ĐặtMiền hoang tưởng, Trư cuồng của Nguyễn Xuân Khánh vào mạch văn học sử thi, ta sẽ thấy ngay các tác phẩm ấy chính là những sáng tạo truyện kể.. Đặt vào mạch cảm hứng ấy, sẽ thấy rõ, Hồ
Trang 1Về những cách tân nghệ thuật trong Hồ Quý Ly, Mẫu
Thượng ngàn và Đội gạo lên chùa của Nguyễn Xuân Khánh
(Lã Nguyên)
1 Đôi lời dẫn nhập Ba cuốn tiểu thuyết gần đây của Nguyễn Xuân Khánh, cuốn
nào cũng rất dày Hồ Quý Ly: 834 trang Mẫu Thượng ngàn: 807 trang Đội gạo lên chùa: 866 trang Tất cả đều in trên khổ giấy 14×20.5 Ta biết, trước năm 1945,
có lẽ ngoài Giông tố của Vũ Trọng Phụng (438 trang, khổ 13×19), hầu hết tiểu
thuyết của Nhất Linh, Khái Hưng, Hoàng Đạo, Ngô Tất Tố, Nam Cao, Trần Tiêu,
Lê Văn Trương… đều chỉ ngót nghét trên dưới 200 trang Thế tức là ba quyển tiểuthuyết của Nguyễn Xuân Khánh ăn đứt độ dày mười mấy cuốn tiểu thuyết của lớpnhà văn kia Tôi so sánh như thế để thấy sức lao động vô cùng đáng nể của lão nhàvăn
Nguyễn Xuân Khánh sáng tác từ những năm năm mươi Làng nghèo viếtnăm 1958, nhưng không được in, là tác phẩm đầu tay của ông Ông vắngbóng trên văn đàn suốt 20 năm (1969 – 1989) Năm 1990, Nguyễn XuânKhánh in Miền hoang tưởng, sách vừa ra, tác giả liền bị phê phán kịch liệt.Ông viết Trư cuồng, đổ vào đấy bao nhiêu tâm huyết, nhưng không thểxuất bản, đến nay, tác phẩm vẫn nổi trôi trên mạng internet May mà “bĩcực”, rồi “thái lai”, Hồ Quý Ly, Mẫu Thượng ngàn, Đội gạo lên chùa đượcchào đón nồng nhiệt; các nhà văn, nhà báo, nhà phê bình, cả chuyênnghiệp lẫn nghiệp dư, khen nức nở; Hội Nhà văn Việt Nam, Hội Nhà văn HàNội lần lượt tổ chức trao giải thưởng Hồ Quý Ly(2000) giành được 4 giải:– Giải thưởng Cuộc thi tiểu thuyết (1998 – 2000) của Hội Nhà văn ViệtNam, – Giải thưởng của Hội Nhà văn Hà Nội, 2001, – Giải thưởng Maivàng của báo Người lao động, 2001, – Giải thưởng Thăng Long của Uỷ bannhân dân thành phố Hà Nội, 2002 Mẫu Thượng ngàn (2005): có 2 giải:– Giải thưởng Hội Nhà văn Hà Nội, 2006, – Giải thưởng văn hoá Doanhnhân, 2007 Đội gạo lên chùa xuất bản đầu năm 2011, đầu năm 2012 đãđược trao ngay Giải thưởng Hội Nhà văn Việt Nam
Thái độ trân trọng của Hội Nhà văn Việt Nam, Hội Nhà văn Hà Nội, tình cảm nồngnhiệt của văn giới và báo giới chắc chắn đã góp phần đưa tiểu thuyết của Nguyễn
Xuân Khánh vào loạt những đầu sách bán chạy Hồ Quý Ly đã tái bản 11 lần Mẫu Thượng ngàn: tái bản 7 lần, gần như lần nào cũng in 2000 nghìn bản Đội gạo lên
Trang 2chùa phát hành hồi tháng 6 năm 2011, đến tháng 2 năm nay, như tôi biết, nhà xuất
bản đã rục rịch tái bản lần thứ tư
Tuy nhiên, độ dày của sách, số lần tái bản, danh mục giải thưởng, sự hâm mộ củađộc giả tuy mang lại nhiều vinh quang nhỡn tiền cho người sáng tác, nhưng tất cảnhững cái đó chưa hẳn đã đủ đảm bảo để tác phẩm có đời sống lâu bền trong lịch
sử văn học Điều đó có nghĩa, chỉ sau khi đọc tác phẩm, tìm được giá trị nội tại củ
nó, ta mới có thể bàn tới vị trí văn học sử của một nhà văn
2 Đổi mới nguyên tắc truyện kể theo xu hướng tiểu thuyết hoá Có hai cơ sở
người ta thường dựa vào để xác định giá trị nội tại của sáng tác văn học: mức
độ hoàn thiện nghệ thuật, hoặc những cách tân nghệ thuật trong sáng tác ấy Sự
hoàn thiện nghệ thuật là thứ khó đong đếm, cân đo Khi cân đo cái dở, cái hay,đánh giá sự hoàn thiện nghệ thuật, người ta thường bị thị hiếu chi phối Đó chủ yếu
