành nhiệm vụ đặt ra trong đề tài của mình

1.2 Cơ sở lí luận

1.2.1 Một số khái niệm cơ bản

Thơ - ca cách mạng trong luận văn gồm 2 khái niệm: thơ cách mạng và ca khúc

cách mạng

1.2.1.1 Thơ cách mạng

Quan niệm về thơ, Sóng Hồng nhận định: Thơ là sự thể hiện con người và thời đại một cách cao đẹp, thơ không chỉ nói nên tình cảm riêng tư của nhà thơ mà nhiều khi thông qua tình cảm đó nói lên niềm hi vọng của cả dân tộc, những ước mơ của nhân dân…

Nhà thơ Tố Hữu cho rằng: Thơ cách mạng là một thứ vũ khí chiến đấu, đối với tôi, làm thơ là làm cách mạng bằng thơ

Theo từ điển thuật Văn học: “Thơ là hình thức sáng tác văn học phản ánh cuộc sống, thể hiện tâm trạng, những cảm xúc mạnh mẽ bằng ngôn ngữ hàm xúc, giàu hình ảnh và nhất là có nhịp điệu” [9, tr.254]

Như vậy, theo chúng tôi thơ cách mạng là một thể loại văn học, là những sáng tác của các nhà thơ từ khi Đảng ra đời năm 1930 đến hết cuộc kháng chiến chống

Mĩ và sau năm 1975 khi đất nước thống nhất Thơ cách mạng phản ánh, ca ngợi và

cổ vũ cuộc sống chiến đấu, lao động, gian khổ hi sinh của toàn thể dân tộc Việt Nam.Vì vậy, nó có tác động mạnh mẽ đến tư tưởng, tình cảm và gây hứng thú học tập cho các em

Cũng từ các bài thơ cách mạng, các nhạc sĩ đã phổ nhạc cho những bài thơ ấy hoặc tự sáng tác ca khúc Vì vậy thơ – ca cách mạng đều phản ánh những chặng đường gian lao, anh dũng và những bước đi lên của cuộc kháng chiến cho đến ngày thắng lợi, kết tinh những tình cảm lớn của con người Việt Nam kháng chiến mà

thống nhất và bao trùm là tình yêu nước, nghĩa tình hậu phương với tiền tuyến, ca ngợi Tổ quốc, người chiến sĩ, nhân dân anh hùng, lòng kính yêu lãnh tụ…và đặc biệt tố cáo tội ác của kẻ thù Những bài hát cách mạng tự nó có sức sống mãnh liệt đời đời trong tâm hồn người dân đất Việt

Nhạc sĩ Mác Tuyên từng ghi nhận: Bài ca cách mạng có ưu thế và khả năng khắc sâu sự kiện, giáo dục truyền thống dân tộc, lòng yêu nước được biểu hiện ở nhiều nội dung tư tưởng của bài hát chính là niềm tự hào, tự tôn dân tộc, thái độ căm ghét áp bức bóc lột và tinh thần quyết chiến, quyết thắng bảo vệ và giữ vững độc lập của dân tộc

Âm nhạc là con đường gần nhất để đến với tâm hồn con người, âm nhạc sẽ góp phần mềm hóa, sinh động những sự kiện LS khô khan vốn ám ảnh HS Việc lồng ghép những bài hát cách mạng vào DHLS Việt Nam nói chung, cuộc kháng chiến chống Mĩ cứu nước 1954 – 1975 nói riêng, sẽ tạo không khí vui tươi, thoải mái cho HS tiếp thu tri thức lịch sử, đồng thời có tác động mạnh mẽ trong tâm hồn các em, vừa giáo dục trực tiếp về đạo đức qua lời bài hát, vừa kích thích hứng thú học tập cho HS…

1.2.1.3 Khái niệm hứng thú và hứng thú học tập lịch sử

Thực tế dạy học ở trường phổ thông cho thấy, HS muốn học tốt môn học nào trước hết, phải có hứng thú với môn học đó Hứng thú có vai trò quan trọng trong học tập của HS ở trường phổ thông nói chung, học LS nói riêng Hứng thú càng sâu sắc bao nhiêu, việc thì học tập của HS càng có hiệu quả bấy nhiêu

Quan niệm về hứng thú, L.F.Kharlamop định nghĩa:“Hứng thú! Đó là nhu cầu nhuốm màu sắc của cảm xúc, đi trước giai đoạn gây động cơ và làm cho hoạt động của con người có tính hấp dẫn” [12, tr.28]

Nghiên cứu về hứng thú, các nhà tâm lí học cho rằng:“hứng thú là thái độ đặc biệt của cá nhân đối với đối tượng nào đó vừa có ý nghĩa đối với cuộc sống vừa có khả năng mang lại khoái cảm cá nhân trong quá trình hoạt động Nó được biểu hiện trước hết ở sự tập trung chú ý cao độ sự say mê hấp dẫn bởi nội dung hoạt động Mặt khác, hứng thú bao giờ cũng dẫn đến một đối tượng cụ thể hấp dẫn, nó gắn liền với tình cảm con người Trong bất cứ một công việc gì nếu có hứng thú làm việc con người sẽ có cảm giác dễ chịu với hoạt động, làm nảy sinh khát vọng hành

động và hành động có sáng tạo Ngược lại nếu hứng thú không được thỏa mãn sẽ dẫn đến cảm xúc tiêu cực” [20, tr.159]

Như vậy, hứng thú được nảy sinh dựa trên cơ sở cảm xúc và chính xúc cảm, khoái cảm làm cho con người hoạt động có tính hấp dẫn hơn, hứng thú hơn Để hình thành hứng thú cho HS, người thầy phải giúp các em cảm nhận được niềm vui sướng khi thành công, tin tưởng vào khả năng của mình, vào niềm tin có thể vượt qua khó khăn Đó là quá trình làm cho nhu cầu nhận thức nhuốm màu sắc cảm xúc

và biến chúng thành hứng thú

Muốn học tốt môn LS trước hết phải có hứng thú học tập Theo A.G Covaliop: Hứng thú học tập chính là thái độ lựa chọn đặc biệt của chủ thể đối với đối tượng của hoạt động học tập, vì sự cuốn hút về tình cảm và ý nghĩa thiết thực của nó trong đời sống cá nhân là sự thể hiện hứng thú nhận thức của học sinh, ví dụ như hứng thú học tập lịch sử Khi hoạt động nhận thức của HS dựa trên cơ sở hứng thú sẽ trở nên hào hứng, thoải mái Lúc ấy sẽ không cần phải gò ép, thúc giục các

em sẽ học tập với sự say mê của bản thân Trong quá trình học tập bản thân nội dung LS và cách truyền đạt của GV cũng giúp HS hứng thú học tập Vậy thế nào là hứng thú học tập lịch sử?

