Quản lý thu bảo hiểm xã hội đối với doanh nghiệp ngoài quốc doanh trên địa bàn huyện Đại Từ tỉnh Thái Nguyên

Mục tiêu nghiên cứu của đề tài Mục đích nghiên cứu đề tài là đánh giá thực trạng công tác quản lý thu BHXH bắt buộc đối với doanh nghiệp ngoài quốc doanh trên địa bàn huyện Đại Từ tỉnh

ĐẠI HỌC THÁI NGUYÊN

TRƯỜNG ĐẠI HỌC KINH TẾ VÀ QUẢN TRỊ KINH DOANH

ĐẠI HỌC THÁI NGUYÊN

TRƯỜNG ĐẠI HỌC KINH TẾ VÀ QUẢN TRỊ KINH DOANH

LUẬN VĂN THẠC SĨ KINH TẾ

Người hướng dẫn khoa học: TS Võ Hải Thanh

THÁI NGUYÊN - 2014

LỜI CAM ĐOAN

Tôi xin cam đoan rằng đây là công trình nghiên cứu của riêng tôi Các số liệu và kết quả nghiên cứu trong luận văn này là hoàn toàn trung thực và chƣa đƣợc sử dụng để bảo vệ một học vị nào Các tài liệu tham khảo có nguồn gốc trích dẫn rõ ràng

Thái Nguyên, ngày tháng……năm 2014

Tác giả luận văn

Nguyễn Thị Huần

LỜI CẢM ƠN

Quá trình học tập và thực hiện luận văn tốt nghiệp tôi đã được sự giúp đỡ nhiệt tình của nhiều cá nhân, tập thể Tôi xin bày tỏ sự cảm ơn sâu sắc nhất tới tất cả cá nhân và tập thể đã tạo điều kiện giúp đỡ tôi trong quá trình học tập và nghiên cứu đề tài này Tôi xin chân thành cảm ơn Ban Giám hiệu, Ban chủ nhiệm khoa Đào tạo sau Đại học, cùng các thầy cô giáo trường Đại học Kinh tế và Quản trị Kinh doanh Thái Nguyên đã tận tình giảng dạy và giúp đỡ tôi trong suốt quá trình học tập tại trường

Tôi xin bày tỏ lòng biết ơn TS Võ Hải Thanh người trực tiếp hướng

dẫn và giúp đỡ tôi trong suốt quá trình nghiên cứu để hoàn thành luận văn này

Tôi xin chân thành cảm ơn lãnh đạo Bảo hiểm xã hội huyện Đại Từ

đã tạo điều kiện cho tôi trong quá trình thu thập số liệu và thông tin cần thiết cho việc nghiên cứu

Đồng thời, Tôi xin chân thành cảm ơn đồng nghiệp và những cộng tác viên đã giúp đỡ, chia sẻ tạo điều kiện cho tôi trong suốt quá trình học tập và nghiên cứu đề tài

Tôi xin chân thành cảm ơn!

Thái Nguyên, ngày ……tháng……năm 2014

Tác giả luận văn

Nguyễn Thị Huần

MỤC LỤC

LỜI CAM ĐOAN i

LỜI CẢM ƠN ii

MỤC LỤC iii

DANH MỤC CÁC TỪ VIẾT TẮT vi

DANH MỤC CÁC BẢNG vii

DANH MỤC CÁC HÌNH viii

MỞ ĐẦU 1

1 Tính cấp thiết của đề tài 1

2 Mục tiêu nghiên cứu của đề tài 2

3 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu 3

4 Những đóng góp mới của luận văn 3

5 Kết cấu của luận văn 4

Chương 1: NHỮNG VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN VỀ THU BHXH BẮT BUỘC 5

1.1 Lý luận cơ bản về BHXH bắt buộc 5

1.1.1 Khái niệm, bản chất và vai trò của BHXH 5

1.1.2 Chức năng của BHXH bắt buộc 10

1.1.3 Đối tượng BHXH bắt buộc 11

1.1.4 Hệ thống các chế độ trong BHXH bắt buộc 11

1.1.5 Quỹ bảo hiểm xã hội 12

1.2 Thu và Quản lý thu BHXH bắt buộc 14

1.2.1 Thu BHXH 14

1.2.2 Quản lý thu BHXH 17

1.2.3 Các yếu tố ảnh hưởng đến công tác thu BHXH nói chung và công tác thu BHXH ở DNNQD nói riêng 25

1.3.1 Cơ chế thu BHXH ở một số nước trên thế giới 29

30

1.4 Hệ thống các doanh nghiệp ngoài quốc doanh 30

1.4.1 Đặc điểm của khối doanh nghiệp ngoài quốc doanh 30

Chương 2: PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU 33

2.1 Câu hỏi nghiên cứu 33

2.2 Phương pháp nghiên cứu 33

2.2.1 Phương pháp điều tra thu thập thông tin, số liệu 33

2.2.2 Phương pháp tổng hợp và phân tích số liệu 34

2.3 Hệ thống chỉ tiêu nghiên cứu 35

2.3.1 Chỉ tiêu số thu BHXH 35

2.3.2 Chỉ tiêu số lượng lao động 35

Chương 3: THỰC TRẠNG QUẢN LÝ THU BHXH ĐỐI VỚI CÁC DOANH NGHIỆP NGOÀI QUỐC DOANH TRÊN ĐỊA BÀN HUYỆN ĐẠI TỪ TỈNH THÁI NGUYÊN 38

3.1 Giới thiệu chung về bảo hiểm xã hội huyện Đại Từ 38

3.1.1 Đặc điểm kinh tế - xã hội huyện Đại Từ 38

3.1.2 Vài nét về cơ quan BHXH huyện Đại Từ 39

3.2 Thực trạng quản lý thu BHXH đối với doanh nghiệp ngoài quốc doanh trên địa bàn huyện Đại Từ tỉnh Thái Nguyên 44

3.2.1 Tổ chức thu 44

3.2.2 Lập kế hoạch thu 46

3.2.3 Quy trình thu 50

3.2.4 Quản lý tiền thu 53

3.3 Kết quả thu BHXH của khu vực ngoài quốc doanh tại BHXH huyện Đại Từ giai đoạn năm 2010 - 2013 và số người tham gia 54

3.3.1 Số đơn vị và số lao động tham gia BHXH 54

3.3.2 Số tiền thu 57

3.3.3 Tình hình nợ đọng 59

3.4 Đánh giá chung về công tác thu BHXH bắt buộc của khối DNNQD tại BHXH huyện Đại Từ trong giai đoạn 2010-2013 64

3.4.1 Ưu điểm 64

3.4.2 Tồn tại 65

3.4.3 Nguyên nhân của tồn tại 68

Chương 4: GIẢI PHÁP TĂNG CƯỜNG CÔNG TÁC QUẢN LÝ THU BHXH CỦA CÁC DOANH NGHIỆP NGOÀI QUỐC DOANH TRÊN ĐỊA BÀN HUYỆN ĐẠI TỪ TỈNH THÁI NGUYÊN 73

4.1 Mục tiêu, phương hướng tăng cường công tác quản lý thu BHXH đối với các DNNQD trên địa bàn huyện Đại Từ tỉnh Thái Nguyên 73

4.2 Một số giải pháp, kiến nghị nhằm hoàn thiện tốt công tác thu BHXH của khối doanh nghiệp ngoài quốc doanh tại BHXH huyện Đại Từ 74

4.2.1 Tuyên truyền, phổ biến chính sách BHXH 74

4.2.2 Quản lý tốt đối tượng tham gia BHXH của khối DNNQD 77

4.2.3 Hoàn thiện và hiện đại hóa công nghệ thông tin trong công tác quản lý thu BHXH 78

4.2.4 Tăng cường số lượng và nâng cao chất lượng cán bộ thu 79

4.2.5 Tăng cường công tác thanh kiểm tra việc thực hiện chế độ BHXH, đốc nợ tại các doanh nghiệp ngoài quốc doanh; xử lý nghiêm đối tượng vi phạm 80

4.3 Một số kiến nghị 81

4.3.1 Đối với cơ quan quản lý Nhà nước 81

4.3.2 Đối với BHXH Việt Nam 81

4.3.3 Với các sở có liên quan 82

KẾT LUẬN 85

DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO 87

DANH MỤC CÁC TỪ VIẾT TẮT

Tên viết tắt Tên đầy đủ

ASXH: An sinh xã hội

BHXH: Bảo hiểm xã hội

BHYT: Bảo hiểm y tế

TL-TC: Tiền lương- Tiền công

TNLĐ- BNN: Tai nạn lao động- Bệnh nghề nghiệp UBND: Ủy ban nhân dân

DANH MỤC CÁC BẢNG

29

Bảng 3.1 Đối tượng đồng thời tham gia BHXH, BHYT, BHTN 47

Bảng 3.2 Quỹ tiền lương làm căn cứ thu BHXH bắt buộc khối doanh nghiệp ngoài quốc doanh giai đoạn 2010-2013 48