là công việc của phê bình văn học Từ giác độ của người nghiên cứu, tôi chỉ có thểbàn về những cách tân nghệ thuật trong tiểu thuyết của Nguyễn Xuân Khánh
Bìa “bốn” cuốn Đội gạo lên chùa có ghi một dòng nhận xét thế này: “Tiểu thuyết Đội gạo lên chùa được viết theo lối cổ điển…” Đúng là sáng tác của một
loạt nhà văn như Nguyễn Nguyễn Khải, Minh Châu, Ma Văn Kháng, Lê Lựu,Nguyễn Khắc Trường… đều “viết theo lối cổ điển” Nhưng đọc kỹ tiểu thuyếtNguyễn Xuân Khánh, tôi thấy “lối viết cổ điển” không xung đột với những cáchtân nghệ thuật Những cách tân nghệ thuật trong sáng tác của ông vừa mang đậmdấu ấn phong cách cá nhân, vừa thể hiện xu hướng vận động của văn học thời đại
Đổi mới nguyên tắc truyện kể theo xu hướng tiểu thuyết hoá là nhân tố cách tân cơ
bản trong sáng tác của Nguyễn Xuân Khánh Đây cũng là bước tiến bộ nghệ thuậtquan trọng bậc nhất của văn xuôi Việt Nam sau 1975 Xin nói rõ, tôi không đồngnhất tiểu thuyết với tác phẩm tự sự cỡ lớn Bởi vì, “tiểu thuyết” là một khái niệmkhoa học nghiêm túc, có nội hàm được hình thành từ mĩ học Hegel và sau nàyđược xác lập chặt chẽ trong thi pháp học M Bakhtin Theo cả cách hiểu của Hegel,
lẫn cách hiểu của Bakhtin, Đất nước đứng lên của Nguyên Ngọc, Vỡ bờ của Nguyễn Đình Thi, Cửa biển của Nguyên Hồng, Dấu chân người lính của Nguyễn Minh Châu, Miền Tây của Tô Hoài, Người mẹ cầm súng, Những đứa con trong gia đình của Nguyễn Thi… đều không phải là tiểu thuyết Về mặt thể loại, những
tác phẩm ấy, cũng như toàn bộ nền văn học Việt Nam giai đoạn 1945 – 1975, đều
thuộc phạm trù sử thi.
Tiểu thuyết và sử thi là những nguyên tắc truyện kể hết sức khác nhau Khi viết: Anh chị em ơi!
Trang 3Ba mươi năm đời ta có Đảng
Hôm nay ôn lại quãng đường dài…[1]
Tố Hữu đã tuân thủ nghiêm nhặt nguyên tắc truyện kể của văn học sử thi Là sảnphẩm của tư duy hồi ức và ý thức cộng đồng, sử thi không cho phép người kể sángtạo truyện kể mới “Ôn lại”, giữ thái độ cung kính với câu chuyện đã khắc sâutrong kí ức cộng đồng là nguyên tắc truyện kể của nó Ta hiểu vì sao văn học 1945– 1975 rất nhanh chóng bị công thức hoá, quy phạm hoá
Nếu sử thi chỉ thuật lại một câu chuyện mà cả người kể lẫn người nghe đềubiết rõ như nhau, thì tiểu thuyết buộc người sáng tác phải đem đến cho người đọcnhững thông tin mới mẻ Không phải ngẫu nhiên, ở các ngôn ngữ châu Âu, kháiniệm tiểu thuyết có nguồn cội từ chữ “novella” trong tiếng Ý (tiếng Tây Ban Nha:
“novela”, tiếng Pháp: “nouvelle”, tiếng Đức: “Novelle”, tiếng Nga: “новелла”),”),
nghĩa là “tin mới”, là “phát kiến”, “phát minh” Khác với sử thi, yêu cầu sáng tạo truyện kể là nguyên tắc cốt lõi của tiểu thuyết ĐặtMiền hoang tưởng, Trư cuồng của Nguyễn Xuân Khánh vào mạch văn học sử thi, ta sẽ thấy ngay các tác
phẩm ấy chính là những sáng tạo truyện kể Không nên lẫn lộn khái niệm “sáng tạotruyện kể” với khái niệm “hư cấu nghệ thuật” Bởi vì, cùng là truyện kể hư cấu,hoặc cùng là truyện kể lịch sử, cùng viết về những con người và sự kiện có thật,nhưng tác phẩm này thì là sử thi, còn tác phẩm kia lại là tiểu thuyết Rất dễ nhận ra
sự thống nhất kì lạ giữa khoa học lịch sử và văn học sử thi Việt Nam trước năm
