Trần Nhân Tông – những số thành lịch sử và những thông điệp gửi cho hậu thế

Hôm nay, đứng ở vị trí cách tổ quốc mình đúng nửa vòng trái đất, tôi vô cùng xúc động và hân hạnh được là một trong những đại diện của giới khoa học Việt Nam, một cá thể trong cộng đồng

Trần Nhân Tông – những số thành lịch sử và những thông

điệp gửi cho hậu thế

(Trần Ngọc Vương)

Đối với đại đa số người Việt Nam qua các thời đại từ đầu thế kỷ XIV tới

nay, Trần Nhân Tông (1258 – 1308) là một cái “tên thiêng”, bao gồm nhiều kết tinh trên nhiều phương diện Tuy phần lớn những sự đánh giá về Ngài đều được đưa ra và bảo lưu lại qua những tài liệu, thư tịch quan trọng hàng đầu, chủ yếu

được viết nên sau khi Ngài đãviên tịch, theo một quán tính ứng xử văn hóa thuộc truyền thống khu vực là “cái quan định luận”, nhưng cũng trên thực tế, hầu như

mọi ghi chép của người đương thời về Ngài mà cho tới nay vẫn còn lưu lại được,

kể cả những ghi chép và ý kiến của những người từng là đối thủ, cũng đều đã toát lên một tinh thần chủ đạo, đó là sự tôn trọng, mến mộ hay khâm phục không giấu diếm hướng tới nhân vật lịch sử đặc biệt này

Nhưng đã hơn bảy trăm năm qua, kể từ thời điểm kết thúc thắng lợi rực rỡ cuộc kháng chiến chống quân xâm lược Nguyên – Mông lần thứ ba, người Việt vẫn phải tiếp tục và cơ hồ dai dẳng như định mệnh, gồng mình lên chiến đấu với hết loại kẻ thù này đến loại kẻ thù khác Ở cái xứ sở, nói theo cách của một nhà

thơ, “chiến tranh như gió mùa thổi quằn quại tháng năm” như Việt Nam trong cả

một lịch sử dằng dặc chưa xa, thì từ giới cầm quyền - vừa cai trị vừa lãnh đạo cộng đồng quốc gia - dân tộc – cho tới những tầng lớp bị trị thấp nhất, việc phải trả lời

cho câu hỏi kiểu Hăm let “Tồn tại hay không tồn tại” cơ hồ thu gom và tiêu tán

mất phần lớn năng lực sinh tồn Một truyền thống nghiệt ngã như vậy khiến cho việc nhận thức toàn diện về các nhân vật lịch sử có tầm vóc kỳ lạ và cấu trúc nhân cách vừa phức tạp vừa tinh tế cỡ Trần Nhân Tông trở nên là một công việc cứ rơi vào tình cảnh “quy hoạch treo” cơ hồ đến vô thời hạn!

Nhưng nhu cầu sống xứng đáng và sống có hạnh phúc, nhất là hạnh phúc được thụ hưởng những giá trị tinh thần trước hết của chính tổ tiên ông cha mình để lại đã khiến cho những người trí thức lao động trong quỹ đạo các khoa học lịch sử phải nỗ lực “rũ bụi gia phả” Cho đến thời điểm hiện nay, có thể khẳng định rằng cuộc đời và sự nghiệp của Trần Nhân Tông đang từng bước được soi chiếu bởi một

đội ngũ những người có chuyên môn “Của báu trong nhà” (gia trung hữu bảo)

đang dần phát lộ ánh sáng vượt ra xa ngoài đường biên giới quốc gia, để đến với cộng đồng khu vực, và xa hơn, cộng đồng nhân loại

Hôm nay, đứng ở vị trí cách tổ quốc mình đúng nửa vòng trái đất, tôi vô cùng xúc động và hân hạnh được là một trong những đại diện của giới khoa học Việt Nam, một cá thể trong cộng đồng những người tự hào rằng mình là kẻ mang dòng máu Việt trong huyết quản, với niềm hy vọng góp thêm một tiếng nói, bổ sung thêm một vài gam màu, khắc họa rõ hơn nữa chân dung của một trong những

vĩ nhân, với niềm tin chắc rằng đó không chỉ là vĩ nhân của riêng cộng đồng người Việt Nam chúng tôi, mà cũng là của loài người, của thế giới rộng lớn

Nhận thức rằng đây là Hội thảo khoa học đầu tiên mang tầm quốc tế về Trần Nhân Tông, diễn giả không dám dài lời, xin được trình bày trong bản báo cáo này, theo lối liệt kê – thống kê thực chứng, những gì đích thực mà Trần Nhân Tông đã làm nên và để lại, trước hết như là những di sản mang giá trị lịch sử, sau là như

những thông điệp, những ẩn ngữ của một thiện nghiệp, cho loài người cả hôm nay

và mai sau

I Những công tích và giá trị mang tính lịch sử:

I.1 Một mẫu người cầm quyền lý tưởng hãy còn là hiếm hoi trong lịch sử hiện thực.

