Kinh tế nhà nước và vai trò chủ đạo trong nền kinh tế thị trường ở Việt Nam

Kinh tế nhà nước và vai trò chủ đạo trong nền kinh tế thị trường ở Việt Nam

Lời mở đầu

Trong hơn 10 năm đổi mới nền kinh tế đất nớc, vai tròchủ đạo, dẫn dắt, điều tiết nền kinh tế hàng hoá nhiềuthành phần của kinh tế Nhà nớc luôn đợc Đảng quan tâm, coitrọng và đã đạt đợc những thành tựu bớc đầu rất khả quancả trong lĩnh vực kinh tế, chính trị, xã hội, cả đờng lối đốinội và đối ngoại của đất nớc Chính vì vậy tại Nghị quyết Đạihội Đảng IX đã khẳng định chủ trơng nhất quán của Đảng ta

là phát triển nền kinh tế nhiều thành phần, các thành phầnkinh tế kinh doanh theo pháp luật, cùng phát triển lâu dài, hợptác, cạnh tranh lành mạnh trong đó kinh tế Nhà nớc giữ vai tròchủ đạo, kinh tế Nhà nớc cùng kinh tế tập thể ngày càng trởthành nền tảng vững chắc của nền kinh tế quốc dân vàmột lần nữa nhấn mạnh nhiệm vụ “Tiếp tục đổi mới và pháttriển kinh tế Nhà nớc để thực hiện tốt vai trò chủ đạo nềnkinh tế”

Để phát huy hơn nữa vai trò của thành phần kinh tếNhà nớc trong nền kinh tế thị trờng định hớng xã hội chủnghĩa đòi hỏi kinh tế Nhà nớc phải đổi mới để giữ vững vaitrò chủ đạo, thúc đẩy các thành phần kinh tế khác cùng pháttriển Vì vậy việc nghiên cứu những giải pháp để phát huyvai trò chủ đạo của kinh tế Nhà nớc trong nền kinh tế thị tr-ờng định hớng xã hội chủ nghĩa ở Việt nam hiện nay là hết

sức quan trọng Do đó tôi đã chọn đề tài “Kinh tế nhà nớc

và vai trò chủ đạo trong nền kinh tế thị trờng ở Việt Nam”

1 Kinh tế Nhà nớc và vai trò của nó trong nền kinh tế thị trờng định hớng XHCN:

1.1 Quan niệm về Kinh tế Nhà nớc:

Thành phần kinh tế Nhà nớc đợc hiểu là những đơn vị,

tổ chức trực tiếp sản xuất kinh doanh hoặc phục vụ sảnxuất, kinh doanh mà toàn bộ nguồn lực thuộc sở hữu Nhà nớchoặc một phần phụ thuộc sở hữu Nhà nớc chiếm tỷ lệ khốngchế Nh vậy, kinh tế Nhà nớc đợc hình thành thông qua việcNhà nớc đầu t vốn xây dựng mới từ vốn ngân sách nhà nớchoặc thông qua quốc hữu hoá các xí nghiệp t nhân Kinh tếNhà nớc bao gồm các doanh nghiệp Nhà nớc, các tổ chức kinh

tế, tài chính thuộc sở hữu Nhà nớc nh hệ thống ngân hàng,kho bạc, dự trữ quốc gia, và toàn bộ tài sản thuộc sở hữu Nhànớc

Kinh tế Nhà nớc rộng và mạnh hơn bộ phận doanhnghiệp nhà nớc Phân biệt đợc hai phạm trù này và nhận thức

đầy đủ hơn vai trò kinh tế nhà nớc là một bớc phát triển vềnhận thức thực tiễn nền kinh tế nớc ta trong quá trình đổimới

Ngoài ra cũng cần phân biệt sở hữu Nhà nớc với thànhphần kinh tế nhà nớc Phạm trù sở hữu Nhà nớc rộng hơn phạmtrù thành phần kinh tế nhà nớc, thành phần kinh tế Nhà nớc tr-