1975 Thực tế chứng tỏ, giới sử học của chúng ta đã biến lịch sử dân tộc thành mộtchuỗi truyện kể về những cuộc chiến tranh chống giặc ngoại xâm Ngợi ca các sựkiện, các nhân vật của những triều đại có công chống ngoại xâm cũng là cảm hứngchủ đạo của truyện kể lịch sử trong nền văn học sử thi của chúng ta Đặt vào mạch
cảm hứng ấy, sẽ thấy rõ, Hồ Quý Ly của Nguyễn Xuân Khánh, cuốn tiểu thuyết kể
về vị vua soán ngôi nhà Trần, rồi để đất nước rơi vào tay giặc Minh xâm lược,
hoặc Kiếm sắc, Vàng lửa, Phẩm tiết của Nguyễn Huy Thiệp, những tác phẩm viết
về ông tổ nhà Nguyễn, một vương triều bị quy tội bán nước, chính là những
“novella”, những “phát minh”, “phát kiến”, những sáng tạo truyện kể độc đáo
Ở một khía cạnh nào đó, sáng tạo nghệ thuật có những nét bản chất của tròchơi[2] Người chơi thường chơi theo hai cách Thứ nhất: chơi những trò chơi đã
có sẵn, cả sân chơi, lẫn luật chơi đều do người khác bày đặt Đây là cách chơi của
văn học sử thi Thứ hai: người chơi tự tung tự tác, từ trò chơi, luật chơi cho đến sân
chơi đều do anh ta tự lựa chọn, tự bày ra để chơi Đây là cách chơi của văn học tiểuthuyết Trong những lần trả lời phỏng vấn báo chí, Nguyễn Xuân Khánh thườngnói, ông viết văn từ sự chiêm nghiệm và quan sát lâu dài, bền bỉ của bản thân
Trang 4Theo ông, “Người ta có 2 cách viết, cách thứ nhất là viết về một mảng sống nào đó của đời mình, còn cách thứ hai là viết từ sựtổng hợp những vốn sống mình thu nhận được”[3] Là người nghiên cứu lí thuyết, tôi nhận ra ở lời phát biểu của ôngmột quan niệm về nguyên tắc truyện kể của tiểu thuyết Người viết tiểu thuyết phải
có có câu chuyện của riêng mình để kể cho người đọc Kể cho độc giả nghe câu chuyện của mình, hoặc câu chuyện về mình là nguyên tắc cốt lõi của sự sáng tạo truyện kể trong tiểu thuyết Miền hoang tưởng, Trư cuồng, Hồ Quý Ly là những
truyện kể rất riêng của Nguyễn Xuân Khánh Thế hệ chúng tôi lớn lên trong khángchiến chống Pháp Lịch sử Việt Nam suốt sáu mươi năm nay diễn ra ngay trước
mắt chúng tôi Thế mà đọc Đội gạo lên chùa, tôi vẫn học được ở đây một bài học
lịch sử đầy bất ngờ Tôi thuộc lòng bài học lịch sử Việt Nam giai đoạn 1945 –
1975 qua ba câu chuyện: kháng chiến chống Pháp – HOÀ BÌNH LẬP LẠI –Kháng chiến chống Mĩ Như một phản xạ tự nhiên, trong óc tôi, cột mốc thời gian
“1954” bao giờ cũng gợi ra ý niệm về “HOÀ BÌNH LẬP LẠI” (cũng như bây giờ,cột mốc thời gian “1975” bao giờ cũng đồng nhất với khái niệm “thống nhất đất
nước”) Thế mà trong Đội gạo lên chùa, nhịp cầu thời gian nối liền hai cuộc kháng
chiến chống pháp và chống Mĩ lại hoá ra là “BÃO NỔI CAN QUA”, là “cải cáchruộng đất” Suốt thời nọ đến thời kia, đất nước vẫn cứ liền liền cảnh can qua, taoloạn, “dương khí bốc lên ngùn ngụt”[4] Đây là bài học lịch sử mới nhất, bất ngờ
nhất mà tôi học được qua sáng tác của Nguyễn Xuân Khánh Tôi nghĩ, Miền hoang tưởng, Trư cuồng không chỉ là những truyện kể của Nguyễn Xuân Khánh, mà ở đó còn thấp thoáng cả những mảnh đời máu thịt của chính bản thân ông ĐọcHồ Quý
Ly, Đội gạo lên chùa, nhất là đọc những đoạn ông miêu tả Sử Văn Hoa, Nguyên
Trừng, sự cụ Vô Uý, sư thầy Khoan Độ, chú tiểu An, tôi cứ băn khuăn không biếtđâu là ranh giới giữa tâm lí nhân vật và tâm lí nhà văn Chẳng phải Nguyễn XuânKhánh thường nói, ông gắng sống từ – bi – hỉ – xả và xem sống như thế là hạnhphúc ở đời, đó sao!
