* Ứng dụng của sự tán sắc ánh sáng Hiện tượng tán sắc ánh sáng được dùng trong máy quang phổ để phân tích một chùm sáng đa sắc, do các vật sáng phát ra, thành các thành phần đơn sắc.. N
Trang 1V TÍNH CHẤT SÓNG CỦA ÁNH SÁNG.
A LÝ THUYẾT
24 TÁN SẮC ÁNH SÁNG
* Sự tán sắc ánh sáng
Tán sắc ánh sáng là sự phân tách một chùm sáng phức tạp thành các chùm sáng đơn sắc
* Ánh sáng đơn sắc, ánh sáng trắng
Ánh sáng đơn sắc là ánh sáng không bị tán sắc khi đi qua lăng kính Mỗi ánh sáng đơn sắc có một màu gọi là màu đơn sắc
Mỗi màu đơn sắc có một bước sóng xác định
Khi truyền qua các môi trường trong suốt khác nhau vận tốc của ánh sáng thay đổi, bước sóng của ánh sáng thay đổi còn tần số của ánh sáng thì không thay đổi
Ánh sáng trắng là tập hợp của vô số ánh sáng đơn sắc khác nhau có màu biến thiên liên tục từ đỏ đến tím
Dải có màu như cầu vồng (có có vô số màu nhưng được chia thành 7 màu chính là đỏ, cam, vàng, lục, lam, chàm, tím) gọi là quang phổ của ánh sáng trắng
Chiết suất của các chất lỏng trong suốt biến thiên theo màu sắc của ánh sáng và tăng dần từ màu đỏ đến màu tím
* Ứng dụng của sự tán sắc ánh sáng
Hiện tượng tán sắc ánh sáng được dùng trong máy quang phổ để phân tích một chùm sáng đa sắc, do các vật sáng phát ra, thành các thành phần đơn sắc
Nhiều hiện tượng quang học trong khí quyển, như cầu vồng chẳng hạn xảy ra do sự tán sắc ánh sáng Đó là vì trước khi tới mắt ta, các tia sáng Mặt Trời đã bị khúc xạ và phản xạ trong các giọt nước
25 NHIỄU XẠ ÁNH SÁNG GIAO THOA ÁNH SÁNG
* Nhiểu xạ ánh sáng
Nhiễu xạ ánh sáng là hiện tượng truyền sai lệch với sự truyền thẳng khi ánh sáng gặp vật cản Hiện tượng nhiễu xạ ánh sáng chứng tỏ ánh sáng có tính chất sóng
* Hiện tượng giao thoa ánh sáng
Hai chùm sáng kết hợp là hai chùm phát ra ánh sáng có cùng tần số và cùng pha hoặc có độ lệch pha không đổi theo thời gian
Khi hai chùm sáng kết hợp gặp nhau chúng sẽ giao thoa với nhau: Những chổ hai sóng gặp nhau mà cùng pha với nhau, chúng tăng cường lẫn nhau tạo thành các vân sáng Những chổ hai sóng gặp nhau mà ngược pha với nhau, chúng triệt tiêu nhau tạo thành các vân tối
Nếu dùng ánh sáng trắng thì hệ thống vân giao thoa của các ánh sáng đơn sắc khác nhau sẽ không trùng khít với nhau: ở chính giữa, vân sáng của các ánh sáng đơn sắc khác nhau nằm trùng với nhau cho một vân sáng trắng gọi là vân trắng chính giữa Ở hai bên vân trắng chính giữa, các vân sáng khác của các sóng ánh sáng đơn sắc khác nhau không trùng với nhau nữa, chúng nằm kề sát bên nhau và cho những quang phổ có màu như ở cầu vồng
Hiện tượng giao thoa ánh sáng là bằng chứng thực nghiệm quan trọng khẵng định ánh sáng có tính chất sóng
* Vị trí vân, khoảng vân
+ Vị trí vân sáng: xs = k
a
D
λ ; với k ∈ Z.