ớc hết phải thuộc sở hữu Nhà nớc, nhng sở hữu nhà nớc có thể

do các thành phần kinh tế khác sử dụng Thí dụ: đất đai,Nhà nớc đại biểu cho toàn dân sở hữu, nhng kinh tế hộ, hợptác xã nông nghiệp, các doanh nghiệp thuộc các thành phần

kinh tÕ kh¸c sö dông Ngîc l¹i, së h÷u Nhµ níc kh«ng ph¶i lµkinh tÕ Nhµ níc, ch¼ng h¹n Nhµ níc gãp vèn cæ phÇn chiÕm

tû lÖ thÊp vµo c¸c doanh nghiÖp thuéc c¸c thµnh phÇn kinh

tÕ kh¸c, th«ng qua liªn doanh, liªn kÕt gäi lµ thµnh phÇn kinh

tÕ t b¶n Nhµ níc

1.2 Vai trò chủ đạo của Kinh tế Nhà nớc:

Nớc ta trong thời kỳ quá độ lên chủ nghĩa xã hội nềnkinh tế hiện nay là nền kinh tế nhiều thành phần đangtrong quá trình chuyển đổi Các thành phần kinh tế tồn tại,hoạt động đan xen lẫn nhau, vừa hợp tác, vừa cạnh tranh vớinhau, luôn vận động và có sự chuyển hoá trong quá trìnhphát triển Thành phần kinh tế Nhà nớc có vai trò mở đờngdẫn dắt cho nền kinh tế Việt Nam phát triển theo định hớngxã hội chủ nghĩa Để giữ vững định hớng xã hội chủ nghĩa

đối với nền kinh tế, cần phải tạo điều kiện cho thành phầnkinh tế Nhà nớc lên nắm vai trò chủ đạo trong nền kinh tếquốc dân, là nhân tố chính thúc đẩy tăng trởng kinh tếnhanh và lâu bền Phát huy lợi thế nguồn vốn lớn từ ngânsách; lực lợng đào tạo chuyên sâu về trình độ quản lý,trình độ kỹ thuật; trình độ kỹ thuật, công nghệ hiện đại;quan hệ kinh tế rộng lớn trong và ngoài nớc, kinh tế Nhà nớc

có chức năng tạo lập cơ sở vật chất hạ tầng, sản xuất cáchàng hoá dịch vụ công cộng, hỗ trợ, chi phối các thành phầnkinh tế khác Tuy nhiên vai trò chủ đạo ở đây không cónghĩa là chiếm tỷ trọng lớn mà để giữ vai trò này thànhphần kinh tế Nhà nớc phải nắm đợc những ngành then chốt,những lĩnh vực quan trọng trong nền kinh tế quốc dân nhcông nghiệp nặng, giao thông vận tải, cơ sở hạ tầng

Từ những kết quả mà nền kinh tế đạt đợc trong năm

2000 nh : tăng trởng GDP 7%/năm, tổng kim ngạch xuất khẩutăng 16%, giá trị sản xuất các ngành công nghiệp tăng 14%,lạm phát giảm xuống mức không quá 5% Trong đó, riêng

khu vực kinh tế Nhà nớc chiếm 40% GDP, đóng góp gần 40%tổng nộp Ngân sách nhà nớc và trên 50% kim ngạch xuấtkhẩu của cả nớc Thành phần kinh tế Nhà nớc đã thực sựchứng tỏ vai trò chủ đạo, chi phối và thúc đẩy toàn bộ nềnkinh tế quốc dân phát triển theo đúng quỹ đạo theo địnhhớng xã hội chủ nghĩa.