Nhờ có sự đổi mới nguyên tắc truyện kể theo xu hướng tiểu thuyết hoá mà văn họcViệt Nam sau 1975 đã phá vỡ được thế vây hãm của chủ nghĩa đề tài và bệnh côngthức, sơ đồ Cũng nhờ có sự đổi mới của nguyên tắc truyện kể theo xu hướng tiểu
thuyết hoá mà tự truyện, nhất là tự truyện tâm lí trở thành hình thức thể loại nổi bật
trong văn học Việt Nam sau 1975 Rất dễ nhận ra nội dung tự truyện tâm lí trong
hàng loạt truyện ngắn của Nguyễn Minh Châu, Nguyễn Khải Trong Thời xa vắng của Lê Lựu, Nỗi buồn chiến tranh của Bảo Ninh, đặc biệt, trong hàng loạt tiểu thuyết của Ma Văn Kháng, như Mưa mùa hạ, Mùa lá rụng trong vườn, Đám cưới không có giấy giá thú, Ngược dòng nước lũ, Năm tháng nhọc nhằn, năm tháng nhớ thương, Một mình một ngựa…, vừa có tự truyện tâm lí, vừa có tự truyện
tiểu sử Tuy nhiên, ta vẫn nhận ra, có một chút khác biệt giữa Nguyễn Xuân Khánh
và những nhà văn kia trong cách đổi mới nguyên tắc truyện kể Thực tế cho thấy,
Trang 5nhiều nhà văn, nhất là những cây bút từng sáng tác trước 1975, không thể xoá đượcnỗi ám ảnh về một bộ phận độc giả, trước hết là loại độc giả giữ quyền sinh quyềnsát đối với tác phẩm của họ, vẫn chỉ có một đôi tai quen nghe sử thi và bài hát tụng
ca Cho nên, các nhà văn ấy nhiều khi phải nghĩ ra những cái nhan đề sách sao cho
“lọt tai”, “thuận tai” họ để nguỵ trang nội dung cách tân đích thực của truyện kể
Chẳng hạn, Lê Lựu dùng nhan đề Thời xa vắng để dấu đi nội dung của một truyện
kể đã cả gan biến quá khứ sử thi thành thực tại giễu nhại Ma Văn Kháng tiết lộ,
lúc đầu, ông định đặt tên cho tiểu thuyết đầu tay của mình là Thổ phỉ Về sau nghĩ lại, thấy cái nhan đề ấy dữ dội quá, ông mới thay bằng Đồng bạc trắng hoa xoè Chẳng phải năm 1987, Nỗi buồn chiến tranh của Bảo Ninh đã phải đổi nhan đề thành Thân phận tình yêu để xuất bản đó sao? Ở đây, cuốn sách không còn là nhan
đề mở ra, mà nhan đề cũng không phải là cuốn sách thu lại Thành thử, người
nghiên cứu buộc phải đọc cuốn sách và nhan đề của nó bằng hai mã nghĩa khác
nhau Người ta đọc nhan đề ngoài bìa bằng mã văn học, nhưng lại đọc nội dung bên trong bằng mã xã hội và khoái chí vì truyện kể đầy những huý kị, nhưng đã vượt qua được rất nhiều đôi mắt và lỗ tai “người nghe lén” (thuật ngữ của kí hiệu học hiện đại.- LN).
Nguyễn Xuân Khánh đã không làm như thế Khi đặt cho tác phẩm những cái nhan
đề Làng nghèo, Miền hoang tưởng, Trư cuồng, ông đã để lộ mã nghĩa xã hội của
truyện kể ngay ngoài bìa cuốn sách Vẫn với nội dung ấy, giá ông khéo léo bọc kín
lại bằng những cái nhan đề, tỉ như Thôn hạnh phúc, Miền đất hứa,Trư thi sĩ, tôi
nghĩ, những cuốn sách của ông rất có thể sẽ có một số phận khác
3 Ngôn ngữ kết cấu và chiều sâu không gian truyện kể Tôi cho rằng, cách tân
nghệ thuật quan trọng nhất mang lại thành công lớn cho Nguyễn Xuân Khánh ở ba
bộ tiểu thuyết gần đây chính là kết cấu Kết cấu là ngôn ngữ chính yếu của Nguyễn Xuân Khánh trong Hồ Quý Ly, Mẫu Thượng ngàn và Đội gạo lên chùa Ở Làng nghèo, Miền hoang tưởng, Trư cuồng, mọi ý tứ của Nguyễn Xuân Khánh đều lộ ra
ở lớp văn bản bằng lời, vì nói bằng lời, nên tác phẩm của ông gặp nhiều rắc rối
Đến Hồ Quý Ly, Mẫu Thượng ngàn, Đội gạo lên chùa, Nguyễn Xuân Khánh nói với người đọc chủ yếu bằng kết cấu, nhờ nói bằng kết cấu mà tác phẩm của ông
thoải mái xuất bản, tái bản, chẳng gặp trở lực nào
