Vấn đề sử dụng kênh hình ở sách giáo khoa địa lí 10

Tôi đã chọn đề tài “ Vấn đề sử dụng kênh hình ở sách giáo khoa địa lí 10 – phần địa lí tự nhiên để hướng dẫn học sinh học tập ” nhằm góp một phần nhỏ của mình vào việc rèn luyện kĩ năng

I Lí do chọn đề tài :

Kênh hình trong sách giáo khoa chứa đựng một lượng kiến thức lớn của bài học Việc khám phá, tìm tòi kiến thức từ kênh hình là nhiệm vụ quan trọng của học sinh trong học tập Ở các bài địa lí tự nhiên thì bản đồ, lược đồ, lát cát và tranh ảnh có vị trí quan trọng Việc hình thành và rèn luyện cho học sinh kĩ năng làm việc với kênh hình là nhiệm

vụ rất quan trọng của giáo viên địa lí Thực hiện việc đó cũng chính là “ bồi dưỡng cho các em phương pháp tự học, rèn luyện kĩ năng vận dụng kiến thức vào thực tiễn ” như điều 24 Luật Giáo đã trình bày khi nói về phương pháp giáo dục ở phổ thông

Thực tế ở trường phổ thông chúng tôi trong những năm qua, việc học sinh làm việc với kênh hình, khai thác kiến thức qua kênh hình còn nhiều hạn chế, đặc biệt là học sinh lớp 10 đầu cấp Chính vì vậy để nâng cao và mở rộng kiến thức đồng thời tạo nền tảng cho học sinh lớp 10 có được kĩ năng về đọc lược đồ, bản đồ, phân tích, nhận xét bảng số liệu thống kê, biểu đồ…nhằm phục vụ cho bài học được tốt hơn Tôi đã chọn đề tài “

Vấn đề sử dụng kênh hình ở sách giáo khoa địa lí 10 – phần địa lí tự nhiên

để hướng dẫn học sinh học tập ” nhằm góp một phần nhỏ của mình vào việc rèn luyện kĩ năng địa lí cho học sinh và nâng cao hiệu quả, chất lượng dạy và học trong môn địa lí…

II Mục đích nghiên cứu :

Thông qua vấn đề sử dụng kênh hình ở sách giáo khoa địa lí nói chung và lớp 10 phần địa lí tự nhiên nói riêng giúp học sinh rèn luyện về kĩ năng đọc lược đồ, bản đồ, phân tích biều đồ, bảng số liệu thống kê, sơ đồ để rút ra những kiến thức cần thiết cho bài học mới, phần cũng cố kiến thức và có thể giải quyết một số câu hỏi và bài tập cuối bài một cách thuận tiện và dễ dàng hơn, nắm kiến thức vững vàng hơn…

III Phạm vi nghiên cứu :

Kênh hình sách giáo khoa địa lí 10 phần một : Địa lí tự nhiên

IV Phương pháp nghiên cứu :

Thông qua nghiên cứu các tài liệu, sách giáo khoa, sách giáo viên địa lí 10, kinh nghiệm thực tiễn giảng dạy trong 6 năm, qua học hỏi đồng nghiệp, tổ chuyên môn…

PHẦN MỞ

PHẦN NỘI DUNG

I Tầm quan trọng của vấn đề :

Sử dụng kênh hình trong dạy học gắn liền với bản đồ, lược đồ, biều đồ, bảng số liệu thống kê, tranh ảnh… kênh hình trong sách giáo khoa địa lí 10 phần địa lí tự nhiên là một hệ thống gồm có 1 bảng số liệu và 73 hình, trong đó có 15 lược đồ và bản đồ, 4 sơ

đồ, còn lại là các hình vẽ, tranh ảnh minh họa và một số biều đồ…chúng không chỉ có vai trò minh họa cho bài học mà điều quan trọng hơn chúng còn là một phần kiến thức của bài học Vì vậy việc sử dụng kênh hình ở sách giáo khoa địa lí 10 phần địa lí tự nhiên là việc làm rất quan trọng và cần thiết, với lại phần địa lí tự nhiên là phần mới được đưa vào trong chương trình địa lí 10 trong những năm gần đây Việc sử dụng kênh hình trong sách giáo khoa để hướng dẫn học sinh học tập có rất nhiều tác dụng :