+ Vị trí vân tối: xt = (2k + 1)
a
D
2
λ
+ Khoảng vân là khoảng cách giữa 2 vân sáng (hoặc 2 vân tối) liên tiếp: i =
a
D
λ Giữa n vân sáng liên tiếp có (n – 1) khoảng vân
* Bước sóng và màu sắc ánh sáng
+ Ánh sáng đơn sắc là ánh sáng có một bước sóng xác định Màu ứng với mỗi bước sóng của ánh sáng gọi là màu đơn sắc
Trang 2+ Mọi ánh sáng đơn sắc mà ta nhìn thấy đều có bước sóng trong chân không (hoặc không khí) trong khoảng từ 0,38µm (ánh sáng tím) đến 0,76µm (ánh sáng đỏ)
+ Những màu chính trong quang phổ của ánh sáng trắng (đỏ, cam, vàng, lục, lam, chàm, tím) ứng với từng vùng có bước sóng lân cận nhau
+ Ngoài các màu đơn sắc còn có các màu không đơn sắc là hỗn hợp của nhiều màu đơn sắc với những tỉ lệ khác nhau
26 QUANG PHỔ
* Máy quang phổ lăng kính
+ Máy quang phổ là dụng cụ phân tích chùm sáng có nhiều thành phần thành những thành phần đơn sắc khác nhau
+ Máy dùng để nhận biết các thành phần cấu tạo của một chùm sáng phức tạp do một nguồn phát ra
+ Máy quang phổ có ba bộ phận chính:
- Ống chuẫn trực là bộ phận tạo ra chùm sáng song song
- Hệ tán sắc có tác dụng phân tích chùm tia song song thành nhiều chùm tia đơn sắc song song
- Buồng tối hay buồng ảnh dùng để quan sát hay chụp ảnh quang phổ
+ Nguyên tắc hoạt động của máy quang phổ lăng kính dựa trên hiện tượng tán sắc ánh sáng
* Quang phổ liên tục
+ Quang phổ liên tục là một dải có màu từ đỏ đến tím nối liền nhau một cách liên tục
+ Quang phổ liên tục do các chất rắn, chất lỏng hoặc chất khi có áp suất lớn phát ra khi bị nung nóng
+ Quang phổ liên tục của các chất khác nhau ở cùng một nhiệt độ thì hoàn toàn giống nhau và phụ thuộc vào nhiệt độ của chúng
* Quang phổ vạch phát xạ
+ Quang phổ vạch phát xạ là một hệ thống những vạch sáng riêng lẻ, ngăn cách nhau bởi những khoảng tối
+ Quang phổ vạch phát xạ do các chất khí hay hơi ở áp suất thấp phát ra khi bị kích thích bằng điện hay bằng nhiệt
+ Quang phổ vạch của các nguyên tố khác nhau thì rất khác nhau về số lượng các vạch, về vị trí và độ sáng
tỉ đối giữa các vạch Mỗi nguyên tố hóa học có một quang phổ vạch đặc trưng của nguyên tố đó
* Quang phổ hấp thụ
+ Quang phổ hấp thụ là các vạch hay đám vạch tối trên nền của một quang phổ liên tục
+ Quang phổ hấp thụ của chất lỏng và chất rắn chứa các đám vạch, mỗi đám gồm nhiều vạch hấp thụ nối tiếp nhau một cách liên tục
+ Quang phổ hấp thụ của chất khí chỉ chứa các vạch hấp thụ và là đặc trưng cho chất khí đó
27 TIA HỒNG NGOẠI TIA TỬ NGOẠI
* Phát hiện tia hồng ngoại và tử ngoại
Ở ngoài quang phổ ánh sáng nhìn thấy được, ở cả hai đầu đỏ và tím, còn có những bức xạ mà mắt không nhìn thấy, nhưng nhờ mối hàn của cặp nhiệt điện và bột huỳnh quang mà ta phát hiện được Các bức xạ đó gọi là tia hồng ngoại và tia tử ngoại
Tia hồng ngoại và tia tử ngoại có cùng bản chất với ánh sáng
Tia hồng ngoại và tia tử ngoại cũng tuân theo các định luật: truyền thẳng, phản xạ, khúc xạ, và cũng gây được hiện tượng nhiễu xạ, giao thoa như ánh sáng thông thường
* Tia hồng ngoại
+ Các bức xạ không nhìn thấy có bước sóng dài hơn 0,76µm đến khoảng vài mm được gọi là tia hồng ngoại
+ Mọi vật có nhiệt độ cao hơn nhiệt độ môi trường đều phát ra tia hồng ngoại Nguồn phát tia hồng ngoại thông dụng là lò than, lò điện, đèn điện dây tóc
+ Tính chất:
- Tính chất nổi bật nhất của tia hồng ngoại là tác dụng nhiệt: vật hấp thụ tia hồng ngoại sẽ nóng lên
- Tia hồng ngoại có khả năng gây ra một số phản ứng hóa học, có thể tác dụng lên một số loại phim ảnh, như loại phim để chụp ảnh ban đêm
- Tia hồng ngoại có thể điều biến được như sóng điện từ cao tần
Trang 3- Tia hồng ngoại có thể gây ra hiệu ứng quang điện trong ở một số chất bán dẫn.