“Khung” là bình diện kết cấu dễ nhận biết nhất của tác phẩm nghệ thuật[5] Tácphẩm văn học cũng có khung, giống như khung của bức tranh, pho tượng, hay sàndiễn của nhà hát Đường viền của bức tranh là khung của tác phẩm hội hoạ phông,màn, hàng đèn trước sân khấu ngăn khu vực biểu diễn của diễn viên tách biệt vớikhu vực của khán giả là khung của sàn diễn nhà hát Ta nhận ra khung của một bài
Trang 6thơ, vở kịch, hay một tiểu thuyết qua điểm mở đầu và kết thúc của nó Điểm mở
đầu và kết thúc văn bản hé lộ ngay quy mô bộ khung của tác phẩm văn học
Ở ba cuốn tiểu thuyết gần đây, Nguyễn Xuân Khánh dựa hẳn vào khung lịch sử
của một triều đại, hoặc một thời đại làm điểm tựa để dựng khung truyện kể Có lẽ
vì thế, giới phê bình xếp Hồ Quý Ly, Mẫu Thượng ngàn và Đội gạo lên chùavào loại tiểu thuyết lịch sử Khung của Hồ Quý Ly là khoảng thời gian cuối Trần – đầu
Hồ Khung của Mẫu Thượng ngàn là thời kháng chiến chống Pháp Cuộc kháng
chiến chống Pháp, ở đầu này, cuộc kháng chiến chống Mĩ, ở đầu kia, là khung
truyện kể của Đội gạo lên chùa Dựa vào khung lịch sử của các thời đại, triều đại
để dựng khung truyện kể là kiểu kết cấu truyền thống của tiểu thuyết phương
Đông, ví như Tam quốc diễn nghĩa của La Quán Trung, Tuỳ Đường diễn nghĩa của Chử Nhân Hoạch, hay Hoàng Lê nhất thống chí của Ngô gia văn phái Kiểu kết
cấu này cho phép tác giả dễ dàng mở rộng quy mô truyện kể để tạo nên những bộtrường thiên tiểu thuyết
Ngôi nhà nào cũng có “cột cái” và “cột con” Tiểu thuyết, nhất là tiểu thuyết dàihơi, thể nào cũng có các phần, đoạn, chương, hồi, mục “Chương”, “hồi”, “mục”,
“đoạn”, “phần” là những “cột cái”, “cột con” làm nên bộ khung của tác phẩmtruyện kể; khung càng lớn, “cột” càng phải nhiều
Có một điểm khác biệt rất dễ nhận biết trong cách thức sử dụng chất liệu ngôn từcủa văn học trung đại và văn học hiện đại Trong văn học trung đại, lời bao giờ
cũng được sử dụng sao cho theo sát, ôm khít nghĩa của văn bản Vì thế, tác phẩm
văn học trung đại thường có nhan đề rất dài, ghi rõ cả nội dung tác phẩm lẫn hình
thức thể loại (ví như các nhan đề Loạn hậu đáo Côn Sơn cảm tác, Hải khẩu dạ bạc hữu cảm, Thượng nguyên hỗ giá chu trung tác, Quan duyệt thuỷ trận Thứ vận Trần thượng thư đề Nguyên bố chánh thảo đường trong Ức Trai thi tập của
Nguyễn Trãi), các phần, chương, mục, hồi của tiểu thuyết dài hơi đều có nhan đề,tiêu đề thuyết minh cho nội dung truyện kể Văn học hiện đại lại cố ý dùng lời để
làm mờ nghĩa, thậm chí làm rối nghĩa khiến ta rất khó đọc Cho nên, nhan đề của tác phẩm văn học thường ngắn, nhiều khi chỉ có một tiếng (Thu, Buồn trăng, Chiều, Huyền Diệu – Xuân Diệu; Tràng giang, Tình tự , Áo trắng, Nhạc sầu – Huy Cận; Bến Mi Lăng, Nhớ – Yến Lan; Quên, Phương xa– Vũ Hoàng Chương; Giang hồ, Tiếng thu, Tình điên, Còn chi nữa – Lưu Trọng Lưu; Gái quê, Thơ điên, Mật đắng, Bẽn lẽn, Tình quê, Ra đời – Hàn Mặc Tử), các chương, đoạn
trong tác phẩm chuyện kể hầu như không có tiêu đề, nhan đề gì cả
Nhắc lại như thế để thấy, Nguyễn Xuân Khánh và nhiều tác giả hiện nay tựa như
có xu hướng quay trở lại cách dựng “khung” theo kiểu truyền thống Truyện
Trang 7ngắn Không có vua của Nguyễn Huy Thiệp chỉ dài 23 trang, nhưng được chia thành 7 phần, phần nào cũng có tiêu đề, sắp xếp theo thứ tự: “Gia cảnh – Buổi sáng -Ngày giỗ – Buổi chiều – Ngày Tết – Buổi tối – Ngày thường” Thiên sứ của Phạm Thị Hoài chia thành 19 chương, với những tiêu đề: “Cửa sổ – Mưa – Bé Hon - Chủ Nhật – Tủ sách – Chuyển động Brown – Biến cố – Những gương mặt –
Mô hình I – Không đề – Đám tang – Lễ cầu hôn – Đám cưới – Thơ Ph – Mô hình
II – Người đàn bà công dân – Nhật ký chị Hằng – Hành trình Magellan – Đoạn kết”.