1) Kích thích tính tích cực, chủ động trong học tập của học sinh nhờ đó mà học sinh hiểu và nắm kiến thức, kĩ năng của bài học một cách đầy đủ, vững chắc hơn

2) Phát triển ở học sinh khả năng tư duy địa lí : tư duy liên hệ tổng hợp

3) Góp phần hình thành kĩ năng tìm, xử lý và thông báo thông tin trên cơ sở đó mà có phương pháp học tập địa lí, phát triển năng lực tự học, một năng lực quan trọng cần thiết của con người trong thời đại CNH, thời đại thông tin, nền kinh tế tri thức…

Ngoài ra việc sử dụng kênh hình ở SGK trong dạy học còn có tác dụng giúp học sinh có thêm phương tiện để làm việc (khi không có đủ bản đồ treo tường, tập bản đồ thế giới hoặc HS ngồi ở vị trí quá xa so với bảng… ), đánh giá hoặc tự đánh giá kết quả học tập của học sinh về các mặt kĩ năng, tư duy địa lí

Nói tóm lại : Do kênh hình vừa có chức năng minh họa vừa có chức năng nguồn tri

thức, nên trong dạy học giáo viên có thể sử dụng theo 2 cách khác nhau :

 Cách thứ nhất : Sử dụng kênh hình để minh họa hoặc giảng giải nội dung bài học

( Ví dụ : chỉ rõ được vị trí của nhà máy thủy điện Hòa Bình, Yaly… ở hình 2.2 – Bài 2 )

 Cách thứ hai : Giáo viên sử dụng kênh hình như một cơ sở để học sinh tìm tòi,

khám phá kiến thức đưới sự hướng dẫn của giáo viên Bằng cách đó, giáo viên hình thành

và rèn luyện cho học sinh phương pháp đọc lược đồ, bản đồ, phân tích biểu đồ … ( Ví

dụ : phân tích biều đồ nhiệt độ, lượng mưa của một số địa điểm trên thế giới ở hình 14.2 – Bài 14 ….)

II Vấn đề sử dụng kênh hình trong sách giáo khoa địa lí 10 phần địa lí tự nhiên để hướng dẫn học sinh học tập.

Muốn đạt được hiệu quả cao trong việc sử dụng kênh hình trong sách giáo khoa địa

lí 10, giáo viên không nên dùng kênh hình như là một phương tiện minh họa cho kênh chữ hoặc lời giảng của mình mà phải biết cách hướng dẫn học sinh khai thác các nội dung chứa đựng trong kênh hình từ đó nắm vững tri thức, rèn luyện kĩ năng và phương pháp học tập bộ môn Biện pháp hướng dẫn học sinh sử dụng kênh hình tốt nhất là giáo

viên đưa ra yêu cầu dưới dạng câu hỏi, bài tập cho học sinh làm việc với kênh hình Để làm được những điều đó, giáo viên cần phải đi theo các bước sau :

1 Chuẩn bị bài :

Trong khi chuẩn bị bài, bên cạnh đọc kênh chữ trong sách giáo khoa, sách giáo viên, các tài liệu liên quan, xem bản đồ treo tường Giáo viên cần nghiên cứu kênh hình của bài trong sách giáo khoa để xem những kênh hình đó có vai trò như thế nào trong việc hình thành kiến thức, kĩ năng địa lí cho học sinh, trên cơ sở đó xác định mục tiêu cụ thể của bài học

Cần quan sát kĩ các kênh hình trong sách giáo khoa xem nội dung chủ yếu của mỗi hình là gì ? nội dung nào chỉ có trong kênh hình mà không có trong kênh chữ, những hình nào có nội dung trùng với kênh chữ ? cần bổ sung những nội dung nào cho kênh hình để giúp học sinh dễ quan sát, phân tích ?

Biên soạn hệ thống câu hỏi, bài tập để hướng dẫn học sinh khai thác kênh hình đồng thời tự giải các câu hỏi, bài tập có trong bài hoặc giáo viên đưa ra để tìm ra đáp án đúng

Lập kế hoạch chi tiết của giáo án : ví dụ : đưa các câu hỏi, bài tập hướng dẫn học sinh sử dụng kênh hình trong sách giáo khoa vào đoạn nào của giờ học, trong bài mới, bài

cũ …

2 Hoạt động dạy học trên lớp ( có thể sử dụng trong dạy bài mới hoặc kiểm tra bài

cũ…)