Hứng thú học tập lịch sử là thái độ say mê, tự giác, có tính tích cực của cá nhân đối với dung lịch sử Do nhận thức được ý nghĩa, tầm quan trọng của LS nên các em

sẽ nhanh chóng nắm bắt được nội dung lịch sử, có những xúc cảm và tình cảm với những sự kiện, hiện tượng lịch sử Hứng thú học tập lịch sử là động lực giúp học sinh say mê học tập bộ môn, vượt qua những trở ngại về kiến thức, tránh được tình trạng thờ ơ, học một cách bắt buộc, gượng ép với bộ môn

Hứng thú học tập LS có ý nghĩa quan trọng trong việc lĩnh hội kiến thức LS của HS Tri thức LS được lĩnh hội nhờ có hứng thú thường nhớ lâu và dễ dàng tái hiện Vì vậy, trong DHLS giáo viên cần vận dụng đa dạng, hiệu quả các PPDH để gây hứng thú học tập cho học sinh

1.2.1.4 Sử dụng thơ - ca cách mạng để gây hứng thú học tập lịch sử cho học sinh

Sử dụng thơ - ca cách mạng trong DHLS là cách thức GV sử dụng những bài thơ, bài hát cách mạng mang nội dung LS vào bài học giúp các em tiếp thu tri thức

LS nhẹ nhàng, để cụ thể hóa và khắc sâu kiến thức, phát triển tư duy và giáo dục tư

tưởng, tình cảm cho HS Trên cơ sở đó hình thành khái niệm, biểu tượng, quy luật

và bài học LS, và điều quan trọng hơn cả là tăng hứng thú học tập bộ môn cho HS,

góp phần nâng cao hiệu quả DHLS ở trường phổ thông

Nội dung của thơ - ca cách mạng là phản ánh cuộc sống và con người kháng chiến Có thể là ca ngợi những tấm gương anh hùng, hoặc tố cáo tội ác của kẻ thù…

Vì vậy, nó tác động trực tiếp đến tình cảm, tâm hồn HS Trong đầu các em sẽ xuất hiện xúc cảm LS, đó là biểu hiện của hứng thú học tập bộ môn Từ đó, HS có thái

độ, động cơ học tập đúng đắn, việc tiếp thu bài giảng sẽ trở nên nhẹ nhàng hơn, hiểu bài hơn

Ví dụ, khi dạy bài 16: Phong trào giải phóng dân tộc và Tổng khởi nghĩa tháng Tám (1939 – 1945) Nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa ra đời, mục III.1 Khởi nghĩa từng phần (từ tháng 3 đến giữa tháng 8 – 1945) Chỉ thị “Nhật Pháp bắn nhau hành động của chúng ta”, GV có thể hát cho HS nghe một đoạn trong bài hát “Diệt phát xít” của Nguyễn Đình Thi:

“Việt Nam bao năm ròng rên xiết lầm than Dưới ách quân tham tàn đế quốc sài lang Loài phát-xít cướp thóc lúa cướp đời sống dân mình Nào nhà tù, nào trại giam biết bao nhiêu nhục hình

Đồng bào tuốt gươm vùng lên

Đã đến ngày trả mối thù chung Diệt phát - xít giết bầy chó đê hèn của chúng…”

Khi được nghe lời bài hát, HS không chỉ hiểu được lòng căm thù giặc, ý chí sắt đá của dân tộc, mà còn xuất hiện cảm xúc yêu thương pha lẫn xót xa và căm giận vì đất nước bị giày xéo Hiểu được chính sách bóc lột tàn bạo của thực dân Pháp và phát xít Nhật, hiểu được vì sao Nhật đảo chính Pháp, thời cơ cho dân tộc ta nổi dậy giành chính quyền đã chín muồi Chỉ thị đó như lời kêu gọi, thúc giục nhân dân ta phải đứng lên để “diệt phát xít, giết bầy chó đê hèn” Như vậy, sử dụng thơ -

ca cách mạng trong DHLS giúp HS nhớ lâu, khắc sâu kiến thức, cụ thể hóa nội dung sự kiện, giúp cho việc tiếp thu kiến thức của các em nhẹ nhàng hơn… thiết nghĩ mỗi bài giảng như vậy sẽ làm tăng hứng thú học tập bộ môn cho học sinh

Hoặc khi dạy bài 17: Nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa từ sau ngày

2-9-1945 đến trước ngày 19-12-1946, mục III.1 Kháng chiến chống thực dân Pháp trở lại xâm lược Nam Bộ, GV có thể cho HS nghe một đoạn trong bài hát “Đoàn Vệ quốc quân” của Phan Huỳnh Điểu:

“Đoàn Vệ quốc quân một lần ra đi Nào có mong chi đâu ngày trở về

Ra đi ra đi bảo tồn sông núi

Ra đi ra đi thà chết không lui…

Thù bao năm xưa có bao giờ nguôi…”

Qua lời bài hát có thể phát triển thao tác tư duy cho HS, bằng liên cách hình dung, tưởng tượng, các em có biểu tượng về đoàn quân “Nam tiến” về anh “Vệ quốc quân” - tên gọi của những chiến sĩ cách mạng từ năm 1945 Trước đó tên gọi

là “Cứu quốc quân”, rồi “Giải phóng quân”, tiếp theo trong kháng chiến chống Pháp

là các chiến sĩ “Cảm tử quân”, anh “ bộ đôi cụ Hồ” …dù tên gọi khác nhau nhưng đều là các chiến sĩ bộ đội thuộc Quân đội nhân dân Việt Nam

Tóm lại, thơ - ca cách mạng không chỉ là vũ khí thắng giặc, mà qua mỗi cuộc

chiến, còn trở thành những di sản văn hóa vô giá gửi lại cho đời sau Nói một cách

cụ thể, thơ - ca cách mạng là một nguồn tài liệu tham khảo cần thiết và quan trọng

Nó vừa là phương tiện để cụ thể hóa nội dung bài học, vừa rèn kĩ năng tư duy LS, giáo dục tư tưởng và tạo hứng thú học tập cho HS Vì vậy, chúng ta cần có phương pháp sử dụng đúng đắn đối với tài liệu quý giá này

1.2.2 Phân loại thơ - ca cách mạng

Nhà thơ Chế Lan Viên viết:

“ Mỗi chú bé đều nằm mơ ngựa sắt Mỗi con sông đều muốn hóa Bạch Đằng”

(Tổ quốc bao giờ đẹp thế này chăng)

Với tinh thần đó “thơ - ca cách mạng 1954 – 1975 tự biến mình thành một thứ vũ khí đánh giặc, là những bài ca, tiếng hát nhưng là “tiếng hát át tiếng bom” Thậm chí để

át được tiếng bom, các nhà thơ phải hô lên, gào lên đến mức “rồ giọng”

[39, tr.146]

Thơ - ca cách mạng có vai trò quan trọng trong DHLS ở trường phổ thông

Với ưu thế dễ đi vào lòng người, thơ - ca cách mạng giàu hình ảnh và cảm xúc có tác động mạnh mẽ đến tư tưởng, tình cảm học sinh Đồng thời nó còn làm cho bài giảng sinh động, hấp dẫn và nâng cao hứng thú học tập LS Trong DHLS để tăng cường hiệu quả sử dụng thơ - ca cách mạng, chúng tôi phân loại nguồn tài liệu này

thành hai loại: thơ cách mạng và ca khúc cách mạng

1.2.2.1 Thơ cách mạng

Thơ cách mạng là pho sử đồ sộ, phong phú về thể loại, nội dung và hình thức

Có nhiều cách phân loại thơ cách mạng, có thể phân loại theo thời gian như: thơ trong thời kỳ tiền khởi nghĩa, thơ trong cuộc kháng chiến chống Pháp hay chống