Là con trưởng của vị vua thứ hai vương triều Trần (Thánh Tông), theo vương chế thời bấy giờ, Hoàng Thái Tử Trần Khâm mặc nhiên sẽ là người kế thừa vương vị

Những tranh chấp về ngôi vị này trên thực tế từng diễn ra quyết liệt vào mấy thập kỷ đầu tiên của vương triều Trần Như điều từng được biết tới một cách rộng rãi, người lập nên vương triều Trần đích thực lại không phải là người đảm trách lấy

sứ mệnh của một Hoàng đế sáng nghiệp Với hàng loạt những thủ đoạn, âm mưu

và hành vi chính trị phức tạp nhưng đều mang tính hướng đích quyết liệt, Trần Thủ

Độ dù sao cũng đáng được ghi nhận là một trong những nhà đảo chính cung đình hiếm hoi trong lịch sử đã hoàn tất đại sự của mình với ít biến cố gây đảo lộn xã hội nhất và ít đổ máu nhất.Đặt người cháu họ mới 8 tuổi lên ngai vàng, đương nhiên Trần Thủ Độ (1194 -1264) phải nắm lấy vị trí Thái sư phụ chính, thực hiện vai trò người cầm quyền tối cao trên thực tế Sau trên dưới bốn chục năm giữ đại quyền, trong đó có tới hơn hai chục năm nhiếp chính, Trần Thủ Độ đã góp công cực lớn vào việc ổn định “trật tự nội bộ Hoàng gia” Những biến cố lộn xộn tai tiếng nhất liên quan tới việc tranh giành quyền lực tối cao cơ hồ đều liên quan tới An Sinh Vương Trần Liễu và về cơ bản cục diện đã ngã ngũ theo hướng ổn định sau khi ông này mất (1251).Tâm ý và lối hành xử của Trần Quốc Tuấn, người con trai lẫy

lừng của người từng nhăm nhe ngôi báu ấy vào những năm tháng tiếp theo đã góp phần quyết định loại bỏ sự tranh chấp âm ỉ ngôi vua giữa các cá nhân và các chi trong nội bộ hoàng tộc

Ngôi vua đến thời điểm Trần Khâm làm Hoàng thái tử vậy là không còn bị tranh giành, nhưng bản thân người được mặc định nắm giữ ngôi vị đó thì lại từng

có thời gian khá dài không muốn giữ nó Cả chính sử lẫn các thư tịch bổ sung khác

( đặc biệt làThánh đăng ngữ lục) đều thuật rằng ngài từng muốn nhường ngôi cho

em trai là Đức Việp, chỉ đến lúc vua cha khóc mà yêu cầu thì ngài mới nguôi ý định ấy Ngài cũng từng lặp lại hành vi của ông nội mình, tức Trần Thái Tông, nửa đêm bỏ Hoàng thành tìm lên Yên Tử, một địa chỉ tu hành Phật giáo nổi tiếng, nơi

mà về sau, khi gắn với tên tuổi của Điều Ngự Giác Hoàng Trúc Lâm đệ nhất tổ thì trở thành thánh địa!

Miễn cưỡng nhận ngôi vị mà trong mắt hết thảy người đời là tột bậc cao sang, còn trong nhận thức của người am tường chính sự cũng như theo lý luận của các học thuyết - hệ tư tưởng lưu hành lúc bấy giờ (chủ yếu là theo lý luận Nho gia

và Pháp gia) thì là vị trí đòi hỏi người đảm trách cực kỳ nhiều phẩm chất, Trần Nhân Tông đã hoàn thành sứ mệnh ấy theo cách không thể xuất sắc hơn Có thể khẳng định mà không sợ sai lầm rằng trong lịch sử các triều đại ở Việt Nam nói riêng và cả khu vực Đông Á nói chung (dĩ nhiên bao gồm cả lịch sử Trung Quốc) hiếm có một vị vua nào thực hiện bổn phận này một cách hiển hách và hoàn hảo đến vậy