Để cho học sinh thực sự tích cực chủ động trong học tập và biết cách làm việc với kênh hình để tự mình tìm ra kiến thức, kĩ năng thì trong quá trình dạy học ở trên lớp giáo viên cần chú ý một số vấn đề sau :

- Với những nội dung đã có trong kênh hình giáo viên không giảng hoặc làm thay học sinh trong việc khai thác chúng mà nêu thành các vấn đề hoặc đặt câu hỏi cho học sinh làm, giáo viên chỉ là người gợi ý, hướng dẫn giúp đỡ học sinh

- Không bỏ sót một hình nào của sách giáo khoa, đồng thời phải biết sử dụng chúng đúng lúc :

+ Đối với những nội dung chỉ có trong kênh hình mà không có trong kênh chữ

như :

Hình 7.3 : Các mảng kiến tạo lớn của thạch quyển

Hình 10 : Các vành đai động đất, núi lửa và các vùng núi trẻ

Hình 14.2 : Biểu đồ nhiệt độ, lượng mưa của một số địa điểm trên thế giới

Hình 15 : Sơ đồ tuần hoàn của nước

Hình 19.1 ; hình 19.2 và hình 19.11

Giáo viên không nên bỏ qua các hình này mà dành thời gian cho học sinh quan sát, phân tích, khai thác kiến thức từ các hình này nhằm sử dụng hoàn thiện các kiến thức địa lí có trong bài mà kênh chữ đã nhường cho kênh hình thể hiện.

+ Đối với những nội dung trùng lặp giữa kênh hình và kênh chữ thì giáo viên

không nên giảng trước sau đó dùng kênh hình minh họa mà nên đặt câu hỏi để học sinh khai thác kiến thức từ kênh hình trước, sau đó giáo viên khai quát, bổ sung thành kiến thức.

Ví dụ : hình 1.3b – Bài 1 ; hình 5.2 – Bài 5 ; hình 6.2 – Bài 6 ….

- Phải biết kết hợp nhuần nhuyễn giữa các kênh hình trong sách giáo khoa với nhau, giữa kênh hình trong sách giáo khoa với kênh chữ và các phương tiện dạy học khác như : bản đồ treo tường để giúp học sinh hiểu được bản chất vấn đề, đồng thời biết cách tổng hợp thông tin từ nguồn tư liệu khác nhau

- Khi hướng dẫn học sinh làm việc với kênh hình, cần đi theo các bước sau :

+ Giáo viên định hướng, giao nhiệm vụ cho học sinh như : nêu một vấn đề, câu

hỏi, bài tập nhằm khai thác kiến thức từ kênh hình.

+ Giáo viên gợi ý cách làm : bắt đầu từ đâu, quan sát như thế nào ? hoặc cung

cấp thêm thông tin, bổ sung số liệu mới cho bảng số liệu thống kê.

+ Học sinh quan sát, phân tích, tư duy,… dựa vào kênh hình để hoàn thành nhiệm

vụ.

+ Học sinh trình bày kết quả, chỉ bản đồ treo tường, giáo viên giúp học sinh

chuẩn xác kiến thức.

- Giáo viên giúp học sinh nắm được cách thức làm việc với kênh hình theo một trình tự nhất định như :

Quan sát toàn bộ hình  nêu nhận xét chung trước  quan sát, phân tích các nội dung

cụ thể, rồi đối chiếu các hình với nhau và liên hệ kiến thức đã có để giải thích nguyên nhân…

- Không nhất thiết mọi kênh hình đều phải sử dụng trong giờ học bài mới ( vì thời gian có hạn ) mà có thể sử dụng chúng trong việc đánh giá kiến thức, kĩ năng của học sinh hoặc ra bài tập về nhà…

III Một số ví dụ cụ thể về việc sử dụng kênh hình trong sách giáo khoa địa lí 10 – phần địa lí tự nhiên trong dạy học :

Bài 1 : Các phép chiếu hình bản đồ cơ bản :

1 Phần dạy học bài mới :

Giáo viên hướng dẫn học sinh quan sát các hình 1.3a và 1.3b để học sinh thấy được trong phép chiếu phương vị đứng mặt phẳng tiếp xúc với Địa Cầu tại đâu  chỉ ra được trong phép chiếu này khu vực nào của bản đồ chính xác, khu vực nào kém chính xác ? vì sao ?