2 Thực trạng của Kinh tế Nhà nớc ở Việt nam hiện nay.

2.1 Những thành tựu của kinh tế Nhà nớc đạt đợc trong hơn 10 năm đổi mới :

Thực hiện hiện đúng đờng lối chủ trơng chỉ đạo quacác Đại hội Đảng VI ,VII, VIII và gần đây nhất là Đại hội Đảng XI,kinh tế Nhà nớc nói chung, DNNN nói riêng đã đợc sắp xếp lạimột bớc khá căn bản, đã giảm quá nửa số doanh nghiệp(những doanh nghiệp nhỏ và yếu kém), những doanhnghiệp còn lại đợc củng cố một bớc Cơ chế quản lý đợc hìnhthành ngày càng hoàn thiện giúp các doanh nghiệp chuyển

đổi và thích nghi dần với các quy luật của kinh tế thị trờngtrong bối cảnh nền kinh tế mở và hội nhập quốc tế

Từ 1990 đến nay nớc ta đã tiến hành 3 lần tổ chứcsắp xếp lại hệ thống DNNN Lần thứ nhất (1990 - 1993), tổchức lại sản xuất kinh doanh của các doanh nghiệp quốcdoanh với mục tiêu thay thế nền kinh tế kế hoạch mang tínhhành chính bằng một nền kinh tế sản xuất hàng hoá nhiềuthành phần theo cơ chế thị trờng, định hớng xã hội chủnghĩa Kết quả sắp xếp trong giai đoạn này về số lợng đãcắt giảm 1/2 số doanh nghiệp Nhà nớc, về mặt kinh tế đã có

sự thay đổi căn bản trong t duy kinh tế: doanh nghiệp Nhànớc lấy lợi nhuận làm mục tiêu cơ bản, nhng vẫn đảm nhậnvai trò làm hình mẫu cho các doanh nghiệp thuộc các thànhphần kinh tế khác; doanh nghiệp Nhà nớc thực hiện cả haikhâu sản xuất và lu thông phân phối; DNNN không còn bị

bó hẹp kinh doanh theo ngành và lãnh thổ; DNNN bắt đầu

biết đến khái niệm cạnh tranh với các thành phần kinh tếkhác trên thị trờng.

Đổi mới DNNN lần thứ hai (1994-1997), Chính phủ tiếnhành thành lập các DNNN với tổng vốn chủ sở hữu chiếm tỷ

lệ lớn trong tổng số vốn của doanh nghiệp Nhà nớc, đó là cáctổng công ty 91, tổng công ty 90 Việc sắp xếp này đãhình thành các Tổng công ty Nhà nớc chi phối đợc nhữngngành kinh tế quan trọng nh điện năng, dịch vụ bu chínhviễn thông, hàng không, vận tải đờng sắt, viễn dơng, giaothông vận tải, xây dựng Một số tổng công ty đã trở thànhhạt nhân của những tập đoàn kinh tế đa ngành

Cuộc đổi mới DNNN lần thứ ba, thực hiện hạ cấp sở hữuthông qua giao bán, khoán, cho thuê, chuyển thành công ty

cổ phần đối với các DNNN không có vai trò then chốt cầnNhà nớc nắm giữ, vốn sở hữu nhỏ, hoạt động kinh doanhkhông có hiệu quả

Hiện nay doanh nghiệp Nhà nớc ở nớc ta đợc tổ chức lạitheo hình thức và cơ cấu: 17 tổng công ty 91, 76 tổng công

ty 90 và trên 4.000 doanh nghiệp Nhà nớc độc lập Đến năm

2000, cả nớc đã sáp nhập hơn 3.000 doanh nghiệp, giải thểkhoảng 3.500 doanh nghiệp Nhà nớc (DNNN), cổ phần hoágần 400 doanh nghiệp Nhà nớc Nhờ vậy trình độ tích tụ vàtập trung vốn trong DNNN đợc nâng lên Số DNNN có vốn dới

1 tỷ đồng đã giảm đáng kể và số DNNN có vốn trên 10 tỷ

đồng tăng từ 10% lên 20% từ năm 1994- 1998; sản xuất kinhdoanh phát triển và hiệu quả đợc nâng lên rõ rệt