Mĩ Cũng có thể phân loại theo nội dung thơ phản ánh: Thơ ca ngợi quê hương đất nước, ca ngợi người chiến sĩ… Để hiểu nội dung LS được phản ánh qua thơ, chúng tôi chia thơ cách mạng thành các mảng đề tài lớn như sau:

* Ca ngơi Tổ quốc, quê hương, đất nước

Tổ quốc, dân tộc vốn là đề tài quen thuộc của thơ - ca trong suốt chiều dài LS của dân tộc Trong thế kỷ XX, dân tộc ta trải qua hai cuộc kháng chiến chống Pháp

và chống Mỹ Đất nước lúc này là cả một cuộc kháng chiến trường kì đầy máu lửa, khó khăn, thử thách nhưng cũng rất đáng tự hào Để tạo biểu tượng cho HS về Tổ quốc anh hùng, GV có thể giới thiệu cho HS những trang thơ thời chống Mỹ Cụ thể:

Trời xanh đây là của chúng ta Núi rừng đây là của chúng ta ( Đất nước - Nguyễn Đình Thi)

và…Muôn cánh sao vàng tung mở

Cờ đỏ sông, đồng lúa, bờ tre

Cả đất nước tươi màu rực rỡ Giữa mùa thu đón Bác Hồ về…

Giáng một trận dập đầu quỷ dữ Sáng nghìn năm lịch sử Điện Biên…

Có mùa xuân 1975 Ôi Việt Nam!

Nay mới được ôm Người trọn vẹn, Người ơi!

(Thơ Tố Hữu, NXB Giáo dục, 2003)

Đoạn thơ trên có tác dụng đưa HS trở lại ký ức hào hùng, là thu rực rỡ cờ đỏ sao vàng của nước Việt Nam dân chủ Cộng hoà năm 1945 Để từ đó, chúng ta có lừng lẫy Điện Biên, chấn động địa cầu; có sự đổi thay của miền Bắc trong công cuộc xây dựng CNXH; có hình ảnh Bác trong mùa Xuân đại thắng 1975; đó là niềm

vui trọn vẹn khi đất nước thống nhất Từ đó, sẽ đã làm trỗi dậy trong HS những cảm

xúc tự hào về Tổ quốc và nhân dân anh hùng, càng thêm mến phục những con người không tiếc xương máu hy sinh thân mình cho Tổ quốc được hồi sinh Cũng từ đoạn thơ trên giúp HS phát triển kĩ năng tư duy LS: tưởng tượng, phân tích, tổng hợp, khái quát những chiến công của quân dân ta từ mùa thu tháng Tám đến cuộc kháng chiến chống Mĩ 1975

* Ca ngợi người chiến sĩ quân đội chiến đấu quên mình vì Tổ quốc

Trong thế kỉ XIX, ít có dân tộc nào như dân tộc Việt Nam, trong vòng 30 nam phải đương đầu với hai sen đầm quốc tế hùng mạnh Pháp và Mĩ Trong hoàn cảnh lịch sử ấy, hình ảnh người lính trở thành một hình ảnh nổi bật nhất, là nguồn cảm hứng vô tận cho thơ - ca cách mạng, biểu tượng cho vẻ đẹp cao cả, là biểu tượng về một dân tộc bền gan vững chí trước thử thách sống còn Trong DHLS ở trường phổ thông, GV có thể sử dụng các bài thơ cách mạng để xây dựng biểu tượng về người chiến sĩ, người lính…cho các em

Trong cách mạng tháng Tám đó là hình ảnh anh “Vệ Quốc Quân” với khí thế

“Ra đi ra đi bảo tồn sông núi, ra đi ra đi thà chết chớ lùi” Đến kháng chiến chống Pháp đó là hình tượng đẹp đẽ của "Anh bộ đội Cụ Hồ"

"Rất đẹp hình anh lúc nắng chiều Bóng dài trên đỉnh dốc cheo leo Núi không đè nổi vai vươn tới

Lá nguỵ trang reo với gió đèo"

(Lên Tây Bắc- Tố Hữu) Đến kháng chiến chống Mĩ là anh bộ đội cụ Hồ, anh Giải phóng quân Đại thắng mùa xuân 1975 đã tạo nên tượng đài bất tử về người lính – những chàng trai,

cô gái đã dũng cảm dẫn xe tăng vào chiếm Dinh độc lập Một lần nữa hình ảnh các anh lại hiện lên cao vời vợi, đẹp tuyệt vời trong thơ Tố Hữu:

“Không, không phải thiên thần bước chân hài bảy dặm

Vẫn là anh – anh giải phóng quân Vẫn đôi dép cao su đánh giặc suốt 30 năm lội khắp sông sâu rừng thẳm ” ( Toàn thắng về ta – Tố Hữu)

Nhưng niềm vui chưa trọn vẹn thì kẻ thù lại gây chiến tranh biên giới, máu của người lính lại tiếp tục đổ xuống Biển Đông đang bị kẻ thù quấy nhiễu:

Tổ quốc đang bão giông từ biển

Có một phần máu thịt ở Hoàng Sa…

Hồn dân tộc ngàn năm không chịu khuất Dáng con tàu vẫn hướng mãi ra khơi ( Tổ quốc nhìn từ biển – Quỳnh Hợp)

Các em được sinh ra khi đất nước hòa bình nên không thể cảm nhận được sự khốc liệt của chiến tranh Vì vậy trong DHLS, GV giới thiệu những hình ảnh trên sẽ gây xúc động mạnh mẽ trong tâm trí HS, khơi dậy trong các em sự khâm phục, ngưỡng mộ - người lính,"Anh bộ đội Cụ Hồ" đã "Quyết tử cho Tổ quốc quyết sinh" Ngạo nghễ trước cái chết, hiên ngang trước quân thù, “ tạc vào thế kỉ” một “dáng

đứng Việt Nam” để “Tổ quốc bay lên bát ngát mùa xuân”

* Ca ngợi hình tượng người phụ nữ trong kháng chiến

Người phụ nữ trong kháng chiến đó là những người mẹ, người chị, nữ thanh niên xung phong… Trong suốt chiều dài LS đấu tranh chống ngoại xâm của dân tộc, họ luôn xứng đáng với truyền thống của Phụ nữ Việt Nam “anh hùng, bất khuất, trung hậu, đảm đang”

Một tay lái chiếc đò ngang Bến sông Nhật Lệ, quân sang đêm ngày

Sợ chi sóng gió tàu bay Tây kia mình đã thắng, Mỹ này ta chẳng thua!