Bổn phận đầu tiên của người làm vua là bảo vệ cho được sự toàn vẹn của quốc gia, cả về chủ quyền và lãnh thổ, bảo vệ che chở được cho mọi thành viên của cộng đồng Đối kháng thành công với mọi thế lực ngoại xâm, người làm vua mới

có thể bảo vệ lợi ích riêng của vương triều một cách hữu hiệu Không thể có một lôgic nghịch đảo: khi chủ quyền quốc gia bị triệt bỏ, lãnh thổ quốc gia bị thôn tính, thần dân của một vương triều phải quàng thêm lên vai một ách nô lệ nữa, thì không bao giờ lợi ích của triều đại đang thống trị lại có thể còn “nguyên vẹn” hay về cơ bản vẫn được bảo toàn.Tuy nhiên, cái bài học vỡ lòng, sơ đẳng ấy về chính trị lại rất thường bị giới cầm quyền ở các chính thể yếu kém học mãi mà không thuộc!

Vào thế kỷ XIII - nửa đầu thế kỷ XIV, như mọi sử gia đều am tường, quân Mông Cổ là đội quân xâm lược hùng mạnh nhất thế giới, đế chế Nguyên – Mông là

đế chế rộng lớn nhất trong lịch sử nhân loại từ trước cho tới tận lúc bấy giờ, trải ra trên cả hai châu lục (Á - Âu) Vó ngựa xâm lăng của đội quân này còn sang đến tận châu Phi Và như đã biết, chỉ ở nước Đại Việt, đội quân được coi là bách chiến bách thắng này mới phải gánh chịu thất bại Không phải một lần, hai lần, mà là ba

lần, cuộc chiến sau dữ dội hơn cuộc chiến trước, thất bại sau nặng nề hơn thất bại trước Trần Nhân Tông làm vua được 7 năm thì xảy ra cuộc kháng chiến chống Nguyên - Mông lần thứ hai, được 10 năm thì phải tiến hành cuộc chiến thứ ba Dù rằng trong cả hai cuộc kháng chiến này, cạnh vua còn có Thượng hoàng ( Trần Thánh Tông mất năm 1290), nhưng cả về danh chính ngôn thuận cả trên thực tế phản ánh qua chính sử, Trần Nhân Tông thực sự là vị quốc chủ toàn quyền đưa ra những quyết định tối hậu Chỉ cần nhìn vào cách xử lý mức khen thưởng đối với

Đỗ Hành, người “chỉ được phong Quan nội hầu” trong khi về công trạng, đáng

“được ban quốc tính” và chức vụ cao hơn, vì “khi bắt được Ô Mã Nhi không dâng lên Quan gia (tức vua) lại dâng lên Thượng hoàng” thì đủ rõ.

Như đã nói, thách thức mang tính sinh tử đối với bất cứ một nguyên thủ quốc gia nào ở mọi thời và mọi xứ sở là nạn ngoại xâm Những quyết sách chính trị, kinh tế, ngoại giao, quân sự và cả văn hóa nữa trong trường hợp đang diễn ra sự đối đầu thực sự giữa hai thế lực quyền lực bao giờ cũng đòi hỏi sự xác đáng và tinh

tế cao độ Từ xa xưa trong lịch sử, người Việt đã phải chịu đựng trạng thái mất cân bằng truyền kiếp trong quan hệ với các thực thể quyền lực được tạo dựng nên trên lãnh thổ của quốc gia phương Bắc, không kể đó là thực thể quyền lực gốc Hán hay thực thể quyền lực có nguồn gốc ngoại lai Vào thời chưa tồn tại cái gọi là công pháp quốc tế, quy luật cạnh tranh sinh tồn vẫn là quy luật chủ yếu chi phối mối quan hệ giữa các thực thể quyền lực, việc giữ gìn độc lập thực thụ cho quốc gia trở nên là tiêu chuẩn đầu tiên xác định tính “chân chính” của bất cứ một vương triều nào ở Việt Nam Tuy về mặt lý thuyết, Nho giáo có nêu lên làm chuẩn mực mối quan hệ giữa nước lớn và nước nhỏ là nước nhỏ phải biết kính sợ và tôn thờ, phục tùng nước lớn, còn nước lớn phải thương yêu, che chở nước nhỏ, nhưng phạm vi