+ Ứng dụng:
- Tia hồng ngoại dùng để sấy khô, sưởi ấm
- Sử dụng tia hồng ngoại để chụp ảnh bề mặt Trái Đất từ vệ tinh
- Tia hồng ngoại được dùng trong các bộ điều khiển từ xa để điều khiển hoạt động của tivi, thiết bị nghe, nhìn, …
- Tia hồng ngoại có nhiều ứng dụng đa dạng trong lĩnh vực quân sự: Tên lửa tự động tìm mục tiêu dựa vào tia hồng ngoại do mục tiêu phát ra; camera hồng ngoại dùng để chụp ảnh, quay phim ban đêm; ống nhòm hồng ngoại để quan sát ban đêm
* Tia tử ngoại
+ Các bức xạ không nhìn thấy có bước sóng ngắn hơn 0,38µm đến cở 10-9m được gọi là tia tử ngoại
+ Nguồn phát: Những vật được nung nóng đến nhiệt độ cao (trên 2000oC) đều phát tia tử ngoại Nguồn phát tia tử ngoại phổ biến hơn cả là đèn hơi thủy ngân
+ Tính chất:
- Tác dụng mạnh lên phim ảnh, làm ion hóa không khí và nhiều chất khí khác
- Kích thích sự phát quang của nhiều chất, có thể gây một số phản ứng quang hóa và phản ứng hóa học
- Có một số tác dụng sinh lí: hủy diệt tế bào da, làm da rám nắng, làm hại mắt, diệt khuẩn, diệt nấm mốc,
…
- Có thể gây ra hiện tượng quang điện
- Bị nước, thủy tinh… hấp thụ rất mạnh nhưng lại có thể truyền qua được thạch anh
+ Sự hấp thụ tia tử ngoại:
Thủy tinh hấp thụ mạnh các tia tử ngoại Thạch anh, nước và không khí đều trong suốt với các tia có bước sóng trên 200nm, và hấp thụ mạnh các tia có bước sóng ngắn hơn
Tầng ôzôn hấp thụ hầu hết các tia có bước sóng dưới 300nm và là “tấm áo giáp” bảo vệ cho người và sinh vật trên mặt đất khỏi tác dụng hủy diệt của các tia tử ngoại của Mặt Trời
+ Ứng dụng: Thường dùng để khử trùng nước, thực phẩm và dụng cụ y tế, dùng chữa bệnh (như bệnh còi xương), để tìm vết nứt trên bề mặt kim loại, …
28 TIA X THUYẾT ĐIỆN TỪ ÁNH SÁNG THANG SÓNG ĐIỆN TỪ
* Tia X
Bức xạ có bước sóng từ 10-8m đến 10-11m gọi là tia X (hay tia Rơn-ghen) Người ta cũng thường phân biệt tia X cứng (có bước sóng rất ngắn) và tia X mềm (có bước sóng dài hơn)
* Cách tạo ra tia X
Cho một chùm tia catôt – tức là một chùm electron có năng lượng lớn – đập vào một vật rắn thì vật đó phát ra tia X
Có thể dùng ống Rơn-ghen hoặc ống Cu-lít-dơ để tạo ra tia X
* Tính chất
+ Tính chất đáng chú ý của tia X là khả năng đâm xuyên Tia X xuyên qua được giấy, vải, gổ, thậm chí cả kim loại nữa Tia X dễ dàng đi xuyên qua tấm nhôm dày vài cm, nhưng lại bị lớp chì vài mm chặn lại Do đó người ta thường dùng chì để làm các màn chắn tia X Tia X có bước sóng càng ngắn thì càng xuyên sâu + Tia X có tác dụng mạnh lên phim ảnh, làm ion hóa không khí
+ Tia X có tác dụng làm phát quang nhiều chất
+ Tia X có thể gây ra hiện tượng quang điện ở hầu hết kim loại
+ Tia X có tác dụng sinh lí mạnh: hủy diệt tế bào, diệt vi khuẩn, …
* Công dụng
Tia X được sử dụng nhiều nhất để chiếu điện, chụp điện, để chẩn đoán hoặc tìm chổ xương gãy, mảnh kim loại trong người…, để chữa bệnh (chữa ung thư) Nó còn được dùng trong công nghiệp để kiểm tra chất lượng các vật đúc, tìm các vết nứt, các bọt khí bên trong các vật bằng kim loại; để kiểm tra hành lí của hành khách đi máy bay, nghiên cứu cấu trúc vật rắn
* Thang sóng điện từ
Trang 4+ Sóng vô tuyến, tia hồng ngoại, ánh sáng nhìn thấy, tia tử ngoại, tia Rơnghen, tia gamma là sóng điện từ Các loại sóng điện từ đó được tạo ra bởi những cách rất khác nhau, nhưng về bản chất thì thì chúng cũng chỉ là một và giữa chúng không có một ranh giới nào rỏ rệt
Tuy vậy, vì có tần số và bước sóng khác nhau, nên các sóng điện từ có những tính chất rất khác nhau (có thể nhìn thấy hoặc không nhìn thấy, có khả năng đâm xuyên khác nhau, cách phát khác nhau) Các tia có bước sóng càng ngắn (tia X, tia gamma) có tính chất đâm xuyên càng mạnh, dễ tác dụng lên kính ảnh, dễ làm phát quang các chất và dễ ion hóa không khí Trong khi đó, với các tia có bước sóng dài ta dễ quan sát hiện tượng giao thoa
+ Người ta sắp xếp và phân loại sóng điện từ theo thứ tự bước sóng giảm dần, hay theo thứ tự tần số tăng dần, gọi là thang sóng điện từ
B CÁC CÔNG THỨC
Vị trí vân sáng, vân tối, khoảng vân:
xs = k
a
D
λ
; xt = (2k + 1)
a
D
2
λ ; i =
a
D
λ ; với k ∈ Z
Thí nghiệm giao thoa thực hiện trong không khí đo được khoảng vân là i thì khi đưa vào trong môi trường trong suốt có chiết suất n sẽ đo được khoảng vân là i’ =
n
i
Giữa n vân sáng (hoặc vân tối) liên tiếp là (n – 1) khoảng vân
Tại M có vân sáng khi:
i
OM i
x M
= = k, đó là vân sáng bậc k
Tại M có vân tối khi:
i
x M
= (2k + 1)
2
1 đó là vân tối bậc k+1 Giao thoa với ánh sáng trắng (0,0,38µm ≤ λ ≤ 0,76µm)
Ánh sáng đơn sắc cho vân sáng tại vị trí đang xét nếu:
x = k
a
D
λ
; kmin =
d
D
ax
λ ; kmax = D t
ax
λ ; = Dk
ax
; với k ∈ Z
Ánh sáng đơn sắc cho vân tối tại vị trí đang xét nếu:
x = (2k + 1)
a
D
2
λ
; kmin = −12
d
D
ax
1
−
t
D
ax
λ ; λ = (2 1)
2 +
k D
ax
Bước sóng ánh sáng trong chân không: λ = c f
Bước sóng ánh sáng trong môi trường: λ’ = v f = nf c = λn
Độâng năng cực đại của electron khi tới anôt trong ống Culitgiơ:
2
1
mv2
max = eU0
Trang 5V TÍNH CHẤT SÓNG CỦA ÁNH SÁNG.