Bảng 3.3: Số DNNQD tham gia BHXH bắt buộc tại BHXH huyện Đại Từ 54

Bảng 3.4: Số lao động của DNNQD tham gia BHXH tại huyện Đại Từ 56

Bảng 3.5: Tiề 57

Bảng 3.6: Kết quả thực hiện kế hoạch thu BHXH bắt buộc khối DNNQD của huyện Đại Từ 59

Bảng 3.7: Số liệu nợ đọng của khối DNNQD giai đoạn 2010-2013 60

Bảng 3.8: Lãi suất chậm nộp 70

DANH MỤC CÁC HÌNH

Hình 3.1: Hệ thống bộ máy tổ chức BHXH Đại Từ 43

Hình 3.2: Biểu đồ số kế hoạch thu BHXH bắt buộc của khối DNNQD 50

Hình 3.3: Quy trình thu BHXH bắt buộc 51

Hình 3.4: Sơ đồ Trình tự thủ tục tham gia BHXH 52

ủa ện Đại Từ 55

Hình 3.6 Biểu đồ huyện Đại Từ 57

Hình 3.7: Biểu đồ số tiền nợ BHXH của các doanh nghiệp ngoài quốc doanh 61

MỞ ĐẦU

1 Tính cấp thiết của đề tài

Xu hướng và mục tiêu phấn đấu của Bảo hiểm xã hội (BHXH) hiện đại là mục tiêu thực hiện một sự bảo vệ phổ cập và đồng nhất, mở rộng đến toàn thể cộng đồng bằng nhiều chế độ đa dạng Đóng vai trò là trụ cột của hệ thống an sinh xã hội(ASXH) ở nước ta hiện nay, BHXH đã và đang là một chính sách lớn của Đảng và Nhà nước ta nhằm góp phần ổn định đời sống, kinh tế xã hội Trải qua 20 năm xây dựng và phát triển, hệ thống BHXH của nước ta đang từng bước được hoàn thiện và phát triển, đảm bảo cuộc sống cho người lao động

Trong thời gian qua, đối tượng tham gia BHXH ngày càng được mở rộng Đến nay, tất cả những người lao động trong các ngành nghề, lĩnh vực đều có quyền được tham gia BHXH Trong nền kinh tế thị trường hiện nay, thì khối doanh nghiệp ngoài quốc doanh (DNNQD) đang ngày càng phát triển về số lượng doanh nghiệp và số lao động Vì vậy, các DNNQD trở thành đối tượng chiếm tỷ trọng lớn và là khối có tiềm năng thu tốt nhất

Hoạt động của BHXH bao gồm rất nhiều khâu, mỗi khâu đều là một mắt xích quan trọng trong đó thu BHXH là một nghiệp vụ trọng yếu vì nó góp phần hình thành, đảm bảo ổn định và tăng trưởng quỹ; đảm bảo khả năng chi trả cho

cả hệ thống Chính vì vậy, nghiệp vụ thu nói chung và thu ngoài quốc doanh nói riêng luôn được xem là nhiệm vụ trọng tâm của ngành

như các DNNQD

Và trong những năm qua, BHXH tỉnh Thái Nguyên nói chung, BHXH huyện Đại Từ nói riêng trong việc triển khai thu BHXH đối với các DNNQD

g tham gia BHXH Tuy nhiên,

, tình trạng nợ đọng, chiếm dụng quỹ BHXH vẫn diễn ra thường xuyên Để phát triển và mở rộng đối tượng cũng như giảm tình trạng nợ đọng BHXH ở khu vực này cần phải có những biện pháp và cách quản lý thích hợp hơn sao cho phù hợp với tình hình kinh tế hiện nay

“Quản lý thu BHXH đối với doanh nghiệp ngoài quốc doanh trên

địa bàn huyện Đại Từ tỉnh Thái Nguyên” làm luận văn thạc sỹ kinh tế

2 Mục tiêu nghiên cứu của đề tài

Mục đích nghiên cứu đề tài là đánh giá thực trạng công tác quản lý thu BHXH bắt buộc đối với doanh nghiệp ngoài quốc doanh trên địa bàn huyện Đại Từ tỉnh Thái Nguyên qua đó tìm ra các giải pháp nhằm tăng cường quản

lý thu BHXH đối với doanh nghiệp ngoài quốc doanh ở địa phương

- Hệ thống hoá cơ sở lý luận về BHXH để xác định rõ chức năng, nhiệm

vụ của hệ thống BHXH, chỉ ra được phương hướng và nhiệm vụ công tác quản

lý thu BHXH các doanh nghiệp ngoài quốc doanh trong thời gian tới

- , đánh giá thực trạng công tác quản lý thu BHXH bắt buộc đối với các doanh nghiệp ngoài quốc doanh trên địa bàn trong những năm

BHXH của các doanh nghiệp ngoài quốc doanh; xác định các nhân tố ảnh hưởng đến việc quản lý thu BHXH của các DN NQD trên địa bàn huyện Đại

Từ tỉnh Thái Nguyên

- Phân tích những hành vi lạm dụng quỹ BHXH trong lĩnh vực thu BHXH ở khối DNNQD Từ đó đề xuất phương hướng và hệ thống các giải pháp nhằm nâng cao công tác quản lý thu BHXH đối với các doanh nghiệp ngoài quốc doanh trên địa bàn

3 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

3.1 Đối tượng nghiên cứu

- Để đạt được những mục tiêu trên, đề tài tập trung nghiên cứu các vấn

đề liên quan đến công tác quản lý thu BHXH của các doanh nghiệp ngoài quốc doanh trên địa bàn huyện Đại Từ tỉnh Thái Nguyên

- : Đề tài tập trung nghiên cứu quy trình quản lý thu BHXH, đánh giá thực trạng tham gia BHXH, phân tích tình hình nợ đọng và các hành vi lạm dụng quỹ của các doanh nghiệp NQD trên địa bàn huyện Đại

Từ, từ đó đưa ra hệ thống các giải pháp nhăm nâng cao hoạt động quản lý thu

- Phạm vi về không gian: Đề tài nghiên cứu trên địa bàn huyện Đại Từ

tỉnh Thái Nguyên

- Phạm vi về thời gian: Đề tài nghiên cứu các tài liệu, số liệu từ năm

2010 - 2013, định hướng và giải pháp đến năm 2020

4 Những đóng góp mới của luận văn

Luận văn hệ thống hóa, làm sáng tỏ những vấn đề lý luận về công tác quản lý thu BHXH bắt buộc Hệ thống hóa những vấn đề lý luận cơ bản về BHXH và quản lý thu BHXH đối với doanh nghiệp ngoài quốc doanh

Phân tích làm rõ thực trạng đóng BHXH bắt buộc của các doanh nghiệp ngoài quốc doanh trên địa bàn huyện Đại Từ tỉnh Thái Nguyên

Kết quả nghiên cứu đề xuất các giải pháp thiết thực và khả thi nhằm nâng cao hiệu quả công tác quản lý thu BHXH bắt buộc của các doanh nghiệp ngoài quốc doanh trên địa bàn huyện Đại Từ tỉnh Thái Nguyên

5 Kết cấu của luận văn

Ngoài phần Mở đầu và Kết luận, Luận văn gồm có 04 chương:

Chương 1: Những vấn đề lý luận và thực tiễn về thu BHXH bắt buộc Chương 2: Phương pháp nghiên cứu

Chương 3: Thực trạng quản lý thu BHXH đối với các doanh nghiệp ngoài quốc doanh trên địa bàn huyện Đại Từ tỉnh Thái Nguyên

Chương 4: Giải pháp tăng cường công tác quản lý thu BHXH của các doanh nghiệp ngoài quốc doanh trên địa bàn huyện Đại Từ tỉnh Thái Nguyên