áp dụng thứ lý thuyết dường như ít nhiều “nhân bản” ấy chỉ giới hạn trong vùng văn hóa, khu vực địa chính trị Đông Á truyền thống, nơi chỉ có một nước tự nhận

và trong ứng xử công khai cũng được các nước xung quanh coi là nước lớn, là triều đình duy nhất được mệnh danh là Thiên triều, cho nên lý thuyết ấy khi triển khai trong những mối quan hệ lịch sử hiện thực, thì hầu như bao giờ cũng mất gần hết ý

nghĩa văn hóa chính trị, chỉ trơ lại cái lõi “tự nhiên” là “trì cường lăng nhược” (lấy

mạnh hiếp yếu) Đối phó có hiệu quả với thế lực ngoại xâm từ phương Bắc từ hàng ngàn năm trước đã luôn luôn là sứ mệnh khó khăn bậc nhất của giới lãnh đạo quốc gia Do vậy mà với ba lần đánh tan quân xâm lược Nguyên – Mông, vương triều Trần trở nên là niềm tự hào vĩnh viễn của mọi người dân Đại Việt, đặc biệt hai vị vua cha - vua con (Trần Thánh Tông - Trần Nhân Tông) hoàn toàn xứng đáng được tôn vinh là anh hùng dân tộc

Nguyên thủ của quốc gia nào dĩ nhiên cũng phải hành động trước hết vì lợi ích của quốc gia ấy Nhà cầm quyền thực tế ở bất cứ thời đại nào, xứ sở nào cũng

không thể là các nhà đạo đức thuần khiết, nhà nhân đạo chủ nghĩa “toàn tòng”, tuân thủ nghiêm nhặt những chuẩn mực trừu tượng, lý tưởng nhưng cũng siêu hình, phi thực tế Những chủ trương và hành động thực tế của Trần Nhân Tông với tư cách là bậc quốc chủ trong mối quan hệ với các láng giềng kể cả với nhà Tống, nhà Nguyên được khai triển với rất nhiều dạng thức phong phú, nhưng điều đặc biệt cần nhấn mạnh ở đây là tất cả đều toát lên khát vọng hòa bình, hay chí ít, trong

những trường hợp bất khả kháng, là ít tốn xương máu nhất, ít tổn thất sinh mạng nhất, về cả mọi phía Cuộc hôn nhân chính trị mà ngài chủ động và kiên trì xúc

tiến giữa công chúa Huyền Trân và vua Chiêm Thành Chế Mân dĩ nhiên có mục đích mở rộng cương vực của vương triều, nhưng nói theo ngôn ngữ ngày nay, là phát huy tối đa sức mạnh của “quyền lực mềm”, đưa lại lợi ích quốc gia theo một cách thức hòa bình nhất có thể

Sau ba lần chống ngoại xâm đối đầu với cùng một kẻ thù, và đó vẫn là một

kẻ thù mạnh sau cả ba lần thua, giới cầm quyền ở Đại Việt mà đứng đầu là Trần Nhân Tông càng ngày càng ý thức sâu sắc hơn nhiệm vụ làm gia tăng sức mạnh quốc gia trong thời bình, vừa để mang lại hạnh phúc và sự thịnh vượng cho cộng đồng, vừa coi đó là biện pháp quốc phòng ít tốn kém nhất Làm thế nào để vẫn bảo đảm được lợi ích mang tính đặc quyền tối thiểu của Hoàng tộc và giới quý tộc, nhưng vẫn phải làm cho đông đảo cư dân – thần dân cảm nhận rằng mình đang được sống trong cảnh “thái bình thịnh trị”, nói cách khác, điều hòa được mối quan

hệ giữa các nhóm lợi ích trên thực tế là khác biệt và vẫn trên đà nới rộng sự khác biệt, đó là một công việc không dễ dàng đối với người cầm quyền, nhất là ở vị trí quyền lực tối cao, ở vị trí quốc chủ

Với gần ba thập kỷ làm vua rồi làm Thượng hoàng (kể cả lúc đã xuất gia thì

vẫn không thôi là Thượng hoàng), nhìn lại tất cả những gì Trần Nhân Tông đã hiện thực hóa được trong cả hai ngả nội trị và ngoại giao, có thể khẳng định một lần nữa rằng Ngài là vị quốc chủ sáng giá, lỗi lạc nhất trong lịch sử quốc gia - dân tộc Việt Theo cảm nhận của người viết bài, càng ngày càng đông đảo người Việt hoặc gốc Việt đồng tình với nhận định này