A LÝ THUYẾT
24 TÁN SẮC ÁNH SÁNG
* Sự tán sắc ánh sáng
_Tán sắc ánh sáng là ……… một chùm sáng phức tạp thành các ……….
* Ánh sáng đơn sắc, ánh sáng trắng
_Ánh sáng đơn sắc là ánh sáng ……… khi đi qua lăng kính Mỗi ánh sáng đơn sắc
……….gọi ………
Mỗi màu đơn sắc có một bước sóng xác định
_Khi truyền qua các môi trường trong suốt khác nhau vận tốc của ánh sáng ………, bước sóng của ánh sáng ……… còn tần số của ánh sáng thì không thay đổi.
_Ánh sáng trắng là tập hợp của ……… khác nhau có màu biến thiên liên tục từ đỏ đến tím
_Dải có màu như cầu vồng (có có vô số màu nhưng được chia thành 7 màu chính là đỏ, cam, vàng, lục, lam,
chàm, tím) gọi là ………của ánh sáng trắng.
_Chiết suất của các chất lỏng trong suốt biến thiên theo màu sắc của ánh sáng và tăng dần từ màu ………û đến màu ………
* Ứng dụng của sự tán sắc ánh sáng
_Hiện tượng tán sắc ánh sáng được dùng trong ……… để phân tích một chùm sáng đa sắc, do các vật
sáng phát ra, thành các thành phần đơn sắc
_Nhiều hiện tượng quang học trong khí quyển, như cầu vồng chẳng hạn xảy ra do sự tán sắc ánh sáng Đó là
vì trước khi tới mắt ta, các tia sáng Mặt Trời đã bị ……… và ……… trong các giọt nước.
25 NHIỄU XẠ ÁNH SÁNG GIAO THOA ÁNH SÁNG
* Nhiểu xạ ánh sáng
_Nhiễu xạ ánh sáng là hiện tượng truyền ………so với sự ……… khi ánh sáng gặp vật cản Hiện tượng nhiễu xạ ánh sáng chứng tỏ ánh sáng có tính chất ………….
* Hiện tượng giao thoa ánh sáng
Hai chùm sáng kết hợp là hai chùm phát ra ánh sáng có cùng tần số và cùng pha hoặc có độ lệch pha không đổi theo thời gian
_Khi hai chùm sáng kết hợp gặp nhau chúng sẽ giao thoa với nhau: Những chổ hai sóng gặp nhau
mà……… với nhau, chúng ……… lẫn nhau tạo thành các vân ……… Những chổ hai sóng gặp nhau mà
……… với nhau, chúng triệt tiêu nhau tạo thành các vân ………….
_Nếu dùng ánh sáng trắng thì hệ thống vân giao thoa của các ánh sáng đơn sắc khác nhau sẽ không trùng khít với nhau: ở chính giữa, vân sáng của các ánh sáng đơn sắc khác nhau nằm trùng với nhau cho một vân
………gọi là vân trắng ……… Ở hai bên vân trắng ………, các vân sáng khác của các
sóng ánh sáng đơn sắc khác nhau không trùng với nhau nữa, chúng nằm kề sát bên nhau và cho những quang phổ có màu như ở cầu vồng
Hiện tượng giao thoa ánh sáng là bằng chứng thực nghiệm quan trọng khẵng định ánh sáng có tính chất sóng
* Vị trí vân, khoảng vân
+ Vị trí vân sáng: xs = k
a
D
λ ; với k ∈ Z.