(Mẹ Suốt – Tố Hữu)

Đó là một người mẹ đã 60 tuổi nhưng vẫn xung phong nhận công việc chèo đò chở cán bộ, thương binh và vũ khí qua sông từ năm 1964 – 1967, mỗi ngày bà đã chèo hàng trăm lượt ngay cả những lúc máy bay Mỹ ném bom oanh tạc ác liệt Bà

được những người cán bộ và bà con gọi với tên quen thuộc Mẹ Suốt Họ không chỉ lái đò chở cán bộ qua sông, mà còn đào hầm, nuôi dấu cán bộ…

Bên cạnh người mẹ là hình ảnh các chị phụ nữ duyên dáng và kiên nghị Hàng ngàn cô gái đã đến với Trường Sơn Họ không tiếc tuổi thanh xuân và sẵn sàng biết

hy sinh cuộc sống riêng cho dân tộc Tháng 7/1968, mười cô gái thanh niên xung phong đã tạc vào đất trời Hà Tĩnh và LS chiến tranh chống Mỹ của dân tộc với một tầm cao bi tráng, những trang sử oai hùng

Tiểu đội đo về xếp một hàng ngang Cúc ơi ! Em ở đâu không về tập hợp?

Chín bạn đã quây quần đủ hết Nhỏ, Xuân, Hà, Hường, Hợi, Rạng, Xuân, Xanh… (Cúc ơi – Yến Thanh) Đoạn thơ trên không chỉ giúp HS có biểu tượng về Ngã ba Đồng Lộc, về thanh niên xung phong trong cuộc kháng chiến chống Mĩ, mà HS còn cảm nhận được sự khốc liệt của chiến tranh, cảm phục gương hi sinh của các chị, điều quan trọng là trong trái tim các em sẽ khắc sâu biểu tượng cao đẹp của người phụ nữ Việt Nam anh hùng Họ hy sinh tuổi trẻ của mình vì đất nước nhưng tâm hồn vẫn lạc quan, yêu đời “Nụ cười khi chết vẫn còn tươi” (Vàm Cỏ Đông) Ngoài ra, còn phát triển

kĩ năng tư duy LS: sự cảm nhận, đánh giá sự kiện, nhân vật lịch sử, sưu tầm thơ ca… cho HS, từ đó tăng hứng thú học tập bộ môn

* Ca ngợi Hồ Chủ Tịch

Có thể nói, từ một nhân vật lịch sử mà tên tuổi đã trở thành huyền thoại, Bác

Hồ đã đi vào thơ ca và trở thành một hình tượng nghệ thuật có sức rung động và toả sáng mạnh mẽ Trong Bác là tinh thần thiết tha yêu nước, chí khí cương quyết đi tìm ra hình dáng cho đất nước, dân tộc Việt Nam Người là linh hồn của dân tộc Việt Nam.Trong bài thơ “Sáng Tháng Năm”, Tố Hữu viết:

“ Người là Cha, là Bác, là Anh Trái tim lớn lọc trăm dòng máu nhỏ Người ngồi đó, với cây chì đỏ Vạch đường đi, từng bước, từng giờ”

Giữa lúc cuộc kháng chiến chống Mĩ cứu nước của dân tộc ta đang bước vào giai đoạn quyết liệt thì ngày 2.9.1969 – Bác Hồ đã về với Lê nin, với tổ tiên, với những chiến sĩ cách mạng đã đã ngã xuống để giải phóng mảnh đất này

Suốt mấy hôm rày đau tiễn đưa Đời tuôn nước mắt, trời tuôn mưa

Bác đã đi rồi sao, Bác ơi!

Mùa thu đang đẹp, nắng xanh trời…

( Bác ơi – Tố Hữu)

HS cảm nhận được tình thương nhớ không nguôi, niềm đau thương vô bờ bến của dân tộc Việt Nam Bác ra đi nhưng tình người còn lưu luyến “Miền Nam luôn ở trong trái tim tôi” Từ đó các em cũng hiểu được rằng, nhân dân Việt Nam biến đau thương thành hành động, quyết đánh thắng giặc Mĩ để hoàn thành tâm nguyện của Bác Trong trái tim các em xuất hiện tình cảm kính yêu Bác Hồ, ý thức học tập làm

theo tấm gương đạo đức Hồ Chí Minh

* Tố cáo tội ác của kẻ thù

Với quan niệm thơ là vũ khí đấu tranh cách mạng, tác giả Sóng Hồng đã thể hiện quan điểm của mình: “Những bài thơ tôi làm cốt để tuyên truyền và phục vụ

cách mạng” Quan điểm đó được thể hiện:

“ Lấy cán bút làm đòn xoay chế độ Mỗi vần thơ bom đạn phá cường quyền” [11, tr.7]

Tố cáo tội ác của kẻ thù là thế mạnh của thơ cách mạng Vì vậy, khi DHLS giai đoạn kháng chiến chống Mĩ cứu nước 1954 – 1975, GV cần khắc sâu cho HS

tội ác của Mỹ - ngụy đối với nhân dân Việt Nam Ví như bài thơ “Thù muôn đời muôn kiếp không tan” của Tố Hữu (1959):

…Hãy nghe tiếng của nghìn xác chết Chết thê thảm, chết một ngày bi thiết

Cả nghìn nguời, trong một trại giam Của một nhà tù lớn: Miền Nam!

Hãy nghe tiếng của một nghìn cái xác Không chịu chết, vạch trời kêu tội ác!

Đoạn thơ trên giúp HS có biểu tượng chân thực về tội ác của Mĩ – Diệm:

chiến dịch “tố cộng”, “diệt cộng”, giết nhầm còn hơn bỏ sót, đặc biệt các em hình

dung được vụ thảm sát man rợ tại nhà tù Phú Lợi, từ đó xuất hiện xúc cảm lịch sử

đó là thái độ căm thù quân quân cước nước

Tội ác của thực dân Pháp đối với nhân dân Việt Nam thể hiện qua chính sách bóc

lột tàn bạo của chúng Trong bài thơ “Ba mươi năm đời ta có Đảng” Tố Hữu viết:

Ôi nhớ những năm nào thuở trước Xóm làng ta xơ xác héo hon Nửa đêm thuế thúc trống dồn Sân đình máu chảy, đường thôn lính đầy Cha trốn ra Hòn Gay cuốc mỏ Anh chạy vào Đất Đỏ làm phu…