Sau khi học sinh trả lời, giáo viên giúp học sinh chuẩn xác kiến thức : trong phép chiếu phương vị đứng : mặt phẳng tiếp xúc với địa cầu tại cực, khu vực trung tâm của bản

đồ ( khu vực quanh cực ) là khu vực chính xác nhất Trên cơ sở đó học sinh sẽ rút ra được người ta sử dụng phép chiếu này để vẽ bản đồ ở những khu vực nào trên thế giới

Giáo viên hướng dẫn học sinh quan sát hình 1.7a và 1.7b để thấy được trong phép chiếu hình trụ đứng mặt phẳng tiếp xúc với Địa Cầu tại đâu  thấy được hệ thống kinh vĩ tuyến có đặc điểm như thế nào ở bản đồ ? khu vực nào chính xác ?

2 Trong phần kiểm tra bài cũ hoặc cũng cố cuối bài :

Hình 1.3a – Phép chiếu phương vị đứng

Hình 1.7a – Phép chiếu hình trụ đứng Hình 1.7b – Một dạng lưới kinh, vĩ tuyến của bản đồ dùng phép chiếu hình trụ đứng

a) Giáo viên sử dụng bản đồ treo tường : bản đồ Liên Bang Nga, bản đồ Trung Quốc ( có thể là bản đồ hành chính , kinh tế chung… ) cho cả lớp quan sát Giáo viên đặt câu hỏi : Cho biết ở 2 bản đồ trên người ta đã sử dụng phép chiếu hình nào ? vì sao ?

Sau đó gọi 1 học sinh lên bảng để trả lời, các học sinh khác chú ý và nhận xét ý kiến trả lời của bạn ( GV có thể gợi ý cho HS là nên chú ý vào hệ thống kinh vĩ tuyến… )

Sau khi HS trả lời và nhận xét , giáo viên chốt lại cho HS : cả 2 bản đồ trên đều sử dụng phép chiếu hình nón đứng Vì kinh tuyến là những đoạn thẳng đồng quy, vĩ tuyến là những cung tròn đồng tâm Liên Bang Nga và Trung Quốc là 2 quốc gia thuộc vĩ độ trung bình và kéo dài theo vĩ tuyến

b) Giáo viên sử dụng bản đồ treo tường : bản đồ Thế giới, Đông Nam Á hoặc Việt Nam cho cả lớp quan sát Giáo viên đặt câu hỏi : Cho biết ở các bản đồ trên người ta đã

sử dụng phép chiếu hình nào ? vì sao ?

Bài 4 : THỰC HÀNH : Xác định một số phương pháp biểu hiện các đối

tượng địa lí trên bản đồ :

1 Trong dạy bài mới :

Trước hết GV yêu cầu HS nhắc lại các phương pháp đã học ở bài 2 Trên cơ sở đó hướng dẫn HS thực hiện bài thực hành, ngoài 3 hình trong SGK yêu cầu, giáo viên cần đưa thêm 1 số bản đồ treo trên bảng hoặc cho học sinh sử dụng cuốn Atlat Việt Nam để

tìm hiểu thêm làm cho bài thực hành phong phú và sinh động hơn ( Atlat dặn HS chuẩn

bị trước mỗi tổ 3 – 4 cuốn )

Trong bài thực hành này : sử dụng phương pháp thảo luận nhóm

Nhóm 1,2 : Quan sát hình 2.2 SGK và hình miền tự nhiên Nam Trung Bộ và Nam Bộ ở trong Atlat VN

Nhóm 3,4 : Quan sát hình 2.3 SGK và hình giao thông vận tải trong Atlat VN

Nhóm 5,6 : Quan sát hình 2.4 SGK và hình khí hậu chung trong Atlat VN

Giáo viên yêu cầu học sinh thảo luận thực hiện theo nội dung yêu cầu của bài và có thể trình bày kết quả nghiên cứu của nhóm vào bảng sau ( GV đưa ra trên bảng ) :

Hình : ………

Tên bản đồ : ………

Tên phương pháp

Đối tương được biểu hiện

Ta biết được gì ?