Chương 1 NHỮNG VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN VỀ THU

BHXH BẮT BUỘC

1.1 Lý luận cơ bản về BHXH bắt buộc

1.1.1 Khái niệm, bản chất và vai trò của BHXH

1.1.1.1 Khái niệm về BHXH bắt buộc

Hiện nay, hầu hết các quốc gia trên thế giới đều coi bảo hiểm xã hội là

bộ phận chính cấu thành hệ thống An sinh xã hội, là chính sách xã hội quan trọng của mỗi nước Tuy nhiên, rất khó có một khái niệm chung về BHXH được tất cả các quốc gia thống nhất sử dụng bởi quan niệm về vấn đề này như thế nào phụ thuộc vào nhận thức của người dân, của Nhà nước, của tập quán lựa chọn và khả năng quản lý của mỗi loại rủi ro trong từng nước Vì vậy, trên bình diện quốc tế, khái niệm chung của tổ chức lao động quốc tế về ASXH cũng được sử dụng trong lĩnh vực BHXH Theo đó, BHXH có thể được hiểu

khái quát là sự bảo vệ của xã hội đối với các thành viên của mình thông qua

các biện pháp cộng đồng, nhằm chống lại các khó khăn về kinh tế, xã hội do bị ngừng hoặc giảm thu nhập, gây ra bởi ốm đau, thai sản, tai nạn lao động, thất nghiệp, thương tật, tuổi già và chết; đồng thời đảm bảo các chăm sóc y tế và trợ cấp cho các gia đình đông con (theo Công ước 102, 1952)

Tuy nhiên, ở Việt Nam thuật ngữ BHXH thường được sử dụng với nội hàm hẹp hơn, chỉ bao gồm những trường hợp bảo hiểm thu nhập cho NLĐ

“Bảo hiểm xã hội là sự đảm bảo thay thế hoặc bù đắp một phần thu nhập của người lao động khi họ bị giảm hoặc mất thu nhập do ốm đau, thai sản, tai nạn lao động - bệnh nghề nghiệp, thất nghiệp, hết tuổi lao động hoặc chết , trên

cơ sở đóng góp và sử dụng một quỹ tài chính tập trung, nhằm đảm bảo ổn định đời sống cho họ và an toàn xã hội.”

- Từ giác độ tài chính: BHXH là cách thức chia sẻ rủi ro về tài chính giữa những người tham gia bảo hiểm theo quy định của pháp luật

- Từ giác độ quản lý vĩ mô: BHXH là một chính sách xã hội nhằm đảm bảo đời sống vật chất cho người lao động khi họ không may gặp phải các “rủi

ro xã hội”, nhằm góp phần đảm bảo an toàn xã hội (BHXH Việt Nam, 2011)

1.1.1.2 Đặc trưng cơ bản của BHXH

- -

-

. (BHXH Việt Nam, 2011)

1.1.1.3 Vai trò, bản chất của BHXH bắt buộc

* Vai trò của BHXH:

- Đối với Người lao động:

Có thể nói BHXH có vai trò rất quan trọng trong việc góp phần đảm bảo ổn định cuộc sống cho người lao động và gia đình họ khi gặp rủi ro trong cuộc sống như: ốm đau, thai sản, tai nạn lao động bệnh nghề nghiệp Bởi lẽ, khi người lao động gặp những rủi ro ảnh hưởng đến thu nhập, BHXH sẽ thay thế hoặc bù đắp một phần thu nhập cho người lao động và gia đình họ với mức hưởng, thời điểm và thời gian hưởng theo đúng quy định của Luật BHXH Chính do sự thay thế và bù đắp thu nhập này, chính sách BHXH đã làm cho người lao động ngày càng yêu nghề hơn, gắn bó với công việc, sống có trách nhiệm với bản thân, gia đình, cộng đồng hơn; là sợi dây ràng buộc kích thích

họ hăng say tham gia sản xuất, gắn kết người sử dụng lao động với người lao động lại gần nhau hơn Từ đó nâng cao năng suất lao động, tăng sản phẩm xã hội góp phần nâng cao chính cuộc sống của những người tham gia BHXH

Ngoài ra, BHXH còn bảo vệ và tăng cường sức khỏe cho người lao động, góp phần tái sản xuất sức lao động cho người lao động nhanh chóng trở lại làm việc tạo ra sản phẩm mới cho doanh nghiệp nói riêng và cho toàn xã hội nói chung, đồng thời góp phần đảm bảo thu nhập cho bản thân họ

- Đối với Người sử dụng lao động:

Thực tế trong lao động sản xuất, người lao động và người sử dụng lao động vốn có những mâu thuẫn nhất định về tiền lương, tiền công, thời hạn lao động Và khi rủi ro xảy ra, nếu không có sự giúp đỡ của BHXH thì dễ dẫn đến khả năng tranh chấp giữa người lao động và người sử dụng lao động Vì vậy, BHXH góp phần điều hòa, hạn chế các mâu thuẫn giữa giới chủ và giới thợ; tạo ra môi trường làm việc ổn định cho người lao động; tạo sự ổn định cho chủ sử dụng lao động trong công tác quản lý Từ đó góp phần nâng cao hiệu quả năng suất lao động của doanh nghiệp

Hơn nữa, người sử dụng lao động muốn ổn định và phát triển sản xuất thì ngoài việc đầu tư máy móc, thiết bị, công nghệ còn phải chăm lo đến đời sống cho người lao động mà mình thuê mướn, sử dụng Bởi người sử dụng lao động khi đã tính đến việc thuê mướn lao động cũng có nghĩa là lúc đó họ rất cần có người lao động làm việc cho mình liên tục trong quá trình sản xuất kinh doanh Nhưng mong muốn của người sử dụng lao đông không phải lúc nào cũng thực hiện được, bởi trong quá trình sản xuất cũng như trong đời sống của người lao động có thể gặp rủi ro bất cứ lúc nào Và lúc đó, sẽ dẫn đến gián đoạn quá trình sản xuất kinh doanh làm giảm năng suất lao động Nhưng khi có sự trợ giúp của BHXH, người lao động không may gặp rủi ro phần nào được khắc phục về mặt tài chính, nhanh chóng trở lại làm việc giúp người sư dụng lao động yên tâm, tích cực lao động sản xuất, nâng cao hiệu quả sản xuất kinh doanh của doanh nghiệp

- Đối với Nhà Nước:

Đúng như tên gọi đã phản ánh, BHXH luôn mang lại những vai trò xã hội to lớn Vai trò đầu tiên đối với xã hội là việc tạo ra cơ chế chia sẻ rủi ro, nâng cao tính cộng đồng xã hội, củng cố truyền thống đoàn kết, gắn bó giữa các thành viên trong xã hội BHXH là công cụ phân phối, sử dụng nguồn quỹ

dự phòng hiệu quả nhất cho việc giảm thiểu hậu quả rủi ro, tạo động lực phát triển kinh tế xã hội

Hiện nay khi đã trở thành một cấu phần cơ bản nhất trong hệ thống ASXH, BHXH là cơ sở để phát triển các bộ phận ASXH khác Đây cũng là sự phản ánh trình độ phát triển kinh tế xã hội của một quốc gia

Ngoài ra, BHXH giúp cho Nhà nước thực hiện được các công trình xây dựng trọng điểm của quốc gia, các chương trình phát triển kinh tế xã hội quốc gia bởi BHXH tập trung được nguồn quỹ lớn Nguồn quỹ này thường dùng để chi trả cho các sự kiện BHXH xảy ra về sau Chính vì vậy, nguồn quỹ này luôn

có một thời gian nhàn rỗi nhất định, đặc biệt là quỹ dành cho các chế độ dài hạn Trong khoảng thời gian nhàn rỗi ấy, quỹ BHXH tạo thành một nguồn vốn lớn đầu tư cho các chương trình phát triển kinh tế xã hội của quốc gia. (BHXH Việt Nam, 2011)

* Bản chất của BHXH:

- BHXH là nhu cầu khách quan, đa dạng và phức tạp của xã hội, nhất là

trong xã hội mà sản xuất hàng hoá hoạt động theo cơ chế thị trường, mối quan hệ thuê mướn lao động phát triển ở một mức độ nào đó Kinh tế càng phát triển thì BHXH càng đa dạng và hoàn thiện Vì thế có thể nói kinh tế là nền tảng của BHXH hay BHXH không vượt quá trạng thái kinh tế của mỗi đất nước

- Mối quan hệ giữa các bên trong BHXH phát sinh trên cơ sở quan hệ lao động giữa 3 bên: Bên tham gia BHXH, bên BHXH và bên được BHXH Bên tham gia BHXH là người lao động hoặc cả người lao động và người sử dụng lao động; người ử dụng lao động là các tổ chức, các doanh nghiệp và các cá nhân có thuê mướn lao động; bên BHXH thông thường là cơ quan chuyên trách do Nhà nước lập ra và bảo trợ