I.2 Một trí giả anh minh, một nhà văn hóa kiệt xuất

Trong lịch sử Việt Nam từ sau thời điểm phục hưng được chủ quyền quốc gia (939), hiện tượng những người có thân phận ra đời trong hoàng gia, được quyền kế thừa ngôi vua hoặc ít nhiều có cơ hội để tranh đoạt ngôi vị đó nhưng lại thờ ơ với nó trên thực tế không phải là hiếm Cả khi đã đăng cơ, một vài trong số

họ vẫn nuôi giữ ý định rời bỏ ngôi vị Có thể kể một số trường hợp tiêu biểu, chẳng hạn như cháu đích tôn của Ngô vương Quyền là Ngô Xương Tỷ, xuất gia tu hành

ngay từ thời ông nội còn tại vị, về sau là vị Quốc sư của cả nhà Đinh và nhà Tiền Lê: Khuông Việt Đại sư Ngô Chân Lưu; Lý Nhân Tông từng hờ hững với ngôi vua

để đến nỗi xảy ra vụ kỳ án Lê Văn Thịnh; Trần Thái Tông từng bỏ ngôi vua trốn

triều đình lên Yên Yử quyết chí tu hành với câu nói nổi tiếng “Ta đã trút bỏ ngôi vua như trút bỏ đôi giày rách” tuy rồi lại không từ bỏ được…Sử gia nhà nho các

đời sau khi chép sử triều Trần đều chung hàm ý đánh giá, rằng nhà Trần “về khoan

hậu thì có thừa mà về nghiêm trọng (nghiêm khắc, trang trọng) thì không đủ”.

Đương nhiên, khuynh hướng vận động chung của hệ tư tưởng xuyên suốt từ Ngô, Đinh cho tới tận triều Nguyễn vẫn là càng ngày càng thần thánh hóa, tuyệt đối hóa ngôi vua, vì thế mà nhìn chung, lịch sử càng nối dài thì sự chồng tầng theo hình kim tự tháp của kết cấu xã hội càng trở nên nặng nề, và khát vọng vươn lên địa vị tột đỉnh ở mỗi cá thể, vì thế cũng ngày càng mãnh liệt Nhưng cuộc đời và hành trạng của Trần Nhân Tông trong thực tế lại đặt ra một số vấn đề theo một đường hướng khác Để hiểu Ngài, hẳn rằng phải trả lời một câu hỏi đặc biệt: rằng khi ai

đó đã có địa vị (thậm chí từ thuở lọt lòng) là “bề trên tự nhiên”, một vị trí độc đắc, tối thượng mà bối cảnh lịch sử - cụ thể không làm xuất hiện đối thủ tranh giành, rồi người đó lại được hưởng thụ một nền giáo dục hoàn hảo bậc nhất của thời đại mình, tự giáo dục một cách ráo riết với một tư chất bẩm sinh là phi phàm, thì rốt cuộc, người ấy có thể muốn gì và có thể làm gì với đời sống và sinh mệnh của chính mình, theo yêu cầu tối ưu hóa tồn tại?

Triết lý sống xuất hiện từ xa xưa trong nền văn hóa Trung Hoa rồi phổ cập

ra toàn vùng Đông Á về mục tiêu rốt ráo của đời người là làm sao để “dự” được

vào một trong ba vị trí: lập đức, lập công hay lập ngôn, gọi là “tam bất hủ” Mẫu người cầm quyền lý tưởng theo Nho giáo là thánh vương, trên thực tế lịch sử

là hiền nhân lập đức Thánh hiền Nho gia nói chung chính là mẫu người lập đức,

kết hợp nhiều ít với tiêu chí lập ngôn.Nhưng thánh hiền Nho gia không ai thực sự lập được “đại công”, hiểu theo nghĩa có một sự nghiệp chính trị nổi bật lúc sinh thời Pháp gia không đưa ra hình mẫu mang tính lý tưởng thực thụ, vì đó là một học thuyết cai trị theo tinh thần duy lợi, thực dụng nhưng tìm ra từ các công trình mang tính lý thuyết cơ bản của các nhà tư tưởng thuộc phái này, thì mẫu người

cầm quyền đáng được đề cao nhất chính là mẫu người cầm quyền có đại công.

Trong lịch sử chính trị của Trung Quốc, một lịch sử chính trị có thực chất “nội Pháp ngoại Nho”, “thập đại đế vương” chính là những Hoàng đế được ghi nhận

trên đường hướng này Không ai trong số các đế vương nhờ lập ngôn mà trở nên

hiển hách trong lịch sử Phần lớn các “đại đế vương” Trung Hoa có khuyết tật trong nhân cách

Với tất cả những dữ kiện lịch sử khả tín còn lại đến nay mà mình có thể biết, với tư cách nhà khoa học, cá nhân tôi không tìm thấy những bằng chứng để nhận

xét rằng Trần Nhân Tông có thể có những tỳ vết nào đó về phương diện đức hạnh!