Các chương, phần trong cả ba cuốn tiểu thuyết gần đây của Nguyễn Xuân Khánhcũng đều được đặt tên như vậy:
- Hồ Quý Ly chia thành 13 phần (mỗi phần lại chia thành nhiều “tiết” nhỏ”) với những tiêu đề như sau: Hội thề Đồng Cổ – Hồ Nguyên Trừng – Ông vua già – Cái chết của ông vua già – Trần Khát Chân – Cô gái vườn mai – Vua Thuận tôn và bà hoàng Thánh Ngẫu – Trong vườn ngự uyển – Một ngày của Thái Sư (I) – Một ngày của Thái sư (II) – Ngôi chùa đổ – Đường lên Yên Tử – Hội thề Đốn Sơn.
- Mẫu Thượng ngàn chia thành 15 phần (mỗi phần có nhiều tiết nhỏ): Người trở
về – Nhụ và Điều – Đồn điền Messmer – Họ Vũ, họ Đinh – Pierre và Julien – Người cổ Đình – Bà cô Tổ – Philippe Messmer – Con chim cu cườm – Đối thoại –
Bà ba Váy kể chuyện – Tai hoạ lớn – Ông Đùng, bà Đà – Hội kẻ Đình – Chương kết.
- Đội gạo lên chùa chia thành 3 phần lớn, mỗi phần lớn lại chia thành chương, với
số lượng nhiều ít không đều nhau, nhưng tất cả phần lớn, phần nhỏ đều có tiêu
đề: TRÔI SÔNG (Lưu lạc – Chùa Sọ – Tây lai Bernard – Trường làng – Sư Vô
Trần – Tôi học võ – Nhà sư cách mạng – Bốt đình Sọ – Đại uý Thalan – Nhà giam phòng nhì – Trận lúa vàng – Thiền sư Vô Uý – Sư Khoan Độ – Sư cụ và thày giáo
Hải – Cô Nguyệt – Đại sư huynh – Đom đóm – Trôi sông) – BÃO NỔI CAN QUA (Ngày mới – Mặt trời bừng sáng cánh đồng quê – Giếng thơm – Trên sông
Bồ Đề – Đã mang lấy nghiệp vao thân) – VỀ CÕI NHÂN GIAN(Ngày giỗ tổ –
Tân binh – Chuẩn bị lên đường – Duyên nhà phật – Tiếng chuông chùa – Hai đối thủ – Gặp gỡ – Về cõi nhân gian).
Tuy cũng đặt nhan đề cho các phần, các chương, nhưng nguyên tắc dựng khungcủa truyện kể hiện đại rất khác biệt với truyện kể trung đại Khung của truyện kểtrung đại và truyện kể hiện đại ở giai đoạn sơ kì thường được kiến tạo trên nền tảngcủa một truyện, hoặc chuỗi truyện, dù được phức tạp hoá đến đâu, thì chuỗi truyệnnày thực chất vẫn chỉ là sự lưỡng phân ngày càng nhỏ thành các cành nhánh
Trang 8của một hành động trung tâm phát triển theo sơ đồ chia thành 5 phần: Mở đầu – Phát triển (Khai đoan) – Đỉnh điểm – Thắt nút – Kết thúc Nguyên tắc thống nhất
hành động khiến cho khung truyện trong văn học trung đại và văn học hiện đại ở
giai đoạn sơ kì luôn luôn bị giới hạn, trói chặt trong một không gian thể loại nguyên khối, đơn nhất.
Tiểu thuyết hiện đại phá bỏ nguyên tắc thống nhất hành động của khung truyện kể
trung đại Nhìn vào hệ thống tiêu đề trong Hồ Quý Ly, Mẫu Thượng ngàn,Đội gạo lên chùa, ta thấy ngay sự thiếu vắng của một hành động truyện kể trung tâm, xuyên
suốt; các phần, các chương thường là những bức chân dung, những khung cảnh,hay những mảnh truyện giống như những các bè bối trong giao hưởng, tuy không
xa rời chủ đề chính của văn bản, nhưng gắn kết với nhau một cách lỏng lẻo Sự phá
vỡ nguyên tắc thống nhất hành động đã giúp những thiên tiểu thuyết ưu tú của các
nhà văn hiện đại mở rộng khung, tạo ra một không gian truyện kể đa tầng, nhiều cấp độ.
Có thể bắt gặp trong Hồ Quý ly, Mẫu Thượng ngàn, Đội gạo lên chùa ba lớp không
gian truyện kể, mỗi lớp gắn với một vỉa lịch sử tồn tại vô cùng bền chặt trong kí ứcvăn hoá, trong tư duy thể loại của giao tiếp ngôn ngữ
Lớp trên cùng, trùm lên tất cả là không gian của cái chung cục “Chung cục” là giai đoạn “kết thúc” của sự kiện, là khúc “mạt kì” của lịch sử Toàn bộ Hồ Quý Ly chủ
yếu kể chuyện về sự “mạt” Với nhà Trần, đó là “mạt vận”: vận số của một triềuđại đã dứt Với những Nghệ Tôn, Thuận Tôn, Thiếu đế, nó là “mạt kiếp”, “tận số”.Vua mang tượng rồng, nhưng đây là những con “rồng” không còn móng vuốt, ngôi
vị đế vương chỉ còn là hư vị, họ ngồi trong cung cấm giống như bị cầm tù Với ĐạiViệt, đó là “thời mạt” Bản chất của thời mạt là đói khát, giết chóc, giặc giã hoànhhành, thiếu vắng nhân tài, thú tính nổi lên khiến nhân tâm li tán, đẩy xã hội vào
cảnh tao loạn Không phải ngẫu nhiên, các nhân vật trong Hồ Quý Ly gọi thời mình
sống là thời “thiên tuý”; chữ “thiên tuý được lặp đi lặp lại rất nhiều lần trong mạch
truyện kể Toàn bộ sự kiện trong Mẫu Thượng ngàn diễn ra giữa cảnh binh đao Binh đao là một biểu hiện của thời mạt Như đã nói, trong Đội gạo lên chùa, nhịp
cầu nối liền hai cuộc binh đao, chống Pháp ở đầu này và chỗng Mĩ ở cuối kia, là
cải cách ruộng đất, là “BÃO NỔI CAN QUA” Tao loạn, mạt thời là không gian truyện kể trùm kín toàn bộ tác phẩm Không phải ngẫu nhiên, ngay ở những
dòng mở đầu truyện kể, nhà văn đã để cho nhân vật của mình thốt lên: “Khốn
khổ, cái đờimạt pháp”[6]
“Mạt pháp”, “mạt thời”, “mạt thế”, “mạt vận”…, tất cả đều thuộc phạm trù của cái
“chết”, của sự “kết thúc”, của cái “chung cục”
Trang 9Lớp thứ hai, đan xen vào lớp thứ nhất, là không gian của cái khởi nguyên Trong Hồ Quý Ly, “khởi nguyên” có nghĩa là “khởi nghiệp” Truyện kể có những
hai “hội thề”: “Hội thề Đồng Cổ” ở đầu truyện và “Hội thề Đốn Sơn” ở cuốitruyện Hội thề trước níu kéo sự tồn tại của một triều đại đã tàn mạt Hội thề sau là
sự khởi nghiệp của một dòng họ, một triều đại mới Trong Đội gạo lên chùa, “khởi
nguyên” có nghĩa là “sáng thế”, mở ra một thời đại mới Cho nên, giữa “BÃO NỔICAN QUA”, bỗng xuất hiện “Ngày mới” và “Mặt trời bừng sáng cánh đồng quê”
Trong Mẫu Thượng ngàn có cả một chương viết về “Bà cô Tổ” Trong Đội gạo lên chùa lại có chương nói về “Ngày giỗ Tổ” Ở đây, “khởi nguyên” có nghĩa là “Tổ tiên”, “Tổ sư”, “Tổ đạo” Truyện Hồ Quý Ly dành hẳn một chương nói về “Đường
lên Yên Tử”, thành ra “khởi nguyên” còn là nơi “phát tích” Ở một số trường hợp,trong các tiểu thuyết của Nguyễn Xuân Khánh, “khởi nguyên” gần như đồng nghĩa
với sự “tái sinh”, trở về với “nguồn cội” của sự sống Cho nên, Mẫu Thượng ngàn mở ra bằng chương “Người trở về”, Đội gạo lên chùa kết thúc bằng phần
“Về cõi nhân gian”: câu chuyện “trở về” trở thành môtip chủ đề xuyên suốt cả bacuốn tiểu thuyết của ông Nhờ môtip “trở về”, “hồi sinh” được đặt ở phần cuốitruyện kể, mà tác phẩm nào của Nguyễn Xuân Khánh, dù dài đến đâu, cũng gợi ta
nhớ tới kiểu kết cấu bài kệCáo tật thị chúng của Mã Giác Thiền sư.