+ Vị trí vân tối: xt = (2k + 1)
a
D
2 λ
Trang 6+ Khoảng vân là khoảng cách giữa 2 vân sáng (hoặc 2 vân tối) liên tiếp: i =
a
D
λ Giữa n vân sáng liên tiếp có (n – 1) khoảng vân
* Bước sóng và màu sắc ánh sáng
+ Ánh sáng đơn sắc là ánh sáng có một ……… xác định Màu ứng với mỗi bước sóng của ánh sáng gọi
là màu đơn sắc
+ Mọi ánh sáng đơn sắc mà ta nhìn thấy đều có bước sóng trong chân không (hoặc không khí) trong khoảng từ 0,38µm (ánh sáng ………) đến ……… (ánh sáng ………)
+ Những màu chính trong quang phổ của ánh sáng trắng (đỏ, cam, vàng, lục, lam, chàm, tím) ứng với từng vùng có bước sóng lân cận nhau
+ Ngoài các màu đơn sắc còn có các màu không đơn sắc là hỗn hợp của nhiều màu đơn sắc với những tỉ lệ khác nhau
26 QUANG PHỔ
* Máy quang phổ lăng kính
+ Máy quang phổ là dụng cụ ……… chùm sáng có nhiều thành phần ……… khác nhau
+ Máy dùng để nhận biết các thành phần ……… của một chùm sáng phức tạp do một nguồn phát ra.
+ Máy quang phổ có ………bộ phận chính:
- Ống chuẫn trực là bộ phận tạo ra ……….
- Hệ tán sắc có tác dụng ……… chùm tia song song thành nhiều chùm tia ………song song.
- Buồng tối hay buồng ảnh dùng để ……… hay ………quang phổ.
+ Nguyên tắc hoạt động của máy quang phổ lăng kính dựa trên hiện tượng tán sắc ánh sáng
* Quang phổ liên tục
+ Quang phổ liên tục là một dải có màu từ ………đến ……… nối liền nhau một cách ……….
+ Quang phổ liên tục do các chất ………có áp suất ……… phát ra khi bị nung nóng.
+ Quang phổ liên tục của các chất ………ở ……… thì hoàn toàn giống nhau và phụ thuộc vào nhiệt độ
của chúng
* Quang phổ vạch phát xạ
+ Quang phổ vạch phát xạ là một hệ thống những vạch sáng ………, ngăn cách nhau bởi những khoảng
…….
+ Quang phổ vạch phát xạ do các chất ………hay ………… ở áp suất ……… phát ra khi bị kích thích bằng điện
hay bằng nhiệt
+ Quang phổ vạch của các nguyên tố ………thì rất khác nhau về ………các vạch, về vị trí và độ sáng tỉ đối giữa các vạch Mỗi nguyên tố hóa học có một quang phổ vạch ………của nguyên tố đó.
* Quang phổ hấp thụ
+ Quang phổ hấp thụ là các vạch hay đám vạch tối trên nền của một quang phổ ………
+ Quang phổ hấp thụ của chất lỏng và chất rắn chứa các ………, mỗi đám gồm nhiều vạch hấp thụ nối
tiếp nhau một cách liên tục
+ Quang phổ hấp thụ của chất khí chỉ chứa các ………và là đặc trưng cho chất khí đó.
27 TIA HỒNG NGOẠI TIA TỬ NGOẠI
* Phát hiện tia hồng ngoại và tử ngoại
_Ở ngoài quang phổ ánh sáng nhìn thấy được, ở cả hai đầu đỏ và tím, còn có những bức xạ mà
………, nhưng nhờ ……… của cặp nhiệt điện và bột ……… mà ta phát hiện được Các bức xạ đó gọi là tia ………… và tia ……….
_Tia ………… và tia ……… có cùng bản chất với ………
_Tia ………… và tia ……… cũng tuân theo các định luật: truyền thẳng, phản xạ, khúc xạ, và cũng gây được hiện tượng nhiễu xạ, giao thoa như ……… thông thường.
* Tia hồng ngoại
+ Các bức xạ không nhìn thấy có bước sóng dài hơn 0,76µm đến khoảng vài mm được gọi là tia ……… + Mọi vật có nhiệt độ cao hơn nhiệt độ môi trường đều phát ra tia hồng ngoại Nguồn phát tia hồng ngoại
thông dụng ……….
Trang 7+ Tính chất:
- Tính chất nổi bật nhất của tia hồng ngoại là ………: vật hấp thụ tia hồng ngoại sẽ ……….
- Tia hồng ngoại có khả năng gây ra một số ………, có thể tác dụng lên một số loại ………, như
loại phim để chụp ảnh ban đêm
- Tia hồng ngoại có thể ……… được như sóng điện từ cao tần.
- Tia hồng ngoại có thể gây ra hiệu ứng quang điện ……… ở một số chất bán dẫn.
+ Ứng dụng:
- Tia hồng ngoại dùng để ………, sưởi ấm.
- Sử dụng tia hồng ngoại để chụp ảnh bề mặt Trái Đất từ ……….