Con đói là ôm lưng mẹ khóc

Mẹ đợ con đấu thóc cầm hơi Kiếp người cơm vãi cơm rơi…

Đoạn thơ trên giúp HS hiểu được chính sách bóc lột tàn bạo của kẻ thù làm

cho xóm làng xơ xác, nông dân bị bần cùng hóa: sưu cao thuế nặng, cảnh người mẹ

đau xé lòng dứt ruột bán con đi ở đợ, cảnh đầu rơi máu chảy, đời sống của giai cấp

công nhân Việt Nam điêu đứng…Mặt khác rèn tư duy phân tích, tổng hợp, khái

quát tình hình xã hội Việt Nam đầu thế kỉ XX, mâu thuẫn xã hội sẽ dẫn đến cuộc

đấu tranh cách mạng, giáo dục HS lòng căm thù quân xâm lược và thông cảm với

nhân dân

Tóm lại, thơ - ca cách mạng là vũ khí sắc bén để làm cách mạng, mà mỗi nhà

thơ, nhạc sĩ là một chiến sĩ Một trong những nội dung quan trọng của thơ - ca các

mạng là tố cáo tội ác của kẻ thù Vì vậy việc sử dụng các bài thơ với chủ đề tố cáo

tội ác của kẻ thù trong DHLS không chỉ góp phần tạo biểu tượng về tội ác của kẻ

thù mà còn giáo dục cho HS lòng căm thù giặc sâu sắc, căm ghét chiến tranh Đồng

thời, các em có ý thức noi gương những anh hùng liệt sĩ, thông cảm với những đau

thương mất mát của nhân dân và rút ra quy luật lịch sử: có áp bức, có đấu tranh,

nhân dân ta không còn con đường nào khác là phải vùng lên đấu tranh cách mạng

để tự giải phóng mình Đặc biệt, làm tăng hứng thú học tập bộ môn cho HS

1.2.2.2 Ca khúc cách mạng

Ca khúc cách mạng với ưu thế của nó dễ đi vào lòng nhiều thế hệ người dân

Việt Nam, cổ vũ kháng chiến và có sức lay động lòng người Có nhiều cách phân

loại ca khúc, có thể phân loại theo nội dung ca khúc phản ánh: Bài hát ca ngợi quê

hương đất nước, ca ngợi người chiến sĩ, ca ngợi Đảng, Bác Hồ… Để hiểu nội dung

lịch sử được phản ánh qua ca khúc cách mạng Chúng tôi phân loại theo thời gian

như: ca khúc trong thời kỳ tiền khởi nghĩa, trong cuộc kháng chiến chống Pháp,

chống Mĩ …

* Những ca khúc cách mạng trong thời kỳ tiền khởi nghĩa (1930 – 1945)

Từ khi Đảng ra đời, đặc biệt là sau năm 1939, ca khúc cách mạng Việt Nam đã

bắt nhịp và đồng hành cùng dân tộc Từ năm 1930 – 1945 là khoảng thời gian 15

năm Đảng lãnh đạo nhân dân ta tiến hành cuộc chiến tranh chống đế quốc, phát xít

giải phóng dân tộc Các ca khúc cách mạng ra đời trong thời kỳ này phản ánh khí

thế đấu tranh cách mạng, ý chí quyết tâm của toàn dân tộc Việt Nam đứng lên đấu

tranh giành chính quyền từ các thế lực đế quốc, phát xít, bám sát những sự kiện LS:

thành lập Mặt trận Việt Minh, Nhật đảo chính Pháp, chủ trương của Đảng, không

khí cuộc khởi nghĩa từng phần đến ngày tổng khởi nghĩa giành chính quyền thắng

lợi 19/8 Những ca khúc cách mạng như những hồi còi xung trận, những khải hoàn

ca bất diệt, tiêu biểu như: Lên đàng (Lưu Hữu Phước), Du kích ca (Đỗ Nhuận), Tiến

quân ca (Văn Cao), Diệt phát xít (Nguyễn Đình Thi), Đoàn Vệ quốc quân (Phan

Huỳnh Điểu), Mười chín tháng Tám (Xuân Oanh), Cùng nhau đi Hồng binh (

Hoàng Vân)…

Cho đến nay, các ca khúc cách mạng thời kỳ tiền khởi nghĩa không chỉ làm

lay động trái tim những khán giả lớn tuổi từng tham gia các cuộc kháng chiến giải

phóng dân tộc, mà ngay cả lớp khán giả thế hệ trẻ hiện nay cũng phần nào hình

dung được không khí đấu tranh cách mạng của toàn dân tộc

Có thể nói, cách mạng tháng Tám thành công đã mở ra kỷ nguyên mới cho

dân tộc và cho cả nền âm nhạc Việt Nam Vượt qua thử thách nghiệt ngã của thời

gian, đến nay, nhiều ca khúc cách mạng vẫn vẹn nguyên sức sống, sức lan tỏa trong

lòng người Mỗi ca khúc cách mạng là một trang LS bằng âm thanh để cho thế hệ hôm nay nhìn lại quá khứ, trở về với những năm tháng hào hùng của dân tộc

* Những ca khúc ca ngợi cuộc kháng chiến chống Pháp 1946 – 1954

Từ năm 1946 – 1954, nhân dân ta tiến hành cuộc kháng chiến toàn quốc chống thực dân Pháp xâm lược và can thiệp Mĩ Với đường lối kháng chiến trường kỳ, quân dân ta giành thắng lợi trong các chiến dịch Từ chiến dịch Việt Bắc Thu - Đông 1947 đến chiến dịch LS Điện Biên Phủ 1954 Hiệp định Giơnevơ đã kết thúc thắng lợi cuộc kháng chiến 9 năm chống Pháp và can thiệp Mĩ Các ca khúc cách mạng phản ánh nội dung LS giai đoạn này, từ cuộc chiến đấu bảo vệ thủ đô với tinh thần “Quyết tử cho Tổ quốc quyết sinh” đến chiến dịch Việt Bắc; đặc biệt là khí thế của cả nước bước vào Đông – Xuân 1953 – 1954 với đỉnh cao là chiến dịch Điện Biên Phủ Nó theo chân anh bộ đội trong suốt hành trình cuộc kháng chiến

Nói đến những bài hát được sáng tác trong thợi kỳ này không thể không nhắc

tới: Người Hà Nội của Nguyễn Đình Thi, Sông Lô của Văn Cao, Biết ơn chị Võ Thị Sáu của Nguyễn Đức Toàn, Qua miền Tây Bắc của Nguyễn Thành, Hoàng Vân có bài Hò kéo pháo, Năm anh em trên một chiếc xe tăng - Doãn Nho, Bế văn Đàn sống mãi - Huy Du Nhưng bao trùm trên tất cả những bài hát về Điện Biên phải nói đến

“Chiến thắng Điện Biên” của Đỗ Nhuận như một hồi kèn khẩn trương giục giã báo hiệu niềm vui chiến thắng: “Giải phóng Điện Biên, bộ đội ta tiến quân trở về, giữa mùa hoa nở miền Tây bắc tưng bừng vui…”

Sử dụng những ca khúc cách mạng trong DHLS giai đoạn này không chỉ có tác dụng cụ thể hóa sự kiện LS, tái hiện cuộc kháng chiến anh dũng trường kỳ của dân tộc, khí thế chiến đấu của bộ đội, giáo dục tư tưởng đạo đức … mà còn giúp HS thuộc và sưu tầm những bài hát cách mạng, không khí giờ học sôi nổi và đặc biệt

làm tăng hứng thú học LS cho HS

* Những ca khúc ca ngợi cuộc kháng chiến chống Mỹ 1954 – 1975

Cuộc kháng chiến chống Mỹ 1954 – 1975, đó là cuộc chiến tranh dài ngày nhất kể từ sau chiến tranh thế giới thứ hai Nhân dân ta tiến hành đồng thời cách mạng xã hội chủ nghĩa (XHCN) ở miền Bắc (MB), cách mạng dân tộc dân chủ nhân

dân ở miền Nam (MN) Nhân dân MN trực tiếp đương đầu với đế quốc Mĩ, lần lượt đánh bại các chiến lược chiến tranh của Mĩ để giải phóng MN, thống nhất đất nước