- Phần thu nhập của người lao động bị giảm hoặc mất đi khi gặp phải những biến cố, rủi ro gặp phải sẽ được bù đắp hoặc thay thế từ một nguồn Quỹ tiền tệ tập trung được tồn tích lại

- Mục tiêu của BHXH là nhằm thỏa mãn những nhu cầu thiết yếu của người lao động trong trường hợp bị giảm hoặc mất thu nhập, việc làm Mục

tiêu này đã được tổ chức lao động quốc tế cụ thể hóa như sau: Đền bù cho

người lao động những khoản thu nhập bị mất để đảm bảo nhu cầu sinh sống thiết yếu của họ; Chăm sóc sức khỏe và bệnh tật; Xây dựng điều kiện đáp ứng nhu cầu của dân cư và các nhu cầu đặc biệt của người già, người tàn tật và trẻ em; BHXH đã trở thành một trong những quyền con người được Liên Hợp

Quốc thừa nhận và ghi vào Tuyên ngôn nhân quyền ngày 10/12/1948: “Tất cả

mọi người với tư cách là thành viên của xã hội có quyền hưởng BHXH, quyền

đó được đặt trên cơ sở sự thỏa mãn các quyền về kinh tế, xã hội và văn hóa, nhu cầu cho nhân cách và sự tự do phát triển con người”

Ở nước ta, BHXH là một bộ phận quan trọng trong chính sách ASXH cùng với cứu trợ xã hội và Ưu đãi xã hội, mặc dù có nhiều điểm khác nhau về đối tượng, phạm vi và cách thức thực hiện nhưng luôn bổ sung cho nhau, hỗ trợ nhau và tất cả đều góp phần đảm bảo an toàn xã hội. (BHXH Việt Nam, 2011)

1.1.2 Chức năng của BHXH bắt buộc

BHXH tiến hành phân phối và phân phối lại thu nhập giữa những người tham gia BHXH Các bên tham gia BHXH đều phải tham gia đóng góp vào quỹ BHXH Quỹ này dùng để trợ cấp cho một số người tham gia BHXH khi

bị giảm hoặc bị mất thu nhập Theo quy luật “Số đông bù số ít” BHXH thực hiện phân phối lại thu nhập theo chiều dọc và chiều ngang Thực hiện chức năng này BHXH góp phần thực hiện công bằng xã hội

BHXH góp phần kích thích người lao động hăng hái lao động sản xuất, góp phần nâng cao năng suất lao động cá nhân và năng suất lao động xã hội Người lao động khi bị ốm đau, thai sản, tai nạn lao động, về già đã có BHXH

trợ cấp thay thế nguồn thu nhập bị mất Do đó cuộc sống của họ và gia đình

họ luôn được bảo đảm, tạo cho người lao động luôn yên tâm làm việc

BHXH gắn bó lợi ích giữa người lao động và người sử dụng lao động, giữa người lao động với xã hội, giải quyết được mâu thuẫn giữa giới chủ và giới thợ, đồng thời làm cho họ gắn bó và hiểu nhau hơn Đối với Nhà nước và

xã hội, chi cho BHXH là cách thức chi ít nhất và có hiệu quả nhất, giải quyết được khó khăn về đời sống cho người lao động

1.1.3 Đối tượng BHXH bắt buộc

Đối tượng tham gia BHXH là người lao động và người sử dụng lao động Tuy vậy, tùy theo điều kiện phát triển kinh tế - xã hội của mỗi nước mà đối tượng này có thể là tất cả hoặc một bộ phận những người lao động nào đó

Nếu xem xét trên mối quan hệ ràng buộc trong BHXH, ngoài người lao động còn có người sử dụng lao động và cơ quan BHXH, dưới sự bảo trợ của Nhà nước Người sử dụng lao động đóng góp vào quỹ BHXH là trách nhiệm của họ để bảo hiểm cho người lao động mà họ sử dụng Các cơ quan BHXH nhận sự đóng góp của người lao động và người sử dụng lao động, phải có trách nhiệm quản lý và sử dụng quỹ để thực hiện mọi công việc về BHXH đối với người lao động Nó quyết định sự tồn tại và phát triển của BHXH một cách ổn định và bền vững

1.1.4 Hệ thống các chế độ trong BHXH bắt buộc

Hệ thống các chế độ trong BHXH là những quy định cụ thể về điều kiện mức trợ cấp, thời gian trợ cấp, mức đóng góp và mức hưởng BHXH Hệ thống này được xây dựng trên cơ sở điều kiện tự nhiên, kinh tế xã hội và cơ

sở pháp lý của mỗi nước Tổ chức lao động Quốc tế (ILO) có khuyến cáo BHXH gồm 9 chế độ

1 Chế độ chăm sóc y tế

2 Chế độ trợ cấp ốm đau

3 Chế độ trợ cấp thất nghiệp

4 Chế độ trợ cấp tai nạn lao động bệnh nghề nghiệp

1.1.5 Quỹ bảo hiểm xã hội

Quỹ BHXH là một quỹ tiền tệ tập trung, được hình thành từ sự đóng góp của các bên tham gia BHXH và các nguồn thu khác; sử dụng để bù đắp hoặc thay thế một phần thu nhập cho người tham gia bảo hiểm khi họ gặp phải những biến cố rủi ro làm suy giảm sức khỏe, mất khả năng lao động, hoặc chết; nhằm ổn định đời sống cho họ và gia đình họ và chi phí cho các hoạt động nghiệp vụ BHXH, góp phần đảm bảo an toàn xã hội và phát triển kinh tế của đất nước.(Giáo trình BHXH-NXB Lao động-Xã hội)

Như vậy, quỹ BHXH là một quỹ tiêu dùng, đồng thời là một quỹ dự phòng; nó vừa mang tính kinh tế, vừa mang tính xã hội rất cao và là điều kiện,

cơ sở vật chất quan trọng nhất đảm bảo cho toàn bộ hệ thống BHXH tồn tại

và phát triển

Quỹ BHXH có những đặc điểm chủ yếu sau:

- Quỹ ra đời, tồn tại và phát triển gắn với mục đích đảm bảo ổn định cuộc sống cho người lao động và gia đình họ khi gặp các biến cố, rủi ro làm giảm hoặc mất thu nhập từ lao động Hoạt động của quỹ không nhằm mục đích kinh doanh kiếm lời Vì vậy, nguyên tắc quản lý quỹ BHXH là: Cân bằng thu - chi

- Phân phối quỹ BHXH vừa mang tính chất hoàn trả vừa mang tính chất không hoàn trả Tính chất hoàn trả thể hiện ở chỗ, người lao động là đối tượng tham gia và đóng góp BHXH đồng thời họ cũng là đối tượng được nhận trợ cấp, được chi trả từ quỹ BHXH cho dù chế độ, thời gian trợ cấp và

mức trợ cấp của mỗi người sẽ khác nhau, tùy thuộc vào những biến cố hoặc rủi ro mà họ gặp phải, cũng như mức đóng góp và thời gian đóng góp BHXH của họ Tính không hoàn trả thể hiện ở chỗ, cùng tham gia và đóng góp BHXH, nhưng có người được hưởng trợ cấp nhiều lần và nhiều chế độ khác nhau, nhưng cũng có những người được ít lần hơn, thậm chí không được hưởng Chính từ đặc điểm này nên một số đối tượng được hưởng trợ cấp từ quỹ BHXH thường lớn hơn nhiều so với mức đóng góp của họ và ngược lại Điều đó thể hiện tính chất xã hội của toàn bộ hoạt động BHXH

- Quá trình tích lũy để bảo tồn giá trị và bảo đảm an toàn về tài chính đối với quỹ BHXH là một vấn đề mang tính nguyên tắc

- Quỹ BHXH là hạt nhân, là nội dung vật chất của tài chính BHXH Nó

là khâu tài chính trung gian cùng với ngân sách Nhà nước và tài chính doanh nghiệp hình thành nên hệ thống tài chính quốc gia

- Sự ra đời, tồn tại và phát triển BHXH phụ thuộc vào trình độ phát triển kinh tế - xã hội của từng quốc gia và điều kiện lịch sử trong từng thời kỳ nhất định của đất nước Kinh tế - xã hội càng phát triển thì càng có điều kiện thực hiện đầy đủ các chế độ BHXH, nhu cầu thỏa mãn về BHXH đối với người lao động càng được nâng cao Đồng thời kinh tế - xã hội phát triển, người lao động và người sử dụng lao động sẽ có thu nhập cao hơn, dó đó họ càng có điều kiện tham gia và đóng góp BHXH