Sử thần Nho gia về sau từng đưa ra lời đại nghị, rằng Ngài “bẩm được tinh anh thánh nhân, thần khí tươi sáng, thể chất hoàn hảo” Dường như “luật thừa trừ” (“bỉ sắc tư phong” – được cái này thì mất cái kia) đã lảng tránh Ngài, không đụng

chạm tới Ngài!

Kinh nghiệm cho thấy, để hiểu một nhân vật lịch sử ở những tầng sâu kín nhất của họ, thường cần phải xâm nhập vào những trước tác hay những di ngôn, di chúc mà họ để lại Chả thế mà S Freud cùng các đồ đệ đã nhất trí cho rằng nghệ thuật và những giấc mơ cung cấp cho ta hình ảnh thăng hoa của những gì các

“đương sự” không hoặc chưa thể thực hiện trong đời thực Vô số khát vọng của con người, của cả các vĩ nhân, quằn quại, giãy dụa roi rói trong các con chữ, mặc cho thể xác họ đã từ lâu tuần hoàn trong hoàn vũ Nhưng đọc hết những trước tác

mà Trần Nhân Tông để lại, lại cơ hồ không tìm thấy dấu vết của những “mộng ước chưa thành” ấy Chỉ có thể cho rằng, Ngài đã sống một cuộc đời không còn gì đáng

để có thể ước mơ cao hơn, xa hơn!

Nhận chân về tính hữu hạn của đời người trên tất cả mọi bình diện, đó không phải là một phát hiện gì mới mẻ, nhất là ở các bậc được coi là đại trí xưa nay Nhưng kể cả các bậc đại trí cũng chỉ thường nhận ra những giới hạn sau những thể nghiệm thất bại, và cũng thường phải đợi tới độ tuổi “sang nửa bên kia” của đời

người Vào một ngày “Xuân muộn” (Xuân vãn), Trần Nhân Tông cũng thể nhận

điều đó:

Niên thiếu hà tằng liễu sắc không

Nhất xuân tâm tại bách hoa trung

Như kim kham phá Đông hoàng diện

Thiền bản bồ đoàn khán trụy hồng

` (Tuổi trẻ chưa từng hiểu thế nào là “sắc”, “không”

Mỗi độ xuân về lòng để giữa trăm hoa

Nay khi đã khám phá ra khuôn mặt chúa xuân

Thì ngồi thiền trên tấm bồ đoàn nhìn hồng rụng)

Nhưng dường như sự thể nhận này ở Trần Nhân Tông không xuất lộ bởi những trải nghiệm đắng cay nào đó trong đời sống của chủ thể, và cũng chỉ vào

thời khắc “muộn của mùa Xuân” chứ không là “buồn tàn thu” hay “sầu đông” ảo não Tính chấtan nhiên lộ rõ trong từng chữ.

Những bậc thánh triết Đông phương thường thường chỉ bàn về mọi lẽ một

khi đã “liễu sinh tử”, tức đã thông hiểu tận cùng “căn nguyên và cơ cấu của sự

sống và sự chết” Làm chủ được “lẽ tử sinh”, với cơ hồ tất cả họ, mới xác lập được tiên đề cho việc luận đàm về mọi điều còn lại Không chỉ Phật giáo, mà các học thuyết hay tôn giáo khác trong toàn khu vực cũng khá đồng quy trong tinh thần đó Đứng trên lằn ranh giới của cuộc sinh tồn, chính là xác lập một tọa độ lý tưởng để

có thể “quán chiếu” rốt ráo đối với mọi “ỉ eo đời thường” khác

Nhậm ngôi cao, lập công lớn, sớm thành bậc thượng trí minh triết, Trần Nhân Tông kịp dành phần lớn cuộc đời mình để phụng sự cho cộng đồng Khác với rất nhiều những triết nhân một khi đã tự cho mình là đấng toàn tri (omniscience) thì cũng bị ám ảnh bởi một thứ chủ nghĩa bi quan triết học, Trần Nhân Tông truyền cho đời sống một cảm xúc chí ít phải được đánh giá là lạc quan, nếu không cho

rằng đó là một thái độ “ngày hằng sống, ngày hằng vui”.Tinh thần “hòa quang đồng trần”, “cư trần lạc đạo”, “tam giáo tịnh hành” … nhờ thế trở thành “phong

cách sống” của rất nhiều nhân vật văn hóa - lịch sử của thời đại Dưới triều đại của