Sau thời gian thảo luận, đại diện các nhóm lên trình bày kết quả Các nhóm khác góp ý bổ sung, giáo viên chuẩn xác kiến thức

Ví dụ :

Hình 2.2 SGK

Tên bản đồ : Công nghiệp điện Việt Nam

Tên phương pháp Kí hiệu điểm Kí hiệu theo đường

Đối tượng được biểu hiện - Nhà máy nhiệt điện- Nhà máy thủy điện

- Nhà máy thủy điện đang xây dựng

- Trạm biến áp…

- Đường dây 220kV

- Đường dây 500kV

- Biên giới lãnh thổ

Ta biết được gì ? - Tên các đối tượng (các nhàmáy )

- Vị trí đối tượng

- Chất lượng, quy mô đối tượng.

- Tên các đối tượng

- Vị trí đối tượng

- Chất lượng đối tượng

2 Trong ki ểm tra bài cũ :

Giáo viên sử dụng bản đồ treo tường : bản đồ ( lược đồ) các trung tâm công nghiệp chính của Hoa Kì, Đông Nam Á hoặc Việt Nam cho cả lớp quan sát Giáo viên đặt câu hỏi : Cho biết ở các bản đồ trên người ta đã sử dụng những phương pháp biểu hiện nào ? Nêu ví dụ cụ thể ?

Sau khi học sinh trả lời, gọi 1 học sinh khác nhận xét ( bổ sung nếu có ) -> GV chốt lại các vấn đề

Bài 6 : Hệ qủa chuyển động xung quanh Mặt Trời của Trái Đất

1 Trong phần dạy bài mới :

Các mùa theo dương lịch ở bán cầu Bắc

Mục : Các mùa trong năm : cho HS quan sát H6.2 SGK và đưa ra câu hỏi : Em có nhận

xét gì về trục của Trái Đất ở 4 vị trí ngày đặc biệt ( nghiêng, không đổi phương) -> nên

có thời kì bán cầu Bắc ngả về phía Mặt Trời, có thời kì bán cầu Nam ngả về phía Mặt Trời => nguyên nhân sinh ra các mùa trong năm

- Quan sát H6.2 -> HS có thể tự rút ra khoảng thời gian của các mùa theo dương lịch…

Bài 7 : Cấu trúc của Trái Đất Thạch quyển Thuyết kiến tạo mảng

Mục : Thuyết kiến tạo mảng : Quan sát H7.3 SGK/tr27 (BĐ trên bảng) nêu tên 7 mảng

kiến tạo lớn ?

Xuân phân 21-3

Đông chí 22-12

Thu phân 23-9

Hạ chí

22-6

Mù

a Đ ông

Mù a T

hu

Mù

a H ạ

Mùa xuân

Mặt Trời

Bài 11 : Khí quyển Sự phân bố nhiệt độ không khí trên Trái Đất

1 Phần dạy bài mới :

Mục : Sự phân bố nhiệt độ của không khí trên Trái Đất

Vĩ độ Nhiệt độ trung bình năm ( 0C ) Biên độ nhiệt độ năm ( 0C )

- Quan sát bảng 11SGK tr.41 nhận xét và giải thích sự thay đổi nhiệt độ trung bình năm theo vĩ độ, sự thay đổi biên độ nhiệt độ năm theo vĩ độ Để giải quyết được phần này học sinh phải chú ý các con số ở trong bảng 11 SGK -> dễ dàng rút ra được nhận xét : Nhìn chung nhiệt độ trung bình năm giảm dần từ vĩ độ thấp -> vĩ độ cao Biên độ nhiệt độ thì ngược lại

Hình 7.3 – Các mảng kiến tạo lớn của Thạch quyển

2 Phần kiểm tra bài cũ :

Gọi 1 học sinh lên làm bài tập 3 SGK/tr43 :

Dựa vào bảng 11 và quan sát H11.3 SGK/tr42 : nhận xét sự thay đổi của biên độ nhiệt độ ở các địa điểm nằm trên vĩ tuyến 520B : Như vậy học sinh chú ý vào các địa điểm và con số sẽ rút ra được sự thay đổi biên độ nhiệt độ trung bình năm theo vĩ độ, theo

vị trí gần hay xa đại dương

- Sự thay đổi biên độ nhiệt độ trung bình năm theo vĩ độ : Biên độ nhiệt năm tăng dần từ xích đạo về phía cực : Xích đạo :1,80C ; ôn đới : 17,70C … ( nguyên nhân : do càng lên

vĩ độ cao chênh lệch góc chiếu sáng và chênh lệch thời gian chiếu sáng giữa ngày và đêm trong năm càng lớn… )

- Theo vị trí gần hay xa đại dương : giảm dần từ Đông -> Tây

Hình11.3