Trong nền kinh tế hàng hóa, trách nhiệm tham gia đóng BHXH cho người lao động được phân chia cho cả người sử dụng lao động và người lao động trên cơ sở quan hệ lao động Điều này không phải là sự phân chia rủi ro,

mà là lợi ích giữa hai bên Về phía người sử dụng lao động, sự đóng góp một phần BHXH cho người lao động sẽ tránh được thiệt hại kinh tế do phải chi ra một khoản tiền lớn khi có rủi ro xảy ra đối với người lao động mà mình thuê mướn Đồng thời nó còn góp phần giảm bớt tình trạng tranh chấp, kiến tạo được mối quan hệ tốt đẹp giữa chủ - thợ Về phía người lao động, sự đóng góp một phần để BHXH cho mình vừa biểu hiện sự tự gánh chịu trực tiếp rủi

ro của chính mình, vừa có ý nghĩa ràng buộc nghĩa vụ và quyền lợi một cách chặt chẽ

Mối quan hệ chủ - thợ trong BHXH thực chất là mối quan hệ lợi ích Vì thế, cũng như nhiều lĩnh vực khác trong quan hệ lao động, BHXH không thể thiếu được sự tham gia đóng góp của Nhà nước Ngoài ra, bằng nhiều hình thức, biện pháp và mức độ can thiệp khác nhau, Nhà nước không chỉ tham gia đóng góp và hỗ trợ thêm cho quỹ BHXH mà còn trở thành chỗ dựa để đảm bảo cho hoạt động BHXH chắc chắn ổn định.

1.2 Thu và Quản lý thu BHXH bắt buộc

Thu BHXH thực chất là quá trình phân phối lại một phần thu nhập của các đối tượng tham gia BHXH, phân phối và phân phối lại một phần của cải của xã hội dưới dạng giá trị, nhằm giải quyết hài hòa các mặt lợi ích kinh tế, góp phần đảm bảo sự công bằng xã hội

* Vai trò:

Quỹ BHXH hiện đang được thực hiện nhằm đạt mục tiêu là một quỹ độc lập với NSNN, nhằm đảm bảo về tài chính để chi trả các chế độ BHXH cho NLĐ Vì thế, công tác thu BHXH ngày càng trở thành khâu quan trọng và quyết định đến sự tồn tại và phát triển của việc thực hiện chính sách BHXH Công tác thu BHXH có những vai trò chủ yếu sau:

- Công tác thu BHXH là hoạt động thường xuyên và đa dạng của ngành BHXH nhằm đảm bảo nguồn quỹ tài chính BHXH đạt được tập trung, thống nhất Thu các khoản đóng góp BHXH là hoạt động của các cơ quan BHXH từ trung ương đến địa phương cùng với sự phối kết hợp của các ban ngành chức năng trên cơ sở quy định của pháp luật về thực hiện chính sách BHXH nhằm tạo ra nguồn tài chính tập trung từ việc đóng góp của các bên tham gia BHXH Đồng thời tránh được tình trạng nợ đọng BHXH từ các cơ quan đơn

vị, từ người tham gia BHXH Qua đó, đảm bảo sự công bằng trong việc thực hiện và triển khai chính sách BHXH nói chung và giữa những người tham gia BHXH nói riêng

- Công tác thu BHXH vừa đảm bảo cho quỹ được tập trung về một mối, vừa đóng vai trò như một công cụ thanh kiểm tra số lượng người tham gia BHXH biến đổi ở từng khối lao động, cơ quan, đơn vị ở từng địa phương hoặc trên phạm vi toàn quốc Bởi vậy, công tác thu BHXH cũng đòi hỏi phải được tổ chức tập trung, thống nhất có sự ràng buộc chặt chẽ từ trên xuống dưới, đảm bảo an toàn tuyệt đối về tài chính, đảm bảo độ chính xác trong ghi chép kết quả đóng BHXH của từng cơ quan, đơn vị cũng như của từng người lao động Hơn nữa, hoạt động thu BHXH là hoạt động liên quan đến quyền

lợi và nghĩa vụ của người lao động và có tính kế thừa, số thu BHXH một phần dựa trên số lượng người tham gia BHXH để tạo lập nên quỹ BHXH Cho nên nghiệp vụ của công tác thu BHXH có một vai trò hết sức quan trọng và rất cần thiết trong việc thực hiện chính sách BHXH Bởi đây là khâu đầu tiên giúp cho chính sách BHXH thực hiện được các chức năng của mình

- Hoạt động của công tác thu BHXH ở hiện tại ảnh hưởng trực tiếp đến công tác chi và quá trình thực hiện chính sách BHXH trong tương lai Do BHXH cũng như các loại hình bảo hiểm khác đều dựa trên cơ sở nguyên tắc

có đóng, có hưởng đã đặt ra yêu cầu quy định đối với công tác thu nộp quỹ BHXH Nếu không có thu BHXH thì quỹ không có nguồn để chi trả cho các chế độ BHXH cho người lao động Vậy hoạt động thu BHXH ảnh hưởng trực tiếp đến công tác chi và quá trình thực hiện chính sách BHXH Do đó, thực hiện công tác thu BHXH đóng một vai trò quyết định, then chốt trong quá trình đảm bảo ổn định cuộc sống cho người lao động cũng như các đơn vị, doanh nghiệp được hoạt động bình thường

1.2.1.2 Cơ sở pháp lý thực hiện quản lý thu BHXH

Ngày 26/1/1995, Chính phủ ban hành điều lệ BHXH kèm theo Nghị định số 12CP, trong đó quy định rõ về đối tượng tham gia BHXH và tỷ lệ thu BHXH như: Người lao động làm việc trong các doanh nghiệp thuộc các thành phần kinh tế ngoài quốc doanh có sử dụng từ 10 lao động trở lên thuộc đối tượng phải áp dụng các chế độ BHXH theo quy định Với tỷ lệ thu BHXH là 20%, trong đó người sự dụng lao động 15% tổng quỹ tiền lương, người lao động 5% tiền lương tháng Theo đó, Bộ Tài chính có Thông tư số 58/TT-BTC hướng dẫn quy định tạm thời về tài chính BHXH, trong đó quy định cụ thể về đối tượng, quy trình quản lý thu BHXH

Mặt khác, để phù hợp với tình hình kinh tế phát triển của đất nước Chính phủ tiếp tục quy định đối tượng lao động hợp tác có thời hạn ở nước ngoài theo quy định tại nghị định số 152/2000/NĐ-CP; Các chức danh thuộc

xã, phường, thị trấn theo quy định tại Nghị định số 09/2008/NĐ-CP ngày 03/01/1998; người lao động làm việc tại các cơ sở giáo dục, y tế, văn hóa và thể thao theo quy định tại Nghị định số 73/1999/NĐ-CP ngày 19/8/1999…

Ngày 09/01/2003 Chính phủ ban hành Nghị định số 01/2003/NĐ-CP đã quy định đối tượng áp dụng BHXH bắt buộc được mở rộng đến các doanh nghiệp hoạt động theo Luật doanh nghiệp, hộ sản xuất kinh doanh cá thể, tô hợp tác; người lao động, xã viên làm việc và hưởng tiền công theo hợp đồng lao động từ đủ 03 tháng trở lên trong các hợp tác xã thành lập, hoạt động theo Luật hợp tác xã và các ngành sự nghiệp khác; các tổ chức khác có sử dụng lao động

Ngày 29/6/2006 Quốc hội khóa 11 nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam đã thông qua Luật BHXH Đây là cơ sở pháp lý cơ bản và hoàn chỉnh nhất từ trước đến nay để điều chỉnh các mối quan hệ phát sinh về quản

lý thu, nộp BHXH trong hoạt động BHXH Việt Nam

Gấn đây nhất là Nghị quyết số 21-NQ/TW ngày 22/11/2012 của Bộ Chính trị về tăng cường sự lãnh đạo của Đảng đối với công tác bảo hiểm xã hội, bảo hiểm y tế giai đoạn 2012 - 2020

- Tạo lập mối quan hệ giữa các bên tham gia BHXH

- Thực hiện nguyên tắc có đóng có hưởng, đảm bảo sự công bằng giữa cống hiến và hưởng thụ Góp phần khắc phục các tiêu cực trong giải quyết chế độ chính sách BHXH