Đóng góp của khu vực kinh tế Nhà nớc trong tổng sản

phẩm quốc nội (GDP) qua các năm :

Nă

m 199 2

Nă

m 199 3

Nă

m 199 4

Nă

m 199 5

Nă

m 199 6

Nă

m 199 7

Nă

m 199 8

Nă

m 199 9

Nă m 200 0

0

10 0

10 0

10 0

10 0

10 0

10 0

10 0

10 0

10 0 Khu vực

kinh

tế Nhà nớc

29, 3

30, 6

39, 2

40, 1

40, 2

39, 9

40, 5

40, 0

38, 7

39, 0

Khu vực

kinh tế

ngoài QD

70, 7

69, 4

60, 8

53, 5

53, 5

52, 7

50, 4

50, 0

49, 1

47, 7

13, 3

(Nguồn: Tạp chí Cộng sản).

Từ những số liệu cụ thể trên chứng tỏ thành phần kinh

tế Nhà nớc thực sự có vai trò chi phối, thúc đẩy toàn bộ nềnkinh tế quốc dân phát triển đúng quỹ đạo, góp phần vàoviệc tăng cờng vai trò chủ đạo của nền kinh tế nhà nớc trongnền kinh tế thị trờng định hớng xã hội chủ nghĩa ở Việtnam

2.2 Những tồn tại và hạn chế của kinh tế Nhà nớc.

Sau hơn 10 năm đổi mới, bên cạnh những tiến bộ trongviệc phát triển khu vực kinh tế Nhà nớc còn có những tồn tại

và hạn chế, biểu hiện chủ yếu ở những mặt sau:

- Sự phát triển của khu vực kinh tế Nhà nớc và đặc biệt

là các doanh nghiệp Nhà nớc còn nhỏ bé về quy mô và dàntrải về ngành nghề Nhiều doanh nghiệp cùng loại hoạt độngchồng chéo về ngành nghề kinh doanh, cấp quản lý và trêncùng một địa bàn tạo ra sự cạnh tranh không đáng có trongchính khu vực kinh tế nhà nớc với nhau Doanh nghiệp Nhà n-

ớc còn dàn trải trên tất cả các ngành nghề từ sản xuất đếnthơng mại, du lịch, dịch vụ gây tình trạng phân tán, manhmún về vốn trong khi vốn đầu t nhà nớc rất hạn chế, gây chiphối, xé lẻ các nguồn lực kể cả hoạt động quản lý nhà nớc,không thể tập trung vào những ngành, lĩnh vực chủ yếu,then chốt

- Trình độ kỹ thuật, khoa học công nghệ còn lạc hậudẫn đến năng lực cạnh tranh kém và thua thiệt trong hộinhập về kinh tế với khu vực và quốc tế Hầu hết trong khuvực kinh tế Nhà nớc mà đặc biệt là các doanh nghiệp Nhà n-

ớc có máy móc, thiết bị nhập khẩu từ nhiều nớc, thuộc nhiềuthế hệ, chủng loại khác nhau Có nhiều ý kiến cho rằng nhiều

hệ thống dây chuyền sản xuất, máy móc thiết bị của nớc talạc hậu so với khu vực và thế giới từ 10 - 30 năm

- Trong khu vực kinh tế Nhà nớc đang tồn tại hiện tợngthiếu việc làm, số lao động d thừa lớn Thực trạng hoạt độngcác doanh nghiệp còn nhiều yếu kém, số doanh nghiệp hoạt