- Tia hồng ngoại được dùng trong các bộ ………từ xa để ……… hoạt động của tivi, thiết bị
nghe, nhìn, …
- Tia hồng ngoại có nhiều ứng dụng đa dạng trong lĩnh vực quân sự: Tên lửa tự động tìm mục tiêu dựa vào
tia hồng ngoại do mục tiêu phát ra; camera hồng ngoại dùng để ……… , ……… ban đêm; ống nhòm hồng ngoại để quan sát ………
* Tia tử ngoại
+ Các bức xạ không nhìn thấy có bước sóng ngắn hơn ………… đến ………được gọi là tia tử ngoại.
+ Nguồn phát: Những vật được nung nóng đến nhiệt độ cao (trên 2000oC) đều phát ……… Nguồn phát tia tử ngoại phổ biến hơn cả là ………
+ Tính chất:
- Tác dụng mạnh lên ………, làm ion hóa ……….
- Kích thích sự ……… của nhiều chất, có thể gây một số phản ứng ………và phản ứng
……….
- Có một số tác dụng ………: hủy diệt ………, làm da rám nắng, làm hại mắt, diệt khuẩn, diệt nấm mốc,
…
- Có thể gây ra hiện tượng ……….
- Bị nước, thủy tinh… ………rất mạnh nhưng lại có thể truyền qua được thạch anh.
+ Sự hấp thụ tia tử ngoại:
Thủy tinh hấp thụ mạnh các tia tử ngoại Thạch anh, nước và không khí đều trong suốt với các tia có
bước sóng trên ………nm, và hấp thụ mạnh các tia có bước sóng ……….
Tầng ôzôn hấp thụ hầu hết các tia có bước sóng dưới ………nm và là “tấm áo giáp” bảo vệ cho người và sinh vật trên mặt đất khỏi tác dụng hủy diệt của các ……… của Mặt Trời.
+ Ứng dụng: Thường dùng để ………nước, thực phẩm và dụng cụ y tế, dùng chữa bệnh (như bệnh còi xương), để tìm vết nứt trên ………kim loại, …
28 TIA X THUYẾT ĐIỆN TỪ ÁNH SÁNG THANG SÓNG ĐIỆN TỪ
* Tia X
Bức xạ có bước sóng từ ………đến ………… gọi là tia X (hay tia Rơn-ghen) Người ta cũng thường phân
biệt tia X cứng (có bước sóng rất ngắn) và tia X mềm (có bước sóng dài hơn)
* Cách tạo ra tia X
Cho một chùm tia catôt – tức là một ……… có năng lượng lớn – đập vào một ……… thì vật
đó phát ra tia X
Có thể dùng ống Rơn-ghen hoặc ống ………để tạo ra tia X.
* Tính chất
+ Tính chất đáng chú ý của tia X là khả năng ……… Tia X xuyên qua được giấy, vải, gổ, thậm chí cả ……… nữa Tia X dễ dàng đi xuyên qua tấm ………… dày vài cm, nhưng lại bị lớp ………vài mm chặn lại Do đó người ta thường dùng ……… để làm các màn chắn tia X Tia X có bước sóng càng ngắn thì càng ……….
+ Tia X có tác dụng mạnh lên ………, làm ion hóa ……….
+ Tia X có tác dụng làm ……….
+ Tia X có thể gây ra ……… ở hầu hết kim loại.
+ Tia X có tác dụng sinh lí mạnh: ……… tế bào, diệt vi khuẩn, …
Trang 8* Công dụng
Tia X được sử dụng nhiều nhất để ……… , ………, để chẩn đoán hoặc tìm chổ xương gãy, mảnh kim
loại trong người…, để chữa bệnh (chữa ung thư) Nó còn được dùng trong công nghiệp để kiểm tra
………các vật đúc, tìm các vết nứt, các bọt khí bên ……… các vật bằng kim loại; để kiểm tra hành lí
của hành khách đi máy bay, nghiên cứu cấu trúc vật rắn
* Thang sóng điện từ
+ Sóng ……… ……… ……… ……… là sóng điện từ Các loại sóng điện từ
đó được tạo ra bởi những cách rất khác nhau, nhưng về bản chất thì thì chúng cũng chỉ là một và giữa chúng không có một ranh giới nào rỏ rệt
Tuy vậy, vì có tần số và bước sóng khác nhau, nên các sóng điện từ có những tính chất ………
(có thể nhìn thấy hoặc không nhìn thấy, có khả năng đâm xuyên khác nhau, cách phát khác nhau) Các tia
có bước sóng càng ngắn (tia X, tia gamma) có tính chất ……… càng mạnh, dễ tác dụng lên kính
ảnh, dễ làm phát quang các chất và dễ ion hóa không khí Trong khi đó, với các tia có bước sóng dài ta dễ
quan sát hiện tượng ……….