MB vừa xây dựng chủ nghĩa xã hội (CNXH), vừa chiến đấu chống Chiến tranh phá hoại của Mĩ, vừa làm tròn nghĩa vụ hậu phương lớn cho MN

Nhìn chung, hàng nghìn ca khúc ra đời trong thời kì kháng chiến chống Mĩ đã trở thành những bản anh hùng ca bất hủ, đó là pho sử bằng âm thanh đồ sộ, phản ánh cuộc sống, chiến đấu của nhân dân hai miền Nam - Bắc: nỗi đau chia cắt, ca ngợi Đảng, Bác Hồ, ca ngợi tinh thần đấu tranh bất khuất người chiến sĩ cách mạng, người mẹ, thanh niên xung phong, cả những mất mát hi sinh, tố cáo tội ác của kẻ thù, tình yêu đôi lứa thời chiến tranh…hơn tất cả là niềm vui chiến thắng Các ca khúc tiêu biểu:

Câu hò bên bờ Hiền Lương – 1958 của Hoàng Hiệp, Bài ca hy vọng” - 1958 của nhạc sỹ Văn Ký, Đảng cho ta một mùa xuân - Phạm Tuyên, Hồ Chí Minh đẹp nhất tên Người - Trần Kiết Tường, Bác đang cùng chúng cháu hành quân - Huy Thục, Lời Bác dặn trước lúc đi xa - Trần Hoàn, Hà nội- Điện Biên Phủ trên không –

Phạm Tuyên…

Ca ngợi nhân dân Việt Nam anh hùng: Nguyễn văn Tý - Dáng đứng Bến Tre Lời anh vọng mãi ngàn năm - Vũ Thanh Cô gái Sài Gòn đi tải đạn – Lư Nhất Vũ, Cỏ non thành cổ – Tân Huyền… Ca ngợi MB: Tiếp lương ra tiền tuyến - Phượng Giao…

Chiến thắng 30 tháng 4 năm 1975 là bản anh hùng ca bất diệt của dân tộc Việt

Nam Hàng loạt các ca khúc: Lá đỏ - Hoàng Hiệp, Đất nước trọn niềm vui – Hoàng Hà, Bài ca thống nhất – Võ văn Dị, Mùa xuân trên thành phố Hồ Chí Minh – Xuân Hồng… Ca khúc bất hủ “ Như có Bác trong ngày đại thắng” của nhạc sĩ Phạm Tuyên

là bản hùng ca tuyệt đẹp dâng tặng những người đã ngã xuống hôm qua, những người chiến thắng lẫy lừng hôm nay và cả những người mòn mỏi, chờ mong, hi vọng vào ngày thống nhất đất nước, giành lại trọn ven non sông Việt Nam yêu dấu

Ngoài ra, trong cuộc kháng chiến chống Mỹ cứu nước còn xuất hiện nhiều ca khúc ca ngợi tình yêu lứa đôi trong sáng, thanh niên xung phong, chiến sĩ trên bục

giảng, người mẹ, quê hương đất nước: Sợi nhớ sợi thương, Gửi em ở cuối sông Hồng, Cô gái mở đường, Làng lúa làng hoa, Đất nước, Màu hoa đỏ, Hành khúc ngày và đêm, Bài ca người giáo viên nhân dân, Ngã ba Đồng Lộc…

Tóm lại, các ca khúc sáng tác từ 1954 -1975 là những bản hùng ca cách mạng thể hiện đậm nét truyền thống yêu nước, ý chí quật cường, niềm tự hào dân tộc Chúng có sức sống mãnh liệt, khơi dậy niềm lạc quan tin tưởng cho quân và dân ta vào sự nghiệp giải phóng dân tộc, thống nhất nước nhà Ca khúc thời chống

Mỹ mãi mãi là bài ca đi cùng năm tháng, sống mãi trong tâm hồn mỗi người dân Việt Nam Việc sử dụng những ca khúc cách mạng trong DHLS có tác dụng tăng hứng thú học tập bộ môn cho học sinh

1.2.3 Cơ sở xuất phát của vấn đề

1.2.3.1 Mục tiêu môn Lịch sử ở trường phổ thông

Mục tiêu của DHLS ở trường phổ thông được xây dựng trên cở sở mục tiêu của cấp học, quan điểm, đường lối của Đảng về sử học và giáo dục Mục tiêu đó thể hiện qua 3 nhiệm vụ cơ bản: kiến thức, kĩ năng, thái độ

- Kiến thức: cung cấp cho HS những kiến thức cơ bản của LS thế giới và LS dân tộc bao gồm: sự kiện cơ bản, các khái niệm, địa danh, niên đại, những vấn đề về phương pháp học tập… phù hợp với yêu cầu và trình độ của học sinh

- Kỹ năng: rèn luyện phương pháp tư duy khoa học thông qua sự phân tích, tổng hợp, so sánh, khái quát, nhận xét và đánh giá các sự kiện lịch sử và nhân vật LS cụ thể, qua đó rèn luyện óc thông minh và khả năng sáng tạo của HS

- Thái độ: giáo dục HS truyền thống dân tộc, lòng căm thù giặc, yêu lao động, kính trọng quần chúng nhân dân; bồi dưỡng phẩm chất đạo đức, nhân cách, tình cảm đúng đắn, trung thành với lý tưởng XHCN

Vì vậy, sử dụng thơ - ca cách mạng trong DHLS là một trong những biện pháp

để tạo hứng thú học tập bộ môn, trên cơ sở đó phát huy tính tích cực học tập của

HS, nâng cao hiệu quả bài học Góp phần đổi mới phương pháp DHLS ở trường phổ thông

1.2.3.2 Đặc trưng bộ môn

So với các môn học khác, bộ môn Lịch sử có những đặc trưng riêng:

Trước hết, LS mang tính quá khứ Nói đến lịch sử là nói đến những gì đang diễn ra trong quá khứ (các sự kiện, hiện tượng, biến cố lịch sử), chỉ xảy ra một lần duy nhất, không bao giờ lặp lại

Thứ hai, LS mang tính không lặp lại về không gian và thời gian Mỗi sự kiện, hiện tượng LS chỉ xảy ra trong một thời gian, không gian xác định, chỉ xảy ra một lần duy nhất

Thứ ba, LS mang tính cụ thể Mỗi sự kiện lịch sử bao giờ cũng diễn ra trong hoàn cảnh cụ thể về không gian, thời gian nhất định, nên khi trình bày chúng rất cần phải cụ thể, sinh động

Thứ tư, LS mang tính hệ thống Sự vận động của hiện thực LS từ quá khứ tới hiện tại, từ hiện tại tới tương lai Do vậy, khi DHLS, GV phải chú ý đến mối liên hệ giữa các sự kiện, hiện tượng, các vấn đề lịch sử để cung cấp cho HS những tri thức