động kinh doanh có hiệu quả chiếm tỷ lệ thấp trong tổng

số các doanh nghiệp Nhà nớc, số doanh nghiệp còn lại liên tục

lỗ trong nhiều năm, hoặc có lãi mang tính chất tợng trng về

số liệu, lãi giả lỗ thật Một đồng vốn đầu t vào doanh nghiệpNhà nớc tạo đợc tỷ lệ lợi nhuận thấp hơn so với đầu t vào các

doanh nghiệp thuộc các thành phần kinh tế khác Tỷ lệ tăngtrởng đóng góp của hệ thống doanh nghiệp Nhà nớc vào GDPtăng không đáng kể trong thời gian vừa qua trong khi đóngân sách Nhà nớc liên tục phải cấp vốn cho đầu t xây dựng,cấp bổ sung vốn lu động, bù lỗ, hỗ trợ giảm bớt khó khăn vềtài chính cho các DNNN Đồng thời, Nhà nớc còn phải miễngiảm thuế, xoá nợ, khoanh nợ, miễn giảm lãi cho các doanhnghiệp Nhà nớc Theo đánh giá hiện nay chỉ có 40% doanhnghiệp Nhà nớc sản xuất kinh doanh thực sự hiệu quả, 40%cha hiệu quả, khi lỗ khi lãi, không ổn định, còn lại 20% hoạt

động thực sự cha hiệu quả, thua lỗ liên tục

* Nguyên nhân của những yếu kém của kinh tế Nhà ớc:

n-Trong quá trình chuyển đổi nền kinh tế, cơ chế mới

đang hình thành, cơ chế cũ cha đợc xoá bỏ triệt để vànhiều vấn đề do lịch sử để lại không thể giải quyết trongmột sớm một chiều

Nhận thức cha thống nhất và cha đầy đủ về chủ trơngsắp xếp, đổi mới và phát triển doanh nghiệp Nhà nớc Nhiềuvấn còn đề cha rõ, cha đợc tổng kết thực tiễn để có giảipháp kịp thời và nhất quán nh: quyền quản lý Nhà nớc đối vớidoanh nghiệp Nhà nớc; quyền chủ sở hữu nhà nớc; quyền của

đại diện chủ sở hữu trực tiếp tại doanh nghiệp; quyền sửdụng vốn và chủ động kinh doanh của doanh nghiệp

Cơ chế, chính sách còn nhiều bất cập, cha đồng bộ,còn nhiều điểm cha phù hợp với kinh tế thị trờng định hớngXHCN, cha tạo đợc động lực mạnh mẽ thúc đẩy cán bộ, ngời

lao động trong DNNN nâng cao năng suất lao động và hiệuquả kinh doanh.

Cải cách hành chính tiến hành chậm, cha theo kịp đòihỏi thực tiễn của tiến trình đổi mới doanh nghiệp Nhà nớc.Việc nâng cao hiệu quả, hiệu lực quản lý nhà nớc đối vớidoanh nghiệp còn kém, còn gây nhiều phiền hà cho doanhnghiệp, cha phát huy quyền tự chủ, tính năng động củadoanh nghiệp trong cơ chế thị trờng

Đội ngũ cán bộ chủ chốt trong doanh nghiệp Nhà nớc nóichung còn cha đáp ứng với yêu cầu, một bộ phận không nhỏkém năng lực, phẩm chất và tinh thần thiếu trách nhiệm,thêm vào đó công tác đào tạo đội ngũ cán bộ quản lý kinh tếcòn nhiều điều bất cập

Sự thiếu kiên quyết trong việc thực hiện đờng lối đổimới của Đảng trong đổi mới và phát triển thành phần kinh tếNhà nớc Tiến trình cổ phần hoá doanh nghiệp, hạ cấp sởhữu thông qua giao, bán, khoán, cho thuê doanh nghiệp Nhànớc còn chậm Vẫn còn tồn tại hàng nghìn doanh nghiệp cóvốn sở hữu rất nhỏ, còn rất nhiều doanh nghiệp “chết màcha chôn” đã làm trì trệ nền kinh tế

3 Quan điểm và một số giải pháp nhằm tăng cờng vai trò chủ đạo Kinh tế Nhà nớc trong nền kinh tế thị trờng định hớng XHCN :