Ngài, từ quý tộc, văn nhân, võ tướng, nhân gian bách tính cho đến những người

thân phận thấp kém như hoạn quan, gia nô, nô tỳ, cho cả đến tù binh, tù nhân, những nhóm dân cư do hoàn cảnh cụ thể lâm vào tình thế tha phương cầu thực hay

bị hạn chế tự do, đều nhất loạt trở nên “dễ sống” hơn, vui sống hơn Cá nhân Trần Nhân Tông, trong khi vừa tiếp tục thực thi những bổn phận “thế tục”, “hàng ngày”

của mình, vừa làm nhà cầm quyền tối cao, vừa làm nhà ngoại giao kỳ đặc(cả trong

những tình huống ứng xử đối nội lẫn đối ngoại), làm vị tướng song toàn, làm con hiếu thuận, làm cha nghiêm từ, làm em, làm anh độ lượng , lại còn vừa lo nghĩ, tính toán nhiều đại sự cho nhiều thế hệ tiếp theo

Chỉ với những gì thư tịch còn sót lại đến nay, có thể khẳng định Trần Nhân Tông là một tác giả văn chương vừa tinh tế vừa đa phong cách Một trong những đóng góp đặc biệt của Trần Nhân Tông với tư cách tác giả văn học thể hiện ở chỗ Ngài chính là tác giả quan trọng đầu tiên còn để lại những tác phẩm lớn bằng chữ

Nôm (với hai tác phẩm Cư trần lạc đạo phú và Đắc thú lâm tuyền thành đạo ca),

góp phần quan trọng kiến tạo nên bộ phận văn học viết bằng ngôn ngữ ghi lại tiếng nói của dân tộc

Như nhiều học giả đã khẳng định, Thiền phái Trúc Lâm do Ngài sáng lập và trở thành Trúc Lâm đệ nhất tổ vừa kế thừa được tinh hoa của Thiền Tông nói chung, vừa kết tinh những thành tựu tu tập và quán tưởng của các hành giả bản địa,

để trở thành một Thiền phái mang đậm sắc thái dân tộc mà đặc điểm hàng đầu là tinh thần nhập thế lạc quan, lại cũng vừa là nơi thể nghiệm sự kết hợp, dung hòa thêm các thành tố có nguồn gốc tôn giáo, tín ngưỡng hay học thuyết khác Tinh thần “dung tam tế” của các bậc quốc sư từ nhiều triều đại trước đến đây mở rộng hết tầm vóc Một trong những chứng tích có ý nghĩa nhiều mặt được truyền thông

rộng rãi gần đây chính là việc đấu giá phiên bản của bức họa Trúc Lâm đại sĩ xuất sơn đồ mà bản gốc được coi là quốc bảo đang được bảo vệ và lưu trữ ở Trung

Quốc

II Những thông điệp hướng tới tương lai

II.1 Thông điệp từ một vị quốc chủ: có thể bảo vệ độc lập cho một quốc gia, mưu cầu hạnh phúc cho một cộng đồng, vượt qua mọi hiểm họa khi tạo được một cộng đồng đoàn kết nhất trí

Nước Đại Việt nửa sau thế kỷ XIII dưới sự trị vì của Trần Nhân Tông không phải là một quốc gia lớn xét trên hầu hết mọi tiêu chí Kể từ thời điểm phục hồi độc lập thoát khỏi ách đô hộ phương Bắc, sau triều Lý, nhà Trần mới là vương triều thứ hai có thời gian tồn tại có thể đo bằng đơn vị thế kỷ Chứng kiến thực tế đội quân Nguyên – Mông tiêu diệt nhà Tống, xóa sổ nhà nước Đại Lý nhập toàn bộ vùng Vân Nam vào lãnh thổ đế chế Nguyên (điều mà hàng nghìn năm các đế chế trên đất Trung Quốc, kể cả nhà Đường, không thể làm được!), rồi qua việc trao đổi các

sứ đoàn, qua sự khoe khoang của các đại diện nhà Nguyên, chắc chắn vua tôi nhà Trần nắm bắt khá chính xác tiềm năng mọi mặt của thế lực xâm lược mới này Các

bộ quốc sử của Trung Quốc lẫn Việt Nam viết về giai đoạn này cung cấp vô số tư liệu cho phép người ngày nay còn có thể hình dung về một sức mạnh dường như

“siêu nhiên” của cái đội quân đã từng làm mưa làm gió trên khắp hai lục địa Á –

Âu đó

Lẽ thường, đối diện với một kẻ thù mạnh, trong hàng ngũ tầng lớp cầm quyền của quốc gia bị đe dọa xâm lược không sớm thì muộn, không nhiều thì ít sẽ xuất hiện một bộ phận hèn nhát, chỉ nhăm nhe bảo vệ lợi ích cục bộ của gia đình riêng hoặc tính mạng, tài sản cá nhân của mình Vương triều Trần cũng không là ngoại lệ Ngay từ cuộc xâm lăng đầu tiên của quân Nguyên – Mông đầu năm 1258, trong vương thất cũng đã xuất hiện những kẻ bạc nhược như vậy Tới cuộc xâm lăng thứ hai của quân Nguyên năm 1285, rồi lần thứ ba ngay vài năm sau, với

quyết tâm vừa báo thù rửa hận lần thất bại trước, vừa kiên quyết xóa sổ nhà nước Đại Việt, thì cái bộ phận tham sinh úy tử, quay lưng ngoảnh mặt với vận mệnh quốc gia còn tăng lên nhiều hơn

Vậy nhưng, hơn hẳn mọi vương triều trước đây trong lịch sử, bộ phận lãnh đạo tối cao của quốc gia mà đặc biệt là vào thời điểm Trần Nhân Tông làm vua đã vừa bày tỏ những phẩm hạnh và tinh thần trách nhiệm cá nhân theo những cách thức mạnh mẽ nhất, hào hùng nhất, lại vừa biết cách tập hợp ý chí, khát vọng và động viên sức người, sức của của mọi thành viên cộng đồng cũng theo một cách thức vừa mềm dẻo, vừa kiên quyết lại vừa cận nhân tình nhất có thể Nếu trong lần xâm lược đầu tiên của quân Nguyên – Mông người đọc sử ngày nay nhớ mãi lời

đáp khảng khái của Thái sư Trần Thủ Độ “ Đầu thần chưa rơi xuống đất, xin bệ hạ đừng lo” đè bẹp ấn tượng bi hài mà Thái úy Trần Nhật Hiệu vừa mới “trình diễn”

một cách ê chề trước đó[1], thì 27 năm sau, trong lần xâm lăng thứ hai của quân Nguyên, khi mà nhà Tống đã hoàn toàn bị tiêu diệt, đế chế Nguyên Mông đã ổn định về cơ bản, hàng loạt hoạt động nhằm cố kết nhân tâm, huy động tối đa sức người sức của của toàn thể cộng đồng lẫn nhưng biện pháp tuyên truyền khích lệ tinh thần hướng tới mọi tầng lớp cư dân đã được thực thi một cách đồng bộ và triệt

để Hội quân chư hầu bến Bình Than, Hội nghị bô lão điện Diên Hồng, hàng chữ Sát Thát trên cánh tay quân sĩ, tiếng thét kiêu hùng của Bảo Nghĩa Vương Trần Bình Trọng khi sa vào tay giặc, cho tới việc xuất hiện của vị anh hùng thiếu niên Trần Quốc Toản, người anh hùng xuất thân thôn dã Phạm Ngũ Lão, những lối ứng

xử “đẹp hơn cổ tích” của những người vốn mang thân phận gia nô như Yết Kiêu,

Dã Tượng, Nguyễn Địa Lô…và nhiều nữa những người, những việc đã làm nên vẻ đẹp đầy sắc thái huyền thoại của một thời kiêu hùng trong lịch sử quốc gia - dân tộc

Vẫn biết rằng, trong những cơn quốc nạn như thế, lũ người như Trần Ích Tắc, Trần Lộng, Trần Kiện…xuất đầu lộ diện dường như cũng là tất yếu, là “không tránh khỏi”, nhưng chắc chắn giai điệu chủ âm của thời đại vẫn là giai điệu anh hùng ca

Có một Đại Việt dưới và sau thời Trần Nhân Tông đầy hào khí, hào quang

và cũng đầy hạnh phúc Tiếc rằng trạng thái đó đã không được duy trì lâu dài Để đến hôm nay còn quá nhiều người Việt Nam mơ về đầy nuối tiếc

Lo toan mọi nhẽ cho quốc gia mình, cho cộng đồng mình, đề phòng những

bộ tộc tuy nhỏ yếu hơn nhưng vẫn có thể nảy sinh những tham vọng về lợi ích vật chất và lãnh thổ, Trần Nhân Tông thân chinh cầm quân tiến hành những cuộc chinh