LS mang tính hệ thống và hoàn chỉnh, đảm bảo sự thống nhất giữa “sử” và “luận”

Từ những đặc trưng trên, chúng ta thấy rằng để giúp HS hiểu được hiện thực

LS thì các em phải có được biểu tượng chân thực, cụ thể, sinh động về các sự kiện, hiện tượng LS Để làm được điều đó GV cần phải sưu tầm và sử dụng nhiều loại tài liệu tham khảo, trong đó có thơ - ca cách mạng Khi sử dụng GV phải biết kết hợp nguồn tài liệu này với các PPDH khác, để khôi phục lại quá khứ LS một cách sinh động, chính xác và toàn diện Ngoài ra, để nâng cao hiệu quả bài học, GV phải nắm

vững kiến thức khoa học LS và có sự hiểu biết sâu rộng về Văn học, Địa lý, Giáo

dục công dân…đặc biệt là thơ - ca cách mạng sử dụng trong DHLS Có như vậy mới làm cho nội dung bài giảng thêm cụ thể, sinh động, phong phú và gây hứng thú học tập cho HS

1.2.3.3 Đặc điểm nhận thức lịch sử của học sinh

Chúng ta đều biết rằng quá trình nhận thức của HS luôn diễn ra theo con đường từ trực quan sinh động tới tư duy trừu tượng và từ tư duy trừu tượng trở về thực tiễn Đó cũng chính là con đường biện chứng của nhận thức đối với sự vật, của nhận thức đối với hiện thực khách quan Tuy nhiên, quá trình nhận thức LS của HS lại có những nét riêng so với quá trình lĩnh hội những tri thức khác Trước tiên, là quá trình HS tiếp xúc với tài liệu về các sự kiện, hiện tượng LS đó là sự tiếp xúc tri thức mang tính gián tiếp Sau đó, qua việc quan sát (tri giác) tài liệu, các em sẽ hình dung lại những mối liên hệ tạm thời tương ứng (biểu tượng) Trên cơ sở đó, thông qua các thao tác tư duy của mình, HS sẽ xử lý thông tin để tìm ra bản chất của các

sự kiện, hiện tượng LS, nắm được quy luật vận động và nội hàm khái niệm LS

Cuối cùng, khi có những hiểu biết sâu sắc về LS, HS sẽ vận dụng tri thức của quá khứ để hiểu hiện tại và có hành động phù hợp với trình độ của mình Ngoài

ra, HS ở lứa tuổi THPT lại thích tiếp xúc với khoa học, tìm tòi khám phá tri thức khi có hứng thú

Những đặc điểm trên đòi hỏi người GV lịch sử phải tạo được hứng thú cho cho HS Trên cơ sở đó các em chủ động lĩnh hội khám phá tri thức khoa học LS Việc sử dụng thơ - ca cách mạng một cách sáng tạo, phù hợp với đặc điểm tâm lý, nhận thức sẽ giúp HS tái hiện lại kiến thức đúng như nó tồn tạo, gây hứng thú trong học tập và nâng cao chất lượng giảng dạy lịch sử

1.2.3.4 Yêu cầu đổi mới phương pháp dạy học lịch sử ở trường phổ thông

Thông qua kết quả của các kỳ thi tốt nghiệp phổ thông, thi tuyển vào đại học, cao đẳng…dư luận xã hội cho thấy nhận thức về LS của thế hệ trẻ còn rất hạn chế

Sự thật đáng buồn đó đã gây ra những bức xúc, nỗi lo âu cho toàn xã hội Nguyên nhân do đâu? Làm thế nào để thay đổi tình trạng dạy và học môn Lịch sử như hiện nay? đang là vấn đề được nhiều người quan tâm

Nghị quyết 29/TW về đổi mới toàn diện, cơ bản giáo dục chỉ rõ: chuyển từ dạy

học tiếp cận nội dung sang tiếp cận năng lực Tiếp cận nội dung trong môn LS là

cách nêu ra một chủ đề, một sự kiện hiện tượng LS…sau đó hướng HS trả lời câu

hỏi: Nguyên nhân, diễn biến, kết quả, ý nghĩa LS…? Hoặc: Vai trò, tác dụng…? Có

nghĩa là HS cần biết cái gì? Cách tiếp cận này chủ yếu dựa vào yêu cầu nội dung môn học nên thường mang tính "hàn lâm", nặng về lý thuyết, ít chú đến tiềm năng,

các giai đoạn phát triển, nhu cầu, hứng thú và điều kiện của người học Tiếp cận năng lực nhằm trả lời câu hỏi: Chúng ta muốn người học biết và có thể làm được những gì? Khi ra trường các em vẫn sử dụng năng lực áp dụng việc học vào cuộc

sống và công việc của mình

Giáo sư Trịnh Đình Tùng (Đại học sư phạm Hà Nội) nhận định: Bước đầu tiên

để đổi mới PPDH lịch sử ở trường phổ thông là làm thế nào để khêu gợi hứng thú học tập của HS đối với việc học tập Muốn làm được điều đó người thầy phải biết nêu ra một số vấn đề có tính hấp dẫn trong nội dung học tập và khêu gợi hứng thú học tập của học sinh, khiến họ khát khao muốn biết, kích thích tính tích cực học tập

và tạo ra động cơ học tập cho học sinh

Theo tinh thần Nghị quyết 29, một yêu cầu cấp thiết đặt ra là phải đổi mới PPDH ở trường phổ thông trong đó có môn Lịch sử: nâng cao nhận thức về vị trí, vai trò của dạy học LS ở trường phổ thông; về xây dựng chương trình, biên soạn sách giáo khoa, tài liệu DHLS; đổi mới kiểm tra, đánh giá – đánh sau năm 2015… Một biện pháp nhỏ nhưng là bước đi đúng hướng góp phần đổi mới PPDH lịch sử ở trường phổ thông, theo đúng tinh thần Nghị quyết 29 là sử dụng thơ - ca cách mạng

để gây hứng thú cho học sinh trong DHLS

1.2.4 Vai trò, ý nghĩa của việc sử dụng thơ - ca cách mạng để gây hứng thú cho học sinh trong giờ học lịch sử

Có ý kiến cho rằng, thơ cách mạng chính là con thuyền chuyên trở tri thức lịch sử Ca khúc cách mạng là một pho sử bằng âm thanh phản ánh những diễn biến trong cuộc đấu tranh cách mạng và hai cuộc kháng chiến chống Pháp, chống Mĩ của

dân tộc ta ở thế kỉ XX Vì vậy, sử dụng thơ - ca cách mạng để gây hứng thú cho HS

trong DHLS có vai trò và ý nghĩa lớn: giúp HS cụ thể hóa, khắc sâu sự kiện LS, rèn

kĩ năng tư duy LS và giáo dục tư tưởng đạo đức, kĩ năng sống cho HS Từ đó góp

phần nâng cao hiệu quả bài học, đáp ứng yêu cầu đào tạo

1.2.4.1 Vai trò

Thơ ca - cách mạng nói chung, thơ - ca cách mạng thời kì 1954 – 1975 nói riêng đậm đà tính thời sự và tính chiến đấu Nó gắn chặt với cuộc sống của dân tộc, phản ánh kịp thời, chân thật, sinh động hiện thực cuộc kháng chiến chống Mĩ và khí thế sôi nổi hào hùng của đời sống xây dựng CNXH ở MB Những vần thơ như là vũ khí sắc bén góp phần vạch trần bản chất xấu xa của kẻ thù, ngợi ca sự cao đẹp của quần chúng yêu nước và cách mạng, cũng như tinh thần quyết tâm chiến đấu và niềm tin mãnh liệt vào chiến thắng của dân tộc Việt Nam