“Khởi nghiệp”, “sáng thế”, “Tổ tiên”, “Tổ sư”, “Tổ đạo”, “gốc tích”, “nguồn cội”,
“tái sinh”…, tất cả đều gắn với phạm trù của sự “sinh thành”, của cái “mở đầu”,cái “khởi nguyên” như là nguồn cội của tồn tại
Cuối cùng, nếu để ý ta sẽ thấy, truyện kể lịch sử trong cả Hồ Quý Ly, Mẫu Thượng ngàn, lẫn Đội gạo lên chùa đều không phải là một chuỗi sự kiện được trình bày
theo trật tự biên niên Đọc tiểu thuyết của Nguyễn Xuân Khánh, ta không bắt gặpnhững con số ghi lại ngày tháng của sự kiện, giống như ta vẫn thường gặp
trong Tam quốc diễn nghĩa, hoặc Hoàng Lê nhất thống chí Ở đây, lịch sử chỉ là sự chuyển dịch của những tên gọi được lưu giữ trong kí ức cộng đồng Trong Hồ Quý
Ly, lịch sử là sự chuyển dịch, thay thế lẫn nhau giữa hai triều đại, hai giòng họ được gọi là nhà Trần và nhà Hồ Khi truyện kể chỉ gợi ra những tên gọi, thì cả
người kể lẫn người nghe đều có thể hình dung lịch sử theo cách riêng của mình
Cho nên, lịch sử trong Đội gạo lên chùa được hình dung như là sự chuyển dịch giữa các giai đoạn, thời kì đã có sẵn tên gọi từ lâu:Kháng chiến chống Pháp – Cải cách ruộng đất – Kháng chiến chống Mĩ Lại nữa, trong ba cuốn tiểu thuyết của
Nguyễn Xuân Khánh, cái “chung cục” thường xuất hiện ở phần “mở đầu” truyện
kể, mãi đến gần cuối truyện kể, mới thấy có sự “trở về” và sự xuất hiện của cái
“khởi nguyên” Chẳng những thế, cả cái “khởi nguyên”, lẫn cái “chung cục” đềukhông trùng khuýp với cái “mở đầu” và “kết thúc” của truyện kể; cho nên truyện
kể bao giờ cũng có sự thừa dư so với khung truyện Mở đầu Hồ Quý Ly, “Hội thề
Trang 10Đồng Cổ” được mở ra nhằm tránh cái “chung cục” Hồ Quý Lý đăng quang, cảnhnáo nhiệt của “Hội thề Đốn Sơn” đã lắng xuống, truyện kể vẫn tiếp tục Cũng như
vậy, trong Đội gạo lên chùa, truyện vừa mở ra đã thấy có cảnh “trôi sông” và sự
“lưu lạc”, chẳng biết đâu là “khởi thuỷ” của nó; đến khi người đã “về với cõi nhân
gian”, truyện kể vẫn chưa dừng lại Tất cả những cái đó tạo ra một tầng khác trong không gian truyện kể: không gian của cái “đương đại đang tiếp diễn”.
Ta biết, toạ độ không – thời gian của cái “đương đại đang tiếp diễn” là khu vực cưngụ của hình tượng tiểu thuyết Đó là thế giới của những chuyện phù vân, dang dở
Ở đây, các chủ thể lời nói được đặt trên một mặt bằng giá trị và tách ra thành mộtquan hệ “đối thoại” Cái “khởi nguyên” và cái “chung cục” lại thuộc về khu vựccủa “quá khứ tuyệt đối” Cái “khởi nguyên” là khu vực của quá khứ huyền thoại,quá khứ sử thi Cái “chung cục” là quá khứ của cổ tích và truyện kể theo nguyêntắc độc thoại sau này.Trong thế giới huyền thoại, cái “khởi nguyên” là cái bất tử, ởđây “chết” chẳng qua là chuyển sang một không gian khác để chuẩn bị cho sự táisinh Đó là thế giới vĩnh hằng, vận hành theo quy luật tuần hoàn, chẳng bao giờbiết tới cái “chết” và sự “kết thúc” Cho nên, đó cũng là thế giới tự nó, thế giới phimục đích, phi sự kiện, phi (chứ không phải “vô”) nghĩa lí, nên phi truyện kể Cổtích là một bước tiến mới trong tư duy truyện kể của nhân loại Nó gợi ra vấn đề vềtính mục đích và ý nghĩa của tồn tại Vì thế cái “chết” và sự “kết thúc” là nhữngphạm trù có ý nghĩa vô cùng quan trọng cấu trúc truyện kể của cổ tích Nó đặt cái
“chết” vào chỗ kết thúc của truyện kể (thành ngữ dân gian: “Chó chết hết
chuyện”), đồng nhất cái chết với sự kết thúc của cái ác.
Tạo ra một không gian đa tầng, nhiều lớp như thế, tiểu thuyết của Nguyễn Xuân
Khánh làm thay đổi mã nghĩa từ lâu đã được định hình trong kí ức văn hoá thể
loại Ở đây, khúc “khởi nguyên” hoá ra là lúc ươm mầm của cái “chung cục”; cái
“chung cục” không đồng nhất với sự “kết thúc” của cái ác, và đằng sau cảnh taoloạn của cái “đương đại đang tiếp diễn”, truyện kể vẫn hé lộ một thế giới khác: thếgiới an lành, đầy hấp dẫn Cho nên, dù kể chuyện về cảnh “thiên tuý” thời mạtTrần, hay chuyện “bão nổi can qua” thổi suốt ba mươi năm trong chiều dài lịch sửđương đại, tiểu thuyết của Nguyễn Xuân Khánh, quyển nào cũng rưng rưng mộtcảm hứng lãng mạn
4 Văn hoá xử thế và cặp đối lập “âm – dương” như là mã tạo nghĩa truyện kể.Sáng tạo nghệ thuật suy cho đến cùng là quá trình chuyển đổi cái phi kí hiệu thànhcái kí hiệu và, chủ yếu là, chuyển đổi kí hiệu từ hình thức vốn chỉ thuận lợi choviệc sử dụng thông tin một cách trực tiếp sang một hình thức khác, thuận tiện choviệc lưu trữ, truyền đạt thông tin Với ý nghĩa như thế, sáng tác nghệ thuật là một
quá trình mã hoá Mỗi thời đại văn học, mỗi trào lưu nghệ thuật, mỗi khuynh