1.2.2 Quản lý thu BHXH

1.2.2.1 Khái niệm và vai trò của quản lý thu BHXH

* Khái niệm của quản lý thu BHXH:

Quản lý thu BHXH được hiểu là sự tác động có tổ chức, có tính pháp lý

để điều chỉnh các hoạt động thu Sự tác động đó được thực hiện bằng hệ thống pháp luật của Nhà nước và bằng các biện pháp hành chính, tổ chức, kinh tế của các cơ quan chức năng nhằm đạt được mục tiêu thu đúng đối tượng, thu đủ số lượng và đảm bảo thời gian theo quy định

* Vai trò của quản lý thu:

a) Tạo sự thống nhất trong hoạt động thu BHXH

Hoạt động thu BHXH có tính chất đặc thù khác với các hoạt động khác,

đó là: Đối tượng thu BHXH rất đa dạng và phức tạp do đối tượng tham gia BHXH bao gồn ở tất cả các ngành nghề khác với nhiều độ tuổ khác, mức thu nhập khác … thêm nữa họ rất khác về địa lý, vùng miền cho nên nếu không có

sự chỉ đạo thống nhất thì hoạt động thu BHXH sẽ không đạt kết quả cao

Chính nhờ có yếu tố quản lý đã tạo sự thống nhất ý chí trong hệ thống BHXH bao gồm các cấp trong quá trình tổ chức thực hiện thu BHXH Sự thống nhất trong những người bị quản lý với nhau và trong những người bị quản lý và người quản lý Chỉ có tạo nên sự thống nhất đa dạng thì quản lý mới có kết quả và mới giảm chi phí tiền của và công sức

Quản lý thu BHXH thông qua công tác lập kế hoạch cũng đã quy định

rõ sự phân công trách nhiệm thu BHXH cho các cấp trong hệ thống BHXH, tuy nhiên, để hoạt động thu được thống nhất, rất cần có sự hợp tác trong các

bộ phận tài chính, bộ phận tuyên truyền, hệ thống ngân hàng… Như vậy, chính thống qua hoạt động quản lý đã thống nhất được các nội dung quan trọng của hoạt động thu BHXH đó là: Thống nhất về đối tượng thu, thống nhất về biểu mẫu, hồ sơ thu, quy trình thu, nộp BHXH

b) Đảm bảo hoạt động thu BHXH bền vững, hiệu quả

Tính ổn định, bền vững, hiệu quả của hoạt động thu BHXH là những mục tiêu mà bất kỳ một hệ thống BHXH của quốc gia nào cũng mong muốn đạt được Bởi vì, khi mục tiêu này đạt được cũng có nghĩa hệ thống an sinh xã hội được đảm bảo đây là điều kiện tiền đề cho phát triển kinh tế Song những mục tiêu này chỉ đạt được khi:

- Hoạt động thu BHXH được định hướng một cách đúng đắn, phù hợp với điều kiện kinh tế xã hội của mỗi quốc gia trong mỗi thời kỳ

- Thông qua quá trình quản lý đã định hướng công tác thu BHXH - cơ

sở xác định mục tiêu chung ở hoạt động thu BHXH, đó là thu đúng, thu đủ, không để thất thu, từ đó hướng mọi nỗ lực của cá nhân, tổ chức vào mục tiêu chung đó

- Hoạt động thu BHXH được điều hòa, phối hợp nhịp nhàng

- Tạo động lực cho mọi cá nhân trong tổ chức

c) Kiểm tra, đánh giá hoạt động thu BHXH

Thu BHXH là một nội dung của tài chính BHXH, mà thông thường bất

kỳ hoạt động nào liên quan đến tài chính đều dễ mắc phải tình trạng gây thất thoát, vô ý hoặc cố ý làm sai Vì vậy, với nhiệm vụ mà người quản lý phải đảm bảo đó là: Kiểm tra hoạt động thu BHXH đã được đánh giá hoạt động một cách kịp thời và toàn diện Nhờ có hoạt động quản lý sát sao mà công tác kiểm tra, đánh giá luôn được sát thực tiễn với quá trình thu, hoạt động thu sẽ

được điều chỉnh kịp thời sau khi có sự đánh giá

1.2.2.2 Quy trình quản lý thu BHXH

- Kiểm tra đối chiếu tờ khai tham gia BHXH với hồ sơ gốc của từng người lao động, tiến hành ký xác nhận và phải chịu trách nhiệm về những nội dung trên tờ khai của người lao động

- Lập 02 bản “Danh sách lao động tham gia BHXH bắt buộc” (Mẫu sốD02a-TS) và bản sao quyết định thành lập hoặc giấy chứng nhận đăng ký kinh doanh hoặc giấy phép hoạt động; trường hợp người sử dụng lao động là

cá nhân thì nộp bản hợp đồng lao động

- Trong thời hạn không quá 30 ngày kể từ ngày ký hợp đồng lao động hoặc quyết định tuyển dụng, người sử dụng lao động phải nộp toàn bộ hồ sơ theo quy định đã nêu ở trên và sổ BHXH của người lao động (nếu có) cho cơ quan BHXH

+ Cơ quan BHXH:

- Tiếp nhận hồ sơ, kiểm tra số lượng, tính hợp pháp của các loại giấy

tờ, đối chiếu với hồ sơ của người lao động, ghi mã số quản lý đơn vị và từng người lao động trên danh sách và trên tờ khai tham gia BHXH

- Ký, đóng dấu vào “Danh sách lao động tham gia BHXH bắt buộc” trong thời gian không quá 5 ngày làm việc kể từ ngày nhận đủ hồ sơ Cơ quan trả lại đơn vị 01 bản để đơn vị đóng BHXH, cơ quan lưu 01 bản danh sách

- Đối với đơn vị sử dụng lao động đang tham gia BHXH bắt buộc: + Người sử dụng lao động lập 02 bản “Danh sách điều chỉnh lao động

và mức đóng BHXH bắt buộc” (Mẫu số D03-TS) kèm theo hồ sơ như: Tờ khai, quyết định tuyển dụng, quyết định thôi việc; tăng, giảm lương nộp cho

cơ quan BHXH trước ngày 25 của tháng Các trường hợp tăng, giảm từ ngày

25 của tháng trở đi thì lập danh sách và thực hiện vào đầu tháng kế tiếp

+ Cơ quan BHXH tiếp nhận, kiểm tra, thẩm định hồ sơ, ký, đóng dấu vào danh sách lao động tham gia BHXH, các tờ khai (nếu có); thông báo cho các đơn vị đóng BHXH, cấp sổ BHXH kịp thời cho người lao động

Hàng tháng hoặc tháng đầu của kỳ sau (đơn vị đóng theo kỳ), căn cứ hồ

sơ đăng ký tham gia BHXH và hồ sơ bổ sung (nếu có), các chứng từ chuyển tiền đóng BHXH của đơn vị; giấy báo có của Ngân hàng hoặc Kho bạc Nhà nước trong tháng, trong kỳ để kiểm tra, đối chiếu và xác định số người tham gia BHXH, tổng quỹ lương, số tiền phải đóng, số tiền đã đóng, số tiền đóng thừa, thiếu, tiền lãi chậm đóng(nếu có) Lập 02 bản “ Thông báo kết quả đóng BHXH bắt buộc” (Mẫu số 08-TBH) gửi 01 bản cho đơn vị SDLĐ trước ngày

10 tháng sau, 01 bản lưu tại cơ quan BHXH

* Phân cấp quản lý thu

- BHXH Việt Nam:

Chỉ đạo, hướng dẫn và kiểm tra tình hình thực hiện công tác quản lý thu, cấp sổ BHXH trong toàn ngành bao gồm cả BHXH Bộ quốc phòng, Bộ Công an và Ban Cơ yếu Chính phủ Xác định mức lãi suất bình quân trong năm của hoạt động đầu tư quỹ BHXH và thông báo cho BHXH tỉnh

- BHXH huyện:

Tổ chức, hướng dẫn thực hiện thu BHXH, cấp sổ BHXH đối với người sử dụng lao động và người lao động theo phân cấp quản lý

- BHXH Bộ Quốc phòng, Bộ Công an và Ban Cơ yếu Chính phủ:

Trực tiếp thu BHXH, cấp sổ BHXH đối với người lao động do Bộ Quốc phòng, Bộ Công an và Ban Cơ yếu Chính phủ quản lý; xây dựng kế hoạch thu và báo cáo quyết toán thu BHXH, cấp sổ BHXH hàng năm cho cơ quan BHXH Việt Nam