+ Người ta sắp xếp và phân loại sóng điện từ theo thứ tự bước sóng giảm dần, hay theo thứ tự tần số tăng dần, gọi là thang sóng điện từ
B CÁC CÔNG THỨC
Vị trí vân sáng, vân tối, khoảng vân:
xs = k
a
D
λ
; xt = (2k + 1)
a
D
2
λ ; i =
a
D
λ ; với k ∈ Z
Thí nghiệm giao thoa thực hiện trong không khí đo được khoảng vân là i thì khi đưa vào trong môi trường trong suốt có chiết suất n sẽ đo được khoảng vân là i’ =
n
i
Giữa n vân sáng (hoặc vân tối) liên tiếp là (n – 1) khoảng vân
Tại M có vân sáng khi:
i
OM i
x M
= = k, đó là vân sáng bậc k
Tại M có vân tối khi:
i
x M
= (2k + 1)
2
1 đó là vân tối bậc k+1 Giao thoa với ánh sáng trắng (0,0,38µm ≤ λ ≤ 0,76µm)
Ánh sáng đơn sắc cho vân sáng tại vị trí đang xét nếu:
x = k
a
D
λ
; kmin =
d
D
ax
λ ; kmax = D t
ax
λ ; = Dk
ax
; với k ∈ Z
Ánh sáng đơn sắc cho vân tối tại vị trí đang xét nếu:
x = (2k + 1)
a
D
2
λ
; kmin = −12
d
D
ax
1
−
t
D
ax
λ ; λ = (2 1)
2 +
k D
ax
Bước sóng ánh sáng trong chân không: λ = c f
Bước sóng ánh sáng trong môi trường: λ’ = v f = nf c = λn
Độâng năng cực đại của electron khi tới anôt trong ống Culitgiơ:
2
1
mv2
max = eU0
Trang 9C BÀI TẬP TRẮC NGHIỆM
Câu 1: (TN – THPT 2009): Tia hồng ngoại
A không phải là sóng điện từ.
B là ánh sáng nhìn thấy, có màu hồng.
C không truyền được trong chân không.
D được ứng dụng để sưởi ấm.
Câu 2: (TN – THPT 2009): Ánh sáng có tần số lớn nhất trong số các ánh sáng đơn sắc: đỏ, lam, chàm, tím là
ánh sáng
Câu 3: (TN – THPT 2009): Phát biểu nào sau đây sai?
A Sóng ánh sáng là sóng ngang.
B Ria Rơn-ghen và tia gamma đều không thuộc vùng ánh sáng nhìn thấy.
C Các chất rắn, lỏng và khí ở áp suất lớn khi bị nung nóng phát ra quang phổ vạch.
D Tia hồng ngoại và tia tử ngoại đều là sóng điện từ.
Câu 4: (TN – THPT 2009): Trong chân không, bước sóng của một ánh sáng màu lục là
Câu 5: (TN – THPT 2008): Trong thí nghiệm giao thoa ánh sáng của Iâng (Young), khoảng cách giữa hai khe
là 1 mm, khoảng cách từ mặt phẳng chứa hai khe đến màn quan sát là 2 m Chiếu sáng hai khe bằng ánh sáng đơn sắc có bước sóng λ Trên màn quan sát thu được hình ảnh giao thoa có khoảng vân i = 1,2 mm Giá trị của
λ bằng
Câu 6: (TN – THPT 2007): Trong thí nghiệm Iâng về giao thoa ánh sáng, khoảng cách giữa hai khe a =
0,3mm, khỏang cách từ mặt phẳng chứa hai khe đến màn quan sát D = 2m Hai khe được chiếu bằng ánh sáng trắng Khoảng cách từ vân sáng bậc 1 màu đỏ ( λđ= 0,76μm) đến vân sáng bậc 1 màu tím ( λt = 0,4μm ) cùng một phía của vân trung tâm là
Câu 7: (TN – THPT 2007): Nguyên tắc hoạt động của máy quang phổ dựa trên hiện tượng
A phản xạ ánh sáng B tán sắc ánh sáng C giao thoa ánh sáng D khúc xạ ánh sáng
Câu 8: (TN – THPT 2009): Trong thí nghiệm Y-âng về giao thoa ánh sáng, khoảng cách giữa hai khe là 1mm,
khoảng cách từ mặt phẳng chứa hai khe đến màn quan sát là 2m, bước sóng của ánh sáng đơn sắc chiếu đến hai khe là 0,55µm Hệ vân trên màn có khoảng vân là
Câu 9: (TN năm 2010) Khi chiếu một ánh sáng kích thích vào một chất lỏng thì chất lỏng này phát ánh sáng
huỳnh quang màu vàng Ánh sáng kích thích đó không thể là ánh sáng
Câu 10: (TN – THPT 2009): Phát biểu nào sau đây sai?
A Trong chân không, mỗi ánh sáng đơn sắc có một bước sóng xác định.
B Trong chân không, các ánh sáng đơn sắc khác nhau truyền với cùng tốc độ.
C Trong chân không, bước sóng của ánh sáng đỏ nhỏ hơn bước sóng của ánh sáng tím.
D Trong ánh sáng trắng có vô số ánh sáng đơn sắc.