3.1 Quan điểm của Đảng và Nhà nớc đối với thành phần kinh tế Nhà nớc.

Tại Hội nghị lần 3 Ban chấp hành Trung ơng Đảng khoá

IX, Đảng ta đã khẳng định phải tiếp tục sắp xếp, đổi mới,phát triển và nâng cao hiệu quả hoạt động của thành phầnkinh tế Nhà nớc mà đặc biệt là hoạt động của các DNNN.Phân tích sâu sắc những mặt tích cực và những hạn chế,yếu kém, nguyên nhân của tình hình qua thực tiễn sắpxếp và đổi mới doanh nghiệp Nhà nớc ta cần phải hiểu vànắm rõ :

Kinh tế Nhà nớc có vai trò quyết định trong việc giữvững định hớng XHCN, ổn định và phát triển kinh tế,chính trị, xã hội của đất nớc Trong đó DNNN ( gồm DNNNgiữ 100% vốn và DNNN giữ cổ phần chi phối) phải khôngngừng đợc đổi mơí, phát triển và nâng cao hiệu quả, giữ

vị trí then chốt trong nền kinh tế

Kiên quyết điều chỉnh cơ cấu để DNNN có cơ cấu hợp

lý, tập trung vào những ngành, lĩnh vực then chốt và địabàn quan trọng, chiếm thị phần đủ lớn đối với các sản phẩm

và dịch vụ chủ yếu nhng không nhất thiết là phải giữ tỷtrọng lớn trong tất cả các ngành, lĩnh vực, sản phẩm của nềnkinh tế

Tiếp tục đổi mới cơ chế quản lý để DNNN kinh doanh

tự chủ, tự chịu trách nhiệm, hợp tác và cạnh tranh bình

đẳng với các doanh nghiệp thuộc các thành phần kinh tếkhác theo pháp luật

Việc tiếp tục sắp xếp, đổi mới, phát triển và nâng caohiệu quả kinh doanh của DNNN là nhiệm vụ cấp bách và cũng

là nhiệm vụ chiến lợc lâu dài với nhiều khó khăn, phức tạp

Nhiệm vụ chủ yếu trong giai đoạn trớc mắt là hoànthành cơ bản việc sắp xếp, điều chỉnh cơ cấu lại và đổimới hoạt động DNNN hiện có, phân định rõ các loại doanhnghiệp để có chính sách giải pháp phù hợp; thực hiện sápnhập, khoán kinh doanh, cho thuê hoặc giao, bán, giải thể,phá sản các doanh nghiệp Nhà nớc quy mô nhỏ thua lỗ kéodài không cổ phần hoá đợc và Nhà nớc không cần nắm giữ

để sử dụng có hiệu quả tài sản của Nhà nớc, bảo đảm việclàm, thu nhập, quyền lợi hợp pháp của ngời lao động

Đổi mới kinh tế Nhà nớc theo phơng hớng trên một mặtphải đảm bảo khắc phục sự trì trệ, kém hiệu quả của nềnkinh tế, mặt khác tránh tình trạng t nhân hoá tràn lan nềnkinh tế, không kiểm soát

3.2 Một số giải pháp nhằm tăng cờng vai trò chủ

đạo Kinh tế Nhà nớc:

Với thực tế hiện nay, kinh tế Nhà nớc cha thật sự đápứng đợc vai trò này trên các mặt hiệu quả sản xuất kinhdoanh, trình độ quản lý tổ chức cũng nh phơng thức phânphối Đồng thời, việc đổi mới, phát triển kinh tế Nhà nớc chathật sự có những chuyển biến đáng kể Hiện nay kinh tếNhà nớc đang đứng trớc thách thức gay gắt của yêu cầu đổimới, phát triển và chủ động hội nhập kinh tế quốc tế Quántriệt tinh thần Nghị quyết cảu Đại hội Đảng IX đề ra đó làcần đẩy mạnh hơn nữa công tác đổi mới, phát triển kinh tếNhà nớc, phân loại, sắp xếp lại hệ thống DNNN, tìm ra giảipháp, phơng hớng đổi mới kinh tế Nhà nớc nhằm tăng cờng