* Lập và giao kế hoach thu BHXH hằng năm

Căn cứ dự toán thu của BHXH Việt Nam giao, tiến hành phân bổ dự toán thu BHXH cho các đơn vị trực thuộc BHXH tỉnh và BHXH huyện trước ngày 20/01 hàng năm

- BHXH Bộ Quốc phòng, Bộ Công an và Ban Cơ yếu Chính phủ:

Lập kế hoạch thu BHXH gửi BHXH Việt Nam trước ngày 15/11 hàng năm

- BHXH Việt Nam:

Căn cứ tình hình thực hiện kế hoạch năm trước và khả năng phát triển đối tượng năm sau của các địa phương, tổng hợp, lập và giao dự toán thu BHXH cho BHXH tỉnh và BHXH Bộ Quốc phòng, Bộ Công an và Ban Cơ yếu Chính phủ trước ngày 10/ 01 hàng năm

* Quản lý tiền thu BHXH bắt buộc:

- BHXH tỉnh và huyện không được sử dụng tiền thu BHXH bắt buộc vào bất cứ mục đích gì (trường hợp đặc biệt phải được Tổng giám đốc BHXH

Việt Nam chấp thuận bằng văn bản)

- Hàng quý, BHXH tỉnh (Phòng Kế hoạch- Tài chính) và BHXH huyện

có trách nhiệm quyết toán số tiền 2% đơn vị giữ lại, xác định số tiền chênh lệch, thừa, thiếu; đồng thời gửi thông báo quyết toán cho phòng thu hoặc bộ phận thu để thực hiện thu kịp thời số tiền NSDLĐ chưa chi hết vào tháng đầu

- BHXH Việt Nam thẩm định số thu BHXH bắt buộc theo 06 tháng hoặc hằng năm đối với BHXH tỉnh, BHXH Bộ Quốc phòng, Bộ Công an và Ban Cơ yếu Chính phủ

* Thông tin báo cáo:

- BHXH tỉnh, huyện mở Sổ chi tiết thu BHXH bắt buộc (Mẫu số

07-TBH), thực hiện ghi Sổ theo hướng dẫn sử dụng mẫu biểu

- BHXH tỉnh, huyện thực hiện chế độ báo cáo tình hình thu BHXH bắt buộc (Mẫu số 09,10,11-TBH) định kỳ tháng, quý, năm như sau:

+ BHXH huyện: Báo cáo tháng trước 22 hàng tháng, báo cáo quý trước ngày 20 tháng đầu quý sau, báo cáo năm trước ngày 25 tháng 01 năm sau

+ BHXH tỉnh: Báo cáo trước ngày 25 hàng tháng, báo cáo quý trước ngày cuối tháng đầu quý sau, báo cáo năm trước ngày 15 tháng 02 năm sau

- BHXH Bộ Quốc phòng, Bộ Công an và Ban Cơ yếu Chính phủ: Thực hiện báo cáo thu BHXH 06 tháng đầu năm trước ngày 30 tháng 07 và báo cáo năm trước ngày 15 tháng 02 năm sau

1.2.3.3 Nội dung quản lý thu BHXH

a Tiền lương làm căn cứ đóng BHXH bắt buộc

- Người lao động thuộc đối tượng thực hiện theo chế độ tiền lương do Nhà nước quy định thì:

+ Tiền lương, tiền công tháng đóng BHXH là tiền lương theo ngạch bậc, cấp bậc quân hàm và các khoản phụ cấp chức vụ, phụ cấp thâm niên vượt khung, phụ cấp thâm niên nghề (nếu có)

+ Tiền lương, tiền công tháng đóng BHXH của người lao động được tính theo mức lương tối thiểu chung tại thời điểm đóng

- Người lao động đóng BHXH theo chế độ tiền lương, tiền công do chủ

sử dụng lao động quyết định thì:

+ Tiền lương tiền công tháng đóng BHXH là mức tiền lương tiền công ghi trong hợ đồng lao động nhưng không được thấp hơn mức lương tối thiểu chung tại thời điểm đóng

+ Người lao động làm việc theo hợ đồng lao động trong các công ty Nhà nước chuyển thành Công ty cổ phần, Công ty TNHH Nhà nước một thành viên trở lên áp dụng thang, bảng lương do Nhà nước quy định thì đóng BHXH trên cơ sở mức lương như đối với người lao động làm việc theo chế độ

do Nhà nước quy định

Người lao động có mức tiền lương tiền công cao hơn 20 tháng lương tối thiểu chung tại thời điểm đóng thì mức tiền lương, tiền công tháng đóng BHXH được tính bằng 20 tháng lương tối thiểu chung

b Phương thức đóng BHXH

* Mức đóng BHXH bắt buộc

Đối với người lao động tham gia BHXH bắt buộc: Được quy định cụ

thể tại Điều 91- Luật BHXH được Quốc hội thông qua ngày 29/06/2006 và Điều 42- Nghị định số 152/2006/NĐ- CP ngày 22/12/2006 của Chính Phủ Theo đó người lao động đóng vào quỹ hưu trí và tử tuất Cụ thể như sau:

Từ 01/2007 -12/2009: Mức đóng bằng 5% mức tiền lương tiền công tháng đóng BHXH;

Từ 01/2010 -12/2011: Mức đóng bằng 6% mức tiền lương tiền công tháng đóng BHXH;

Từ 01/2012 -12/2013: Mức đóng bằng 7% mức tiền lương tiền công tháng đóng BHXH;

Từ 01/ 2014 trở đi: Mức đóng bằng 8% mức tiền lương tiền công tháng đóng BHXH

Đối với người sử dụng lao động tham gia BHXH bắt buộc: Được quy

định cụ thể tại Điều 92- Luật BHXH được Quốc hội thông qua ngày 29/06/2006 và Điều 43- Nghị định số 152/2006/NĐ-CP ngày 22/12/2006 của

Chính phủ Theo đó, Người sử dụng lao động đóng trên quỹ tiền lương, tiền công tháng đóng BHXH của những người lao động Cụ thể như sau:

- Quỹ ốm đau, thai sản: Mức đóng 3%; trong đó người sử dụng lao động giữ lại 2% để chi trả kịp thời cho người lao động đủ điều kiện hưởng chế độ theo quy định

- Quỹ tai nạn lao động, bệnh nghề nghiệp: Mức đóng 1%;

- Quỹ hưu trí và tử tuất: Mức đóng như sau:

Hiện nay, BHXH Việt Nam đang áp dụng hai hình thức thu BHXH:

- Thu qua tài khoản: Là hình thức các đơn vị sử dụng lao động hàng tháng nộp tiền BHXH vào tài khoản chuyên thu của cơ quan BHXH mở tại Ngân hàng hoặc Kho bạc Nhà nước Đây là hình thức thu chủ yếu của BHXH Việt Nam

- Thu bằng tiền mặt: Trường hợp người sử dụng lao động hoặc người lao động đóng BHXH bằng tiền mặt thì cơ quan BHXH phải hướng dẫn thủ tục nộp tiền vào tài khoản chuyên thu của cơ quan BHXH Nếu người sử dụng lao động hoặc người lao động nộp tiền mặt trực tiếp tại cơ quan BHXH thì trong ngày, cơ quan BHXH phải nộp tiền vào tài khoản chuyên thu mở tại Ngân hàng hoặc Kho bạc Nhà nước (Quốc hội, 2006)

1.2.3 Các yếu tố ảnh hưởng đến công tác thu BHXH nói chung và công tác thu BHXH ở DNNQD nói riêng

1.2.3.1 Chính sách tiền lương

Giữa chính sách tiền lương và chính sách BHXH nói cung và công tác thu BHXH nói riêng có mối quan hệ chặt chẽ với nhau Chính sách tiền lương

là tiền đề cho việc thực hiện chính sách BHXH, bởi vì cơ sở để tính toán mức đóng và hưởng BHXH của chúng ta hiện nay là phụ thuộc vào tiền lương tối thiểu do Nhà nước quy định Như vậy, khi Nhà nước nâng lương tối thiểu, điều đó đồng nghĩa với việc tăng mức đóng BHXH và đương nhiên số thu BHXH cũng tăng lên Thêm vào đó, đối với các lao động đóng BHXH theo thang bảng lương của Nhà nước quy định, mức đóng còn phụ thuộc vào hệ số lương, vì thế khi Nhà nước điều chỉnh lại thang bảng lương thì mức đóng BHXH cũng tăng lên