Trang 10Câu 11: (TN – THPT 2007): Trong thí nghiệm Iâng về giao thoa ánh sáng, khoảng cách giữa hai khe là a,
khoảng cách từ mặt phẳng chứa hai khe đến màn quan sát là D, khoảng vân i Bước sóng ánh sáng chiếu vào hai khe là
Câu 12: (TN – THPT 2007): Khi cho ánh sáng đơn sắc truyền từ môi trường trong suốt này sang môi trường
trong suốt khác thì
A tần số thay đổi và vận tốc thay đổi B tần số thay đổi và vận tốc thay đổi
C tần số không đổi và vận tốc thay đổi D tần số không đổi và vận tốc không đổi
Câu 13: (TN năm 2010) Trong thí nghiệm Y-âng về giao thoa ánh sáng, khoảng cách giữa hai khe hẹp là 1
mm, khoảng cách từ mặt phẳng chứa hai khe đến màn quan sát là 2 m Ánh sáng chiếu vào hai khe có bước sóng 0,5 µm Khoảng cách từ vân sáng trung tâm đến vân sáng bậc 4 là
Câu 14: (TN năm 2010)Tia Rơn-ghen (tia X) có bước sóng
A nhỏ hơn bước sóng của tia hồng ngoại B nhỏ hơn bước sóng của tia gamma.
C lớn hơn bước sóng của tia màu đỏ D lớn hơn bước sóng của tia màu tím.
Câu 15: (TN năm 2010) Tia tử ngoại
A có khả năng đâm xuyên mạnh hơn tia gamma.
B có tần số tăng khi truyền từ không khí vào nước.
C không truyền được trong chân không.
D được ứng dụng để khử trùng, diệt khuẩn.
Câu 16: (TN năm 2010)Khi nói về quang phổ vạch phát xạ, phát biểu nào sau đây là sai?
A Quang phổ vạch phát xạ do chất rắn và chất lỏng phát ra khi bị nung nóng.
B Quang phổ vạch phát xạ của một nguyên tố là một hệ thống những vạch sáng riêng lẻ, ngăn cách nhau bằng
những khoảng tối
C Quang phổ vạch phát xạ của các nguyên tố hóa học khác nhau thì khác nhau.
D Trong quang phổ vạch phát xạ của hiđrô, ở vùng ánh sáng nhìn thấy có bốn vạch đặc trưng là vạch đỏ, vạch
lam, vạch chàm và vạch tím
Câu 17: (TN năm 2010) Khi nói về tia hồng ngoại và tia tử ngoại, phát biểu nào sau đây là đúng?
A Tia hồng ngoại và tia tử ngoại đều có khả năng ion hóa chất khí như nhau.
B Nguồn phát ra tia tử ngoại thì không thể phát ra tia hồng ngoại.
C Tia hồng ngoại gây ra hiện tượng quang điện còn tia tử ngoại thì không.
D Tia hồng ngoại và tia tử ngoại đều là những bức xạ không nhìn thấy.
Câu 18: (TN – THPT 2008): Một sóng ánh sáng đơn sắc có tần số f1 , khi truyền trong môi trường có chiết
suất tuyệt đối n1 thì có vận tốc v1 và có bước sóng λ1 Khi ánh sáng đó truyền trong môi trường có chiết suất tuyệt đối n2 (n2 ≠ n1) thì có vận tốc v2, có bước sóng λ2 và tần số f2 Hệ thức nào sau đây là đúng?
A v2 f2 = v1 f1 B λ2 = λ1 C v2 = v1 D f2 = f1
Câu 19 Nguyên tắc hoạt động của máy quang phổ lăng kính là ứng dụng hiện tương
A tán sắc ánh sáng B giao thoa ánh sáng C quang, phát quang D khúc xạ ánh sáng
Câu 20 Phát biểu nào sau đây là đúng?
A Quang phổ liên tục do một nguồn phát ra chỉ phụ thuộc vào nhiệt độ của nguồn,không phụ thuộc vào cấu tạo nguồn
B Nhiệt độ của nguồn phát ra quang phổ càng cao thì quang phổ càng mở rộng về phía ánh sáng có bước sóng càng dài
C Ánh sáng trắng sau khi đi qua lăng kính bị tách ra nhiều màu từ đỏ đến tím( tán sắc ) là do lăng kính đã làm đổi màu của ánh sáng trắng
D Khi ánh nắng mặt trời chiếu vào màng bong bóng xà bông (xà phòng) ta thấy có màu như màu cầu vồng là
vì đã xảy ra hiện tượng tán sắc ánh sáng trắng
Câu 21 Ánh sáng nhìn thấy, tia hồng ngoại, tia tử ngoại được kết luận có cùng bản chất là sóng điện từ là vì
A Chúng do cùng một nguồn phát ra B Chúng cùng một bước sóng
C Chúng đều được phát hiện bằng mắt thường D Chúng đều có khả năng ion hoá chất khí
Câu 22 Quang phổ vach phát xạ là
A hệ thống các vạch màu riêng biệt nằm trên nền đenC.do chất rắn, lỏng, khí được kích thích phát sáng phát ra
B do chất rắn, lỏng ở nhiệt độ cao phát ra D hệ thống các vạch đen trên nền quang phổ liên tục
Câu 23.Đối với các bức xạ điện từ, bức xạ nào có bước sóng càng dài thì :
C Năng lượng phôton ứng với bức xạ đó càng lớn D Càng dễ gây ra hiện tượng quang điện