Bên cạnh đó điều dễ nhận thấy thơ - ca cách mạng giàu chất trữ tình và chất anh hùng ca Thơ - ca cách mạng bộc lộ những cảm nhận chân thành, giản dị mà rất sâu lắng, đó là tình yêu, niềm tự hào về quê hương đất nước, về cuộc sống quá khứ, hiện tại và hướng về tương lai Thơ - ca chính là tiếng hát tâm tình của con người Việt Nam trước hiện thực cuộc sống với những cảm xúc đằm thắm về tình mẹ con,

vợ chồng, tình yêu, tình đồng chí…nên nó là con đường ngắn nhất đi vào tâm hồn con người, dễ làm lung lay tâm hồn người đọc Vì vậy, thơ - ca cách mạng nguồn

tài liệu quan trọng, cần thiết trong DHLS Việt Nam nói chung và giai đoạn kháng chiến chống Mĩ 1954 – 1975 nói riêng Vì nó giúp HS có thêm cơ sở để nắm vững bản chất các sự kiện, hình thành khái niệm, hiểu rõ những quy luật, bài học LS, rèn luyện cho HS say mê tìm hiểu và phát triển tư duy LS cho các em Đặc biệt, thơ - ca cách mạng góp phần quan trọng làm cho bài giảng LS mềm mại, hấp dẫn, sinh động gây hứng thú học tập cho HS Điều này có vai trò quan trọng trong việc giáo dục tư tưởng, tình cảm cho HS

1.2.4.2 Ý nghĩa

Trong hành trình cuộc kháng chiến của dân tộc, thế hệ nhà thơ, nhạc sĩ đã bám sát những cuộc hành quân, những chiến dịch, những trận đánh lớn của bộ đội Không phải ngẫu nhiên mà những sáng tác của học phản ánh thực tế cuộc sống chiến đấu của quân dân ta.Vì vậy, sử dụng thơ - ca cách mạng trong DHLS có ý nghĩa cả về ba mặt: cung cấp kiến thức, phát triển kĩ năng và giáo dục tư tưởng cho HS

* Về kiến thức

Quan niệm thơ - ca là sản phẩm của LS Do đó thơ - ca phản ánh LS Vì vậy việc sử dụng thơ - ca cách mạng trong DHLS sẽ giúp HS nhận biết, tái hiện, khắc sâu kiến thức, tạo biểu tượng LS một cách nhẹ nhàng, khơi dậy hứng thú học tập

HS sẽ nhớ và hiểu sự kiện LS hơn nhờ nội dung LS đó được chuyển tải thông qua thơ - ca cách mạng

Ví dụ, khi dạy bài 20: Cuộc kháng chiến toàn quốc chống thực dân Pháp kết thúc (1953 – 1954), mục II.1 Chiến dịch Điện Biên Phủ, phần diễn biến, GV

có thể cho HS đọc đoạn thơ trong bài Hoan hô chiến sĩ Điện Biên của Tố Hữu:

56 ngày đêm, khoét núi, ngủ hầm, mưa dầm, cơm vắt

Máu trộn bùn non…

Những đồng chí thân chôn làm giá súng

Đầu bịt lỗ châu mai Băng mình qua núi thép gai

Áo ào vũ bão Những đồng chí chèn lưng kéo pháo Nát thân, nhắm mắt, còn ôm…

Dốc Pha Đin, chị gánh, anh thồ…[13, tr.581]

Sau đó GV đặt câu hỏi: Trong chiến dịch Điện Biên quân ta đã chiến đấu trong điều kiện như thế nào? Em hãy kể những chiến công, địa danh lịch sử trong chiến dịch Điện Biên? Sau đó GV tiếp tục gợi mở giúp HS tạo biểu tượng về không gian lịch sử: Dốc Pha Đin, Đèo Lũng Lô, chiến dịch kéo dài 56 ngày đêm; sự gian khổ, chiến đấu hi sinh của quân dân ta trong chiến dịch Điện Biên Phủ: khoét núi, ngủ hầm, máu trộn bùn non…, sự thất bại thảm hại của thực dân Pháp: lũy hầm sụt

đổ, lố nhố cờ hàng… Như vậy, đoạn trích trên vừa giúp HS khắc sâu kiến thức, cụ

thể hóa sự kiện, tạo biểu tượng LS một cách chân thực, vừa dựng lại bức chân dung

ca ngợi chiến sĩ Điện Biên trong cách nhìn toàn cảnh, đặc tả gương mặt, chiến công anh hùng Bế Văn Đàn, Phan Đình Giót, Tô Vĩnh Diện HS có thể học LS qua thơ và

cảm nhận được hào khí Điện Biên qua thơ Tố Hữu

Lịch sử có những anh hùng với chiến công cụ thể Để tạo biểu tượng anh hùng liệt sĩ Bế văn Đàn, địa danh lịch sử Mường Phồn (trận đánh bảo vệ cho chiến dịch Điện Biên Phủ), Mường Thanh, ý nghĩa chiến dịch Điện Biên… GV có thể cho

HS nghe một đoạn trong bài hát “Bế Văn Đàn sống mãi” của nhạc sĩ Huy Du, do

ca sĩ Anh Thơ trình bày Qua đó giúp HS khắc nhớ một tấm gương hy sinh anh

dũng của người anh hùng “lấy thân mình làm giá súng”

“Bế Văn Đàn ơi !

10 năm qua anh vẫn còn vẫn còn sống mãi Đất nước quê anh lá thắm rừng xanh Cam Mường Phồn quanh mồ anh xây đỏ Lúa chín vàng chiến địa cũ Mường Thanh Đàn em thơ đang hát ca đời anh

Từ chiến thắng Điện Biên lẫy lừng thế giới…”

Để HS khắc sâu hình ảnh anh hùng liệt sĩ Bế văn Đàn, GV cũng có thể cung cấp thêm thông tin: Tại Hà Nội có phố và trường phổ thông mang tên Bế Văn Đàn Tại thành phố Hồ Chí Minh có con đường mang tên Bế Văn Đàn

Có thể nói, thơ - ca cách mạng góp phần cụ thể hóa và nổi bật các sự kiện cơ bản của SGK, giúp khôi phục bức tranh quá khứ một cách chân thực, đầy đủ với thời gian, không gian cụ thể Thơ - ca cách mạng dễ đi vào lòng người sẽ tạo sự