Các doanh nghiệp ngoài quốc doanh cũng chịu ảnh hưởng rất lớn của chính sách tiền lương của Nhà nước Doanh nghiệp ngoài quốc doanh là các doanh nghiệp không có sự tham gia của Nhà nước và thường đặt lợi nhuận là mục tiêu hàng đầu của việc kinh doanh Do vậy họ thường quan tâm đến lợi ích của cá nhân hơn là lợi ích của người lao động Nếu như Nhà nước không

có các quy định về tiền lương, tiền công thì người lao động sẽ phải chịu thiệt thòi Một đặc trưng của tiền lương là có mối quan hệ thuận với mức tăng lợi nhuận, tăng năng suất lao động xét trong phạm vi từng doanh nghiệp.Nếu doanh nghiệp không ăn nên làm ra thì sẽ không tăng lương cho người lao động Trong khi đó, cuộc sống của người lao động hiện nay chịu ảnh hưởng của nhiều yếu tố như giá cả sinh hoạt tăng, lạm phát Tình trạng này cũng khiến cho doanh nghiệp làm ăn khó khăn hơn Như vậy nếu không có chính sách tiền lương của

Nhà nước quy định về việc tăng lương để đảm bảo đời sống cho người lao động thì doanh nghiệp sẽ chỉ trả một mức lương thấp để đảm bảo lợi nhuận và người lao động sẽ phải chịu thiệt thòi Và khi doanh nghiệp không tăng lương cho người lao động thì BHXH cũng không thể tăng mức thu của mình Bên cạnh đó, chính sách tiền lương loại bỏ sự cạnh tranh không công bằng, chống lại xu hướng giảm chi phí đến mức không thỏa đáng trong đó có tiền lương Luật tiền lương tối thiểu buộc các giới chủ doanh nghiệp phải tìm

mọi cách khác để giảm chi phí và tăng hiệu quả của sản xuất kinh doanh Khi công việc kinh doanh gặp khó khăn, lợi nhuận giảm đi thì chủ doanh nghiệp

sẽ có xu hướng giảm tiền lương để giảm thiểu chi phí duy trì lợi nhuận vì tiền lương là một trong những chi phí lớn của doanh nghiệp Tuy nhiên Luật tiền lương tối thiểu không cho phép họ làm như vậy vì theo Luật mức lương mà người sử dụng lao động trả cho người lao động phải lớn hơn hoặc bằng mức lương tối thiểu mà Nhà nước quy định Do đó chính sách tiền lương sẽ là công cụ bảo vệ quyền lợi của người lao động Điều này đồng nghĩa với việc mức thu BHXH sẽ được duy trì, đảm bảo chất lượng của công tác thu

1.2.3.2 Cơ cấu dân số

Người lao động là đối tượng tham gia BHXH, đang trong độ tuổi lao động, trực tiếp tạo ra của cải vật chất cho xã hội Như vậy, nếu một quốc gia có dân số già tức là số người trong độ tuổi lao động chiếm tỷ lệ thấp trong tổng dân

số sẽ dẫn đến việc mất cân đối quỹ BHXH Vì số người tham gia đóng góp vào quỹ sẽ ngày càng ít trong khi số người hưởng các chế độ BHXH đặc biệt là hưu trí sẽ ngày càng tăng Như vậy, khi dân số già đi, số thu BHXH sẽ ngày càng giảm đi làm ảnh hưởng đến chất lượng của công tác thu Ở Việt Nam hiện nay đang có cơ cấu dân số vàng (số người trong độ tuổi lao động chiếm trên 40% dân số) Do đó số người tham gia đang lớn hơn rất nhiều so với số người hưởng

Và nguyên tắc hưởng của chúng ta là mức đóng phụ thuộc vào mức hưởng Tuy nhiên trong thời gian tới chúng ta cần tính đến việc cơ cấu dân số ngày càng già

đi Do vậy công tác thu cần có những thay đổi để phù hợp với tình hình tránh được tình trạng vỡ quỹ

Đối với công tác thu BHXH của doanh nghiệp ngoài quốc doanh, cơ cấu dân số cũng có những tác động rất lớn Số người trong độ tuổi lao động lớn, nguồn lao động dồi dào, cung nhiều hơn cầu thì giá cả lao động sẽ thấp Khi đó, mức tiền lương tiền công phải trả của doanh nghiệp sẽ thấp làm cho

số tiền đóng BHXH cũng thấp, ý thức tham gia BHXH của họ sẽ tốt hơn Nhưng khi cơ cấu dân số già, tức là số người trong độ tuổi lao động ít, nguồn

lao động khan hiếm, cung ít hơn cầu thì giá cả lao động hiển nhiên sẽ cao hơn Điều này làm cho chi phí về tiền lương, tiền công sẽ lớn hơn và số tiền tham gia BHXH cũng sẽ cao hơn Doanh nghiệp thì luôn cố gắng giảm thiểu những chi phí làm giảm lợi nhuận Vì vậy, họ sẽ tìm cách trốn đóng, nợ, chậm đóng BHXH làm cho công tác thu BHXH gặp rất nhiều khó khăn

1.2.3.3 Tốc độ tăng trưởng kinh tế

Tốc độ tăng trưởng kinh tế phản ánh khả năng tiết kiệm, tiêu dùng và đầu tư của Nhà nước Vì thế nếu một quốc gia có tốc độ tăng trưởng kinh tế cao và ổn đình thì chắc chắn đời sống của người dân sẽ cao lên, tình hình sản xuất kinh doanh của doanh nghiệp cũng gặp nhiều thuận lợi Không còn khó khăn về tài chính thì các chủ doanh nghiệp sẵn sàng tham gia BHXH cho người lao động Bên cạnh đó, tốc độ tăng trưởng kinh tế cao và bền vững phản ánh nhiều người lao động có thu nhập cao thông qua quá trình lao động Đây là điều kiện tiền đề để người lao động có cơ hội tham gia BHXH Thêm nữa, khi đời sống kinh tế cao thì nhận thức của người lao động cũng tăng lên, ngoài việc ý thức đảm bảo cuộc sống hằng ngày cho bản thân và gia đình, họ mong muốn có khoản trợ cấp khi không may gặp phải các rủi ro xã hội như:

ốm đau, tai nạn lao động, bệnh nghề nghiệp hưu trí, tử tuất, thai sản, thất nghiệp khiến cho họ bị mất hoặc giảm thu nhập vì khi các nhu cầu cơ bản đã được đảm bảo thì con người sẽ hướng đến nhu cầu an toàn Tất cả những yếu

tố trên tác động tích cực làm tăng thu BHXH

1.2.4.4 Công tác thông tin, tuyên truyền

BHXH là một lĩnh vực ảnh hưởng đến nhiều người, nhiều tầng lớp trong cộng đồng xã hội nên công tác thông tin tuyên truyền là rất cần thiết và

là nhân tố tác động trực tiếp đến hiệu quả của công tác quản lý đối tượng tham gia Nếu như thực hiện tốt công tác này thì sẽ giúp đối tượng tham gia hiểu rõ về chế độ chính sách BHXH theo quy định của pháp luật, làm thay đổi

thái độ đối với công tác BHXH theo hướng tích cực và sẽ tự giác thực hiện đúng các quyền và nghĩa vụ khi tham gia BHXH

Đối với các doanh nghiệp ngoài quốc doanh, thông tin tuyên truyền có vai trò rất quan trọng Vì người sử dụng lao động trong khối này thường đặt lợi nhuận làm mục đích hàng đầu, tìm mọi cách để giảm chi phí trong đó có việc trốn tham gia BHXH Nếu thực hiện tốt công tác tuyên truyền làm họ hiểu được lợi ích của BHXH đối với doanh nghiệp cũng như với người lao động của mình thì họ tự giác tham gia BHXH nhiều hơn Việc này sẽ tạo điều

kiện cho công tác thu được thực hiện dễ dàng, đảm bảo được chỉ tiêu thu

1.3 Kinh nghiệm của các nước trong quản lý thu BHXH

1.3.1 Cơ chế thu BHXH ở một số nước trên thế giới

, Inđônêxia, Philip,

1.4 Hệ thống các doanh nghiệp ngoài quốc doanh

1.4.1 Đặc điểm của khối doanh nghiệp ngoài quốc doanh

1.4.1.1 Khái niệm

Theo Luật doanh nghiệp Nhà nước được Quốc Hội khóa IX kỳ họp thứ

7 thông qua ngày 20/04/1995, luật doanh nghiệp sửa đổi được Quốc hội khóa