Ý thức và vai trò của tri thức khoa học trong công cuộc đổi mới ở nước ta hiện nay

Ý thức và vai trò của tri thức khoa học trong công cuộc đổi mới ở nước ta hiện nay

Lời nói đầu

Những thành tựu to lớn của cuộc cách mạng khoa học và công nghệ hiện đại đã và

đang đẩy nhanh sự phát triển của lực lợng sản xuất , nâng cao năng suất lao động , làmchuyển biến mạnh mẽ cơ cấu kinh tế của các quốc gia và làm thay đổi sâu sắc mọi mặt

đời sống xã hội loài ngời Bớc vào thế kỷ XXI , trong các lĩnh vực chính trị , quân sự ,kinh tế , văn hoá , giáo dục - đào tạo , môi trờng đều có những biến đổi sâu sắc Cùngvới việc xuất hiện các cơ hội phát triển mới , nguy cơ tụt hậu về kinh tế , khoa học vàcông nghệ , thông tin sẽ là những thách thức lớn đối với nhiều quốc gia trên thế giới

Sự bất bình đẳng giữa các quốc gia , các dân tộc sự phân hoá ngay trong mỗi quốc giangày càng gia tăng đang tiềm ẩn những nguy cơ gây mất ổn định trên thế giới

Nhờ vận dụng nhanh chóng những thành tựu mới nhất của khoa học và công nghệ ,cũng nh tận dụng có hiệu quả làn sóng đổi mới công nghệ , nhất là trong công nghệ thôngtin , công nghệ vật liệu , công nghệ sinh học cục diện hiện nay của nhiều khu vực vànhiều nớc trên thế giới đã có sự thay đổi về căn bản Trên quy mô toàn cầu , trong nhữngnăm đầu của thế kỷ XXI , nhiều nớc đang tiến nhanh vào kỷ nguyên thông tin Trong đó ,cơ cấu sản xuất và nền tảng của sự tăng trởng kinh tế ngày càng dựa vào việc ứng dụngcác thành tựu khoa học và công nghệ , nhất là các công nghệ cao ; các ngành dịch vụchiếm tỷ trọng ngày càng lớn trong cơ cấu tổng sản phẩm trong nớc (GDP) của một nớc ,với nền tảng là hoạt động xử lý trông tin ; tri thức và quyền sở hữu trí tuệ là tài sản quantrọng và quý báu nhất của mỗi quốc gia và sáng tạo là động lực của sự phát triển

Từ đại hội Đảng lần thứ VI (1986), nớc ta đã tiến hành công cuộc đổi mới và đã thu

đợc nhiều thắng lợi Đảng và Nhà nớc ta đã đặt khoa học và công nghệ cùng với giáo dục

và đào tạo là quốc sách hàng đầu , là động lực phát triển kinh tế - xã hội , là nền tảng vànhân tố quyết định thắng lợi công cuộc công nghiệp hoá , hiện đại hoá đất nớc ở đầu thế

kỷ XXI Điều này đã đợc thể hiện rõ nét trong các nghị quyết của Đại hội lần thứ VIII ,lần thứ IX của Đảng Cộng sản Việt Nam , đặc biệt trong nghị quyết của Hội nghị lần thứ

2 của Ban chấp hành Trung ơng khoá VIII về khoa học và công nghệ , cũng nh trong Luậtkhoa học và công nghệ đã đợc Quốc hội thông qua tháng 6 năm 2000

Khoa học và công nghệ đóng vai trò quan trọng trong việc nắm bắt các cơ hội pháttriển mới , rút ngắn khoảng cách giữa nớc ta và các nớc tiên tiến trên thế giới , đẩy nhanhquá trình hội nhập kinh tế khu vực và kinh tế của đất nớc Thực tiễn tình hình kinh tế nớc

ta trong những năm qua đã chứng minh điều đó Từ một nớc phải nhập khẩu gạo trongnhững năm đầu giải phóng đất nớc , đến nay ,Việt Nam đã trở thành một trong 3 nớc xuấtkhẩu gạo hàng đầu thế giới , sánh vai cùng Mĩ và Thái Lan Quan hệ th ơng mại của nớc

ta cũng ngày càng đợc mở rộng với chủ trơng "Việt Nam muốn làm bạn với tất cả các nớctrên thế giới " Nớc ta đã gia nhập ASEAN , AFTA

Trong quá trình phát triển đất nớc để thực hiện mục tiêu " dân giàu , nớc mạnh , xãhội công bằng , văn minh " bên cạnh việc áp dụng các thành tựu khoa học - kỹ thuật tiêntiến của nớc ngoài chúng ta vẫn luôn kiên định theo con đờng chủ nghĩa xã hội , áp dụngmột cách linh hoạt chủ nghĩa Mác - Lênin trong những đờng lối lãnh đạo , phát triển kinh

tế - xã hội và coi đó là kim chỉ nam dẫn đờng

Nhận thức đợc tầm quan trọng của chủ nghĩa Mác - Lênin , em Nguyễn Thị Quỳnh

Liên - sinh viên lớp Tài chính 43A - đã tiến hành nghiên cứu đề tài :" ý thức và vai trò

của tri thức khoa học trong công cuộc đổi mới ở nớc ta hiện nay " Trong qúa trình

thực hiện , em đã nâng cao đợc kiến thức của mình , hiểu thêm đợc sự đúng đắn của con

đờng mà Nhà nớc ta đã chọn Để hoàn thành đợc tiểuluận này em đã đợc sự giảng dạy vàgiúp đỡ nhiệt tình của cô Dơng Thị Liễu Tuy nhiên , đây là lần đầu tiên thử sức với một

đề tài vừa mang tính lý luận , vừa manh tính thực tiễn cao nên em không tránh khỏi nhiềuthiếu sót , em mong cô thông cảm và giúp đỡ em trong quá trình học tập của mình

Em xin chân thành cảm ơn cô

Sinh viên

Nguyễn Thị Quỳnh Liên

Chơng 1 Nguồn gốc , bản chất và kết cấu của ý thức

1.1 ý thức là gì

Chủ nghĩa duy tâm và tôn giáo cho rằng ý thức có một cuộc sống riêng , tồn tại táchbiệt vật chất thậm chí quyết định , sinh ra vật chất

Chủ nghĩa duy vật tầm thờng cho rằng ý thức cũng là một dạng vật chất

Chủ nghĩa duy vật cận đại đã thấy dợc ý thức phản ánh thế giới khách quan , đã chỉ ra

đợc kết cấu của ý thức song lại cha thấy nguồn gốc xã hội và vai trò xã hội của ý thức Chủ nghĩa duy vật biện chứng đã kế thừa , phát triển , khắc phục những quan niệmtrên đa ra định nghĩa khoa học về ý thức :

ý thức là sự phản ánh sáng tạo thế giới khách quan vào bộ não ngời thông qua lao

bộ óc bị tổn thơng thì hoạt động ý thức sẽ không bình thờng hoặc bị rối loạn Vì vậykhông thể tách rời ý thức ra khỏi hoạt động sinh lý thần kinh của bộ óc ý thức không thểdiễn ra , tách rời hoạt động sinh lý thần kinh của bộ óc ngời

Bộ óc của con ngời hiện đại là sản phẩm của quá trình tiến hoá lâu dài về mặt sinhvật - xã hội sau khi vợn biến thành ngời , óc vợn biến thành óc ngời Bộ óc là một tổ chứcvật chất sống đặc biệt , có cấu trúc tinh vi và phức tạp , bao gồm từ 14 dến 15 tỷ tế bàothần kinh Các tế bào này có liên quan với nhau và với các giác quan , tạo thành vô sốnhững mối liên hệ thu nhận , điều khiển hoạt động của cơ thể trong quan hệ với thế giớibên ngoài qua các phản xạ không điều kiện và có điều kiện Trong bộ óc ng ời , quá trình

ý thức không đồng nhất và cũng không tách rời , độc lập hay song song với quá trình sinh

lý Đây chính là hai mặt của một quá trình - quá trình sinh lý thần kinh trong bộ óc ngờimang nội dung ý thức , cũng giống nh tín hiệu vật chất mang nội dung thông tin

Ngày nay sự phát triển mạnh mẽ của khoa học - kỹ thuật hiện đại đã tạo ra nhữngmáy móc thay thế cho một phần lao động trí óc của con ngời Chẳng hạn các máy tính

điện tử , rôbốt " tinh khôn " , trí tuệ nhân tạo Song điều đó không có nghĩa là máy móccũng có ý thức nh con ngời Máy móc dù có tinh khôn đến đâu đi chăng nữa cũng không

thể thay thế đợc cho hoạt động trí tuệ của con ngời Máy móc là một kết cấu kỹ thuật docon ngời tạo ra , còn con ngời là một thực thể xã hội Máy móc không thể sáng tạo lạihiện thực dới dạng tinh thần trong bản thân nó nh con ngời Do đó chỉ có con ngời với bộ

óc của mình mới có ý thức theo đúng nghĩa của từ đó

Tuy nhiên , nếu chỉ có bộ óc không thôi mà không có sự tác động của thế giới bênngoài để bộ óc phản ánh lại các tác động đó thì cũng không thể có ý thức Phản ánh làmột thuộc tính phổ biến của mọi dạng vật chất Phản ánh đợc thể hiện trong sự tác độngqua lại giữa các hệ thống vật chất ; đó là năng lực giữ lại , tái hiện của hệ thống vật chấtnày những đặc điểm của hệ thống vật chất Thí dụ : nớc và oxi tác động vào kim loại gây

ra sự han gỉ của kim loại phản ánh đặc điểm của nớc và oxi

Trong quá trình phát triển lâu dài của thế giới vật chất , tơng ứng với sự phát triểncủa các hình thức hoạt động của vật chất , thì thuộc tính phản ánh của vật chất cũng pháttriển Hệ thống vật chất có tổ chức càng phức tạp thì năng lực phản ánh càng cao

Phản ánh đơn giản nhất ở trong giới vô sinh là phản ánh vật lí Hình thức phản

ánh này đợc thể hiện qua những biến đổi cơ , lí , hoá dới những hình thức biểu hiện cụ thể

nh thay đổi vị trí , biến dạng và phá huỷ

Giới hữu sinh có hệ thống tổ chức cao hơn so với giới vô sinh Song bản thân giớihữu sinh lại tồn tại với những trình độ khác nhau tiến hoá từ thấp đến cao , từ đơn giản

đến phức tạp nên hình thức phản ánh sinh vật cũng thể hiện ở thực vật và các cơ thể độngvật bậc thấp Khác với phản ánh vật lý mang tính thụ động , không chọn lọc , phản ánhkích thích đã có sự chọn lọc trớc những sự tác động của môi trờng Thí dụ hoa hớng dơnghớng đến mặt trời , rễ cây phát triển mạnh về phía có nhiều phân bón

ở động cao cấp phản ánh đợc phát triển cao hơn do việc xuất hiện hệ thần kinh Tính cảm ứng ( năng lực có cảm giác ) là hình thức phản ánh nảy sinh do những tác động

từ bên ngoài lên cơ thể động vật và cơ thể phản ứng lại trớc tác động đó của môi trờng

So với tính kích , tính cảm ứng hoàn thiện hơn , nó đợc thực hiện trên cơ sở các quá trìnhthần kinh điều khiển mối liên hệ giữa cơ thể với môi trờng thông qua cơ chế phản xạkhông điều kiện

Phản ánh tâm lý , hình thức cao nhất trong giới động vật gắn liền với quá trìnhhình thành các phản xạ có điều kiện ở phản ánh tâm lý ngoài cảm giác , đã xuất hiện trigiác và biểu tợng Cảm giác , tri giác , biểu tợng là những biểu hiện của phản ánh tâm lý

ở động vật có hệ thần kinh trung ơng

Cùng với quá trình vợn biến thành ngời , phản ánh tâm lý ở động vật cao cấpchuyển hoá thành phản ánh ý thức của con ngời Phản ánh ý thức là một hình thức phản

ánh mới đặc trng của một dạng vật chất có tổ chức cao nhất , đó là bộ não con ngời

Là hình thức cao nhất của sự phản ánh thế giới hiện thực , ý thức chỉ nảy sinh ở giai

đoạn phát triển cao của thế giới vật chất , cùng với sự xuất hiện của con ngời ý thức là ýthức của con ngời , nằm trong con ngời , không thể tách rời con ngời ý thức bắt nguồn

từ một thuộc tính của vật chất - thuộc tính phản ánh - phát triển thành ý thức ra đờì làkết quả phát triển lâu dài của thuộc tính phản ánh của vật chất , nội dung của nó là thôngtin về thế giới bên ngoài , về vật đợc phản ánh ý thức là sự phản ánh thế giới bên ngoàivào trong bộ óc ngời Bộ óc ngời là cơ quan phản ánh , song chỉ có riêng bộ óc thôi thì

cha thể có ý thức Không có sự tác động của thế giới bên ngoài lên các giác quan và qua

đề , nguồn gốc xã hội ý thức ra đời cùng với quá trình hình thành bộ óc ngời nhờ lao

động , ngôn ngữ và những quan hệ xã hội ý thức là sản phẩm của sự phát triển xã hội ,

nó phụ thuộc vào xã hội , và ngay từ đầu đã mang tính chất xã hội

Loài vật tồn tại nhờ vào những vật phẩm có sẵn trong tự nhiên dới dạng trực tiếp ,còn loài ngời thì khác hẳn Những vật phẩm cần thiết cho sự sống th ờng không có sẵntrong tự nhiên , con ngời phải tạo từ những vật phẩm ấy Chính thông qua hoạt động lao

động nhằm cải tạo thế giới khách quan mà con ngời mới có thể phản ánh đợc thế giớikhách quan , mới có ý thức về thế giới đó

Quá trình hình thành ý thức không phải là quá trình con ngời thu nhận thụ động Nhờ có lao động con ngời tác động vào các đối tợng hiện thực , bắt chúng phải bộc lộnhững thuộc tính , những kết cấu , những quy luật vận động của mình thành những hiện t-ợng nhất định và các hiện tợng này tác động vào bộ óc ngời ý thức đợc hình thànhkhông phải chủ yếu là do tác động thuần tuý tự nhiên của thế giới khách quan vào bộ ócngời , mà chủ yếu là do hoạt động của con ngời cải tạo thế giới khách quan , làm biến đổithế giới đó Quá trình hình thành ý thức là kết quả hoạt động chủ động của con ngời

Nh vậy , không phải ngẫu nhiên thế giới khách quan tác động vào bộ óc ngời để con ngời

có ý thức , mà trái lại, con ngời có ý thức chính vì con ngời chủ động tác động vào thếgiới thông qua hoạt động thực tiễn để cải tạo thế giới Con ngời chỉ có ý thức do có tác

động vào thế giới Nói cách khác , ý thức chỉ đợc hình thành thông qua hoạt động thựctiễn của con ngời Nhờ tác động vào thế giới mà con ngời khám phá ra những bí mật củathế giới , ngày càng làm phong phú và sâu sắc ý thức của mình về thế giới

Trong quá trình lao động , ở con ngời xuất hiện nhu cầu trao đổi kinh nghiệm chonhau Chính nhu cầu đó đòi hỏi sự xuất hiện của ngôn ngữ Ph.Ăngghen viết : " Đem sosánh con ngời với các loài vật , ngời ta sẽ thấy rõ rằng ngôn ngữ bắt nguồn từ trong lao

động và cùng phát triển với lao động , đó là cách giải thích duy nhất đúng về nguồn gốccủa ngôn ngữ "

Ngôn ngữ do nhu cầu của lao động và nhờ vào lao động mà hình thành Nó là hệthống tín hiệu vật chất mang nội dung ý thức Không có hệ thống tín hiệu này - tức ngônngữ , thì ý thức không thể tồn tại và thể hiện đợc Ngôn ngữ , theo C.Mác là cái vỏ vậtchất của t duy , là hiện thực trực tiếp của t tởng , không có ngôn ngữ , con ngời không thể

có ý thức Ngôn ngữ ( tiếng nói và chữ viết ) vừa là phơng tiện giao tiếp đồng thời là công

cụ của t duy Nhờ ngôn ngữ con ngời mới có thể khái quát hoá , trừu tợng hoá , mới cóthể suy nghĩ , tách khỏi sự vật cảm tính Nhờ ngôn ngữ , kinh nghiệm , hiểu biết của ng ờinày đợc truyền cho ngời kia , thế hệ này cho thế hệ khác ý thức không phải là hiện tợng

thuần tuý cá nhân mà là một hiện tợng có tính chất xã hội , do đó không có phơng tiệntrao đổi xã hội về mặt ngôn ngữ thì ý thức không thể hình thành và phát triển đợc Nh vậy, nhôn ngữ là yếu tố quan trọng để phát triển tâm lý , t duy và văn hoá con ngời , xã hộiloài ngời nói chung Vì thế Ph.Ăngghen viết :" sau lao động và đồng thời với lao động làngôn ngữ đó là hai sức kích thích chủ yếu " của sự chuyển biến bộ não của con ng ời ,tâm lý động vật thành ý thức

1.3 Bản chất của ý thức

Dựa trên lý luận phản ánh của mình , chủ nghĩa duy vật biện chứng đã giải quyếtmột cách khoa học vấn đề bản chất của ý thức : bản chất của ý thức là sự phản ánh sángtạo thế giới khách quan Trớc C.Mác , các nhà duy vật đều thừa nhận sự vật , vật chất tồntại khách quan và ý thức là sự phản ánh sự vật đó Tuy nhiên , do chịu ảnh hởng bởi quan

điểm siêu hình nên nhiều nhà duy vật trớc C.Mác đã coi ý thức là sự phản ánh thụ độnggiản đơn , máy móc sự vật mà không thấy đợc tính năng động sáng tạo của ý thức , tínhbiện chứng của quá trình phản ánh Trái lại , các nhà duy tâm lại cờng điệu tính năng

động , sáng tạo của ý thức đến mức coi ý thức sinh ra vật chất , chứ không phải là sự phản

ánh của vật chất

Khác với những quan điểm trên đây , chủ nghĩa duy vật Mácxít coi ý thức là sựphản ánh hiện thực khách quan vào trong bộ óc ngời một cách năng động , sáng tạo Phản ánh là điều kiện của sáng tạo , điểm xuất phát để hiểu bản chất của ý thức làphải thừa nhận ý thức là sự phản ánh , là cái phản ánh , còn vật chất là cái đ ợc phản ánh Cái đợc phản ánh - tức vật chất - tồn tại khách quan , ở ngoài và độc lập với cái phản ánh

là ý thức " ý thức không bao giờ có thể là cái gì khác hơn là sự tồn tại ý thức " , là hình

ảnh tinh thần của sự vật khách quan Vì vậy không thể đồng nhất hoặc tách rời ý thức vớivật chất ý thức là cái phản ánh thế giới khách quan , nhng nó là cái thuộc phạm vi chủquan , là thực tại chủ quan , không có tính vật chất ý thức là hình ảnh phi cảm tính củacác đối tợng vật chất có tồn tại cảm tính Nếu coi ý thức cũng là một hiện tợng vật chấtthì sẽ lẫn lộn giữa vật chất và ý thức , làm mất ý nghĩa của sự đối lập giữa vật chất và ýthức , từ đó đó dẫn đến làm mất đi sự đối lập giữa chủ nghĩa duy vật và chủ nghĩa duy tâm

Tuy nhiên , ý thức không phải là bản sao giản đơn , thụ động máy của sự vật ý

thức là của con ngời , mà con ngời là một thực thể xã hội năng động , sáng tạo ý thứcphản ánh thế giới khách quan trong quá trình con ngời tác động , cải tạo thế giới Do đó ýthức con ngời là sự phản ánh có tính năng động , sáng tạo ý thức là sự phản ánh sáng tạolại hiện thực , theo nhu cầu thực tiễn xã hội Vì vậy ý thức " chẳng qua chỉ là vật chất đ ợc

đem chuyển vào đầu óc con ngời và đợc cải biến đi ở trong đó " Nói cách khác , ý thức làhình ảnh chủ quan của thế giới khách quan

Nhờ khả năng sáng tạo mà ý thức có thể phản ánh đợc bản chất , quy luật khách quan Sự phản ánh của ý thức là sự phản ánh sáng tạo , khả năng sáng tạo của ý thức là khả năng sáng tạo trên cơ sở của phản ánh khách quan Sự phản ánh sáng tạo là cái phân biệt phản ánh ý thức với mọi sự phản ánh khác của mọi dạng vật chất Tính sáng tạo của

ý thức đợc thể hiện ra rất phong phú Trên cơ sở những cái đã có , ý thức có thể tạo ra tri thức về sự vật , có thể tởng tợng ra cái trong thực tế vốnkhông có ý thức có thể tiên

đoán , dự báo tơng lai ( phản ánh vợt trớc ) , có thể tạo ra những ảo tởng , những huyền thoại , những giả thuyết , lý thuyết khoa học hết sức trừu tợng và khái quát cao , thậm chí

ở một số ngời có những khả năng đặc biệt nh tiên tri , thôi miên , ngoại cảm , thấu thị Những khả năng đó càng nói lên tính chất phức tạp và phong phú của đời sống tâm lý - ý thức ở con ngời mà khoa học còn phải tiếp tục đi sâu nghiên cứu để làm sáng tỏ bản chất của những hiện tợng kì lạ đó

Phản ánh của ý thức là phản ánh sáng tạo là vì phản ánh đó đợc thực hiện trên cơ sở: thực tiễn , sự hoàn thiện bộ óc ngời , quan hệ xã hội

ý thức là sự phản ánh hiện thực khách quan vào bộ óc ngời , song đây là phản ánh

đặc biệt - phản ánh trong quá trình con ngời cải tạo thế giới Quá trình ý thức là quátrình thống nhất của 3 mặt sau đây :

Một là , trao đổi thông tin giữa chủ thể và đối tợng phản ánh Sự trao đổi nàymang tính hai chiều , có định hớng và chọn lọc các thông tin cần thiết

Hai là ,mô hình hoá đối tợng trong t duy dới dạng hình ảnh tinh thần Thực chất

đây là quá trình sáng tạo lại hiện thực của ý thức theo nghĩa mã hóa các đối t ợng vật chấtthành các ý tởng tinh thần phi vật chất

Ba là , chuyển mô hình từ t duy ra hiện thực khách quan , tức quá trình hiện thựchóa t tởng , thông qua hoạt động thực tiễn biến cái quan niệm thành cái thực tại kháchquan , biến các ý tởng phi vật chất trong t duy thành các dạng vật chất ngoài hiện thực Trong giai đoạn này con ngời lựa chọn những phơng pháp , phơng tiện , công cụ để tác

động vào hiện thực khách quan nhằm thực hiện mục đích của mình Điều đó càng nói lêntính năng động sáng tạo của ý thức

Tính sáng tạo của ý thức không có nghĩa là ý thức đẻ ra vật chất Sáng tạo của ýthức là sáng tạo của sự phản ánh , theo quy luật và trong khuôn khổ của sự phản ánh , màkết quả bao giờ cũng là những khách thể tinh thần Sự sáng tạo của ý thức không đối lập ,loại trừ , tách rời sự phản ánh , mà ngợc lại thống nhất với phản ánh , trên cơ sở phản ánh Phản ánh và sáng tạo là hai mặt thuộc bản chất của ý thức ý thức - trong bất kỳ trờnghợp nào - cũng là sự phản ánh và chính thực tiễn xã hội của con ngời tạo ra sự phản ánhphức tạp , năng động , sáng tạo của bộ óc

ý thức không phải là một hiện tợng tự nhiên thuần tuý mà là một hiện tợng xã hội

ý thức bắt nguồn từ thực tiễn lịch sử - xã hội , phản ánh những quan hệ xã hội khách quan C.Mác khẳng định :" ngay từ đầu , ý thức đã là một sản phẩm xã hội , và vẫn là nh vậychừng nào con ngời còn tồn tại "

1.4 Kết cấu của ý thức

ý thức có kết cấu phức tạp , bao gồm nhiều thành tố có quan hệ với nhau Có thểphân chia kết cấu đó theo nhiều cách khác nhau tuỳ theo cách tiếp cận ở đây có thể chiacấu trúc đó theo hai chiều sau đây :

1.4.1 Theo chiều ngang

Bao gồm các yếu tố cấu thành nh tri thức , tình cảm , niềm tin , lý trí , ý trí Trong

sự vật Do đó mọi hiện tợng ý thức đều có nội dung tri thức ở mức độ nhất định ý thức

mà không bao hàm tri thức , không dựa vào tri thức vì ý thức đó là một sự trừu tợng ,trống rỗng , không giúp ích gì cho con ngời trong hoạt động thực tiễn Theo Mác tri thức

là phơng thức mà theo đó ý thức tồn tại và theo đó một cái gì đó nảy sinh ra đối với ý thức Cho nên một cái gì đó nảy sinh ra đối với ý thức chừng nào mà ý thức biết cái đó Quátrình hình thành và phát triển của ý thức cũng là quá trình con ngời tìm kiếm , tích luỹ trithức về thế giới xung quanh Càng hiểu biết về sự vật thì ý thức về sự vật càng sâu sắc Tuy nhiên , sự tác động của thế giới bên ngoài đến con ngời không chỉ đem lại hiểubiết về thế giới mà còn đem lại tình cảm của con ngời đối với thế giới Tình cảm là mộthình thái đặc biệt của sự phản ánh tồn tại , nó phản ánh quan hệ giữa ngời với ngời vàquan hệ giữa ngời với thế giới khách quan Tình cảm tham gia vào mọi hoạt động củacon ngời và trở thành một trong những động lực quan trọng của hoạt động con ngời Trithức có biến thành tình cảm mãnh liệt mới sâu sắc và phải thông qua tình cảm thì mớibiến thành hành động thực tế , mới phát huy đợc sức mạnh của mình

1.4.2 Theo chiều dọc

Đó là lát cắt theo chiều sâu của thế giới nội tâm con ngời bao gồm các yếu tố nh tự

ý thức , tiềm thức , vô thức Tất cả những yếu tố đó cùng với những yếu tố khác quy

định tính chất phong phú , phức tạp trong thế giới tinh thần và hoạt động tinh thần của conngời

Trong quá trình nhận thức thế giới xung quanh , con ngời đồng thời cũng tự nhậnthức bản thân mình , đó chính là tự ý thức Nh vậy , tự ý thức cũng là ý thức , là mộtthành tố quan trọng của ý thức , song đây là ý thức về bản thân mình trong mối quan hệvới ý thức về thế giới bên ngoài Tự ý thức là ý thức của con ngời về những hành vi ,những tình cảm , t tởng , động cơ , lợi ích của mình , về địa vị của mình trong xã hội Tự

ý thức là ý thức hớng về nhận thức bản thân mình thông qua quan hệ với thế giới bênngoài Thông qua phản ánh thế giới xung quanh , con ngời ý thức mình nh một cá nhân

đang tồn tại , đang hoạt động , có t duy , có cảm giác , có các hành vi đạo đức và có vị trítrong xã hội Tự ý thức không chỉ là tự ý thức của cá nhân mà còn là tự ý thức của mộtgiai cấp , một tập đoàn xã hội , thậm chí của xã hội Trình độ tự ý thức nói lên trình độphát triển của nhân cách , trình độ làm chủ bản thân Nhờ có tự ý thức , con ng ời tự điềuchỉnh bản thân theo các quy tắc , các chuẩn mực mà xã hội đề ra

Tiềm thức là những hoạt động tâm lý ( chủ yếu là hoạt động nhận thức ở cả haitrình độ cảm tính và t duy) tự động diễn ra bên ngoài sự kiểm soát của chủ thể , song lại

có liên quan trực tiếp đến các hoạt động tâm lý đang diễn ra dới sự kiểm soát của chủ thể

ấy Về thực chất , tiềm thức là những tri thức mà chủ thể đã có đợc từ trớc ( bằng cáchtrực tiếp hoặc gián tiếp nắm bắt chúng ) nhng đã gần nh trở thành bản năng , thành kĩnăng nằm trong tầng sâu của ý thức chủ thể , là ý thức dới dạng tiềm năng Do đó tiềmthức có thể tự động gây ra các hoạt động tâm lý và nhận thức mà chủ thể không cần kiểmsoát chúng một cách trực tiếp Tiềm thức có vai trò quan trọng cả trong hoạt động tâm lýhàng ngày của con ngời và cả trong t duy khoa học Trong t duy khoa học , vai trò củatiềm thức chủ yếu gắn với các loại hình t duy chính xác , với các hoạt động t duy thờnglặp đi lặp lại nhiều lần ở đây tiềm thức góp phần làm giảm sự quá tải của đầu óc trongviệc xử lý một khối lợng các tài liệu , dữ kiện , tin tức diễn ra một cách lặp đi , lặp lại màvẫn đảm bảo đợc độ chính xác và chặt chẽ cần thiết của t duy khoa học

Vô thức là những hiện tợng tâm lý không phải do lý trí điều khiển Lĩnh vực vôthức là lĩnh vực các hiện tợng tâm lý nằm ngoài phạm vi của lý trí mà ý thức không kiểmsoát đợc trong một lúc nào đó Chúng liên quan đến những hoạt động xảy ra bên ngoàiphạm vi của lý trí hoặc cha đợc con ngời ý thức đến Con ngời là một thực thể xã hội có ýthức nhng không phải mọi hành vi của con ngời đều do lý thí chỉ đạo Trong đời sống củacon ngời , có những hành vi do bản năng chi phối hoặc do những động tác đợc lặp đi lặplại nhiều lần trở thành thói quen tới mức chúng vẫn tự động xảy ra ngay cả khi không có

sự chỉ đạo của lý trí Những hành vi thuộc loại nh vậy là những hành vi vô thức , do vôthức điều khiển , nói cách khác , vô thức là những trạng thái tâm lý ở chiều sâu , điềuchỉnh sự suy nghĩ , hành vi , thái độ ứng xử của con ngời mà cha có sự truyền tin bêntrong , cha có sự kiểm tra , tính toán của lý trí Vô thức biểu hiện ra thành những hiện t -ợng khác nhau nh bản năng ham muốn , giấc mơ , bị thôi miên , mặc cảm , sự lỡ lời , nóinhịu , trực giác Mỗi hiện tợng vô thức có vùng hoạt động riêng , có vai trò , chức năngriêng , song tất cả đều có một chức năng chung là giải toả những ức chế trong hoạt độngthần kinh vợt ngỡng nhất là những ham muốn bản năng không đợc phép bộc lộ ra và thựchiện trong quy tắc của đời sống cộng đồng Nó góp phần quan trọng trong việc lập lại thếcân bằng trong hoạt động tinh thần của con ngời mà không dẫn tới trạng thái ức chế quámức nh ấm ức , sự dày vò mặc cảm Nghiên cứu những hiện tợng vô thức giúp cho conngời luôn luôn làm chủ đời sống nội tâm của mình , có phơng pháp kìm chế đúng quy luậtnhững trạng thái ức chế của tinh thần Nh vậy vô thức có vai trò và tác dụng nhất địnhtrong đời sống và hoạt động của con ngời Nhờ vô thức , con ngời tránh đợc tình trạngcăng thẳng không cần thiết do thần kinh khi làm việc quá tải Nhờ vô thức mà nhữngchuẩn mực con ngời đặt ra đợc thực hiện một cách tự nhiên không có sự khiên cỡng Vôthức có ý nghĩa quan trọng trong hoạt động giáo dục thế hệ trẻ , trong hoạt động khoa học

và nghệ thuật Vì vậy không thể phủ nhận vai trò của vô thức trong cuộc sống , nếu phủnhận vô thức sẽ không thể hiểu đầy đủ và đúng đắn về con ngời Tuy nhiên không nên c-ờng điệu hoá , tuyệt đối hóa và thần bí hoá vô thức Không nên coi vô thức là hiện t ợngtâm lý cô lập , hoàn toàn tách biệt khỏi hoàn cảnh xã hội xung quanh và tuyệt nhiênkhông phải nó không có liên hệ gì đến ý thức Thực ra vô thức là vô thức nằm trong conngời có ý thức , con ngời là một thực thể có ý thức Giữ vai trò chủ đạo trong hoạt độngcủa con ngời là ý thức chứ không phải vô thức Nhờ có ý thức mới điều khiển đợc các

hiện tợng vô thức hớng tới chân , thiện , mỹ Vô thức chỉ là một mắt khâu trong cuộcsống có ý thức của con ngời

1.5 Vai trò và tác dụng của ý thức ý nghiã phơng pháp luận của mối quan hệ giữa vật chất và ý thức

Kẻ thù của chủ nghĩa Mác thờng xuyên tạc là chủ nghĩa Mác chỉ biết đến vật chất ,kinh tế mà coi nhẹ vai trò của ý thức t tởng Thực ra hoàn toàn không phải nh vậy Chỉ

có chủ nghĩa duy vật tầm thờng , không biện chứng , duy vật kinh tế mới phủ nhận hoặccoi nhẹ vai trò của các yếu tố tinh thần , ý thức mà thôi

Khi khẳng định vai trò quyết định của vật chất đối với ý thức , chủ nghĩa duy vậtMácxít đồng thời cũng vạch rõ sự tác động trở lại vô cùng quan trọng của ý thức đối vớivật chất ý thức do vật chất sinh ra và quyết định , song sau khi ra đời , ý thức có tính độclập tơng đối nên có tác động trở lại to lớn đối với vật chất thông qua hoạt động thực tiễncủa con ngời ý thức của con ngời có tác động tích cực , làm biến đổi hiện thực , vật chấtkhách quan theo nhu cầu của mình Quan hệ giữa vật chất và ý thức không phải là quan

hệ một chiều mà là quan hệ tác động qua lại Không thấy điều đó sẽ rơi vào quan niệmduy vật tầm thờng và bệnh bảo thủ trì trệ trong nhận thức và hành động

Nói tới vai trò của ý thức về thực chát là nói tới vai trò của con ngời , bởi vì ý thức

là ý thức của con ngời Bản thân ý thức không trực tiếp thay đổi đợc gì trong hiện thựccả Theo Mác " lực lợng vật chất chỉ có thể đánh đổi bằng lực lợng vật chất " , cho nênmuốn thực hiện t tởng phải sử dụng lực lợng thực tiễn Điều đó cũng có nghĩa là con ngờimuốn thực hiện thực hiện đợc các quy luật khách quan thì phải nhận thức vận dụng đúng

đắn những quy luật đó , phải có ý chí và có phơng pháp để tổ chức hành động Cho nênvai trò của ý thức là ở chỗ chỉ đạo hoạt động của con ngời , hình thành mục tiêu , kếhoạch , ý chí , biện pháp cho hoạt động của con ngời ở đây ý thức , t tởng có thể quyết

định làm cho con ngời hoạt động đúng hay sai , thành công hay thất bại trên cơ sở những

điều kiện khách quan nhất định

Vai trò tích cực của ý thức , t tởng không phải ở chỗ nó trực tiếp tạo ra hay thay đổithế giới vật chất mà là nhận thức thế giới khách quan và từ đó làm cho con ngời hìnhthành đợc mục đích , phơng pháp , biện pháp và ý chí cần thiết cho hoạt động của mình Sức mạnh của ý thức con ngời không phải ở chỗ tách rời điều kiện vật chất , thoát ly hiệnthực khách quan , mà biết dựa vào điều kiện vật chất đã có , phản ánh đúng quy luậtkhách quan để cải tạo thế giới khách quan một cách chủ động , sáng tạo với ý chí , nhiệttình cao Con ngời phản ánh càng đầy đủ và chính xác thế giới khách quan thì càng cảitạo thế giới có hiệu quả Vì vậy phải phát huy tính năng động , sáng tạo của ý thức , pháthuy vai trò nhân tố con ngời để tác động cải tạo thế giới khách quan Đồng thời phải khắcphục bệnh bảo thủ , trì trệ , thái độ tiêu cực , thụ động , ỷ lại , ngồi chờ trong quá trình đổimới hiện nay

Tuy nhiên cơ sở cho việc phát huy tính năng động chủ quan là việc thừa nhận vàtôn trọng tính khách quan của vật , của các quy luật tự nhiên và xã hội Nếu nh thế giớivật chất - với những thuộc tính và quy luật vốn có của nó - tồn tại khách quan , không phụthuộc vào ý thức con ngời thì trong nhận thức và hoạt động thực tiễn phải xuất phát từ

thực tế khách quan , lấy thực tế khách quan làm căn cứ cho mọi hoạt động của mình Chính vì vậy , Lênin đã nhiều lần nhấn mạnh rằng không đợc lấy ý muốn chủ quan củamình làm chính sách , không đợc lấy tình cảm làm điểm xuất phát cho chiến lợc và sáchlợc cách mạng Nếu chỉ xuất phát từ ý muốn chủ quan , nếu lấy ý chí áp đặt cho thực tế ,lấy ảo tởng thay cho hiện thực thì sẽ mắc phải bệnh chủ quan duy ý chí

Trớc Đại hội Đảng lần thứ VI , bên cạnh những thành tựu đạt đợc , chúng ta đãphạm những sai lầm trong việc xác định mục tiêu và bớc đi về xây dựng cơ sở vật chất -

kỹ thuật , cải tạo xã hội chủ nghĩa và quản lý kinh tế Chúng ta đã nóng vội muốn xoá bỏngay nền kinh tế nhiều thành phần , vi phạm nhiều quy luật khách quan Cơng lĩnh của

Đảng đợc thông qua tại Đại hội lần thứ VII đã khẳng định :" Đảng đã phạm sai lầm chủquan duy ý chí , vi phạm quy luật khách quan " Vì vậy , từ lý luận chủ nghĩa Mác -Lênin cũng nh từ những kinh nghiệm thành công và thất bại trong quá trình lãnh đạo cáchmạng , Đại hội lần thứ VII của Đảng ta đã rút ra bài học quan trọng là : " Mọi đ ờng lối ,chủ Đảng phải xuất phát từ thực tế , tôn trọng quy luật khách quan " Bài học đó có ýnghĩa thời sự nóng hổi trong quá trình đổi mới đất nớc ta Đại hội lần thứ VIII của Đảng

ta đã tổng kết 10 năm đổi mới , đề ra những mục tiêu , phơng pháp cho thời kì mới - thờikì đẩy mạnh công nghiệp hoá - hiện đại hoá đất nớc Trong thời kì mới này phải " lấyviệc phát huy nguồn lực con ngời làm yếu tố cơ bản cho sự phát triển nhanh và bền vững ", chúng ta cần tránh sai lầm chủ quan nóng vội trong công nghiệp hoá , hiện đại hóa đồngthời phải " khơi dậy trong nhân dân lòng yêu nớc , ý chí quật cờng , phát huy tài chí củanguời Việt Nam , quyết tâm đa nớc nhà ra khỏi nghèo nàn và lạc hậu "

Chơng 2 Vai trò của tri thức khoa học trong công cuộc đổi mới nền kinh tế ở nớc ta

2.1 Vai trò của tri thức khoa học trong nền kinh tế - xã hội

2.1.1 Tri thức khoa học

Tri thức khoa học là những kiến thức thu đợc qua những quá trình học tập một cáchcông phu

Tri thức khoa học có các đặc trng sau :

Tri thức khoa học là tri thức ở tầm quản lý đợc cái bản chất , quy luật , nguyên nhân ,

xu hớng của thế giới khách quan

Tri thức khoa học là tri thức có tính hệ thống về sự vật khách quan

Tri thức khoa học là tri thức chân thực về thế giới khách và không ngừng phải đợckiểm tra và chứng minh bởi lôgic và thực tiễn

2.1.2 Vai trò của tri thức khoa học trong nền kinh tế - xã hội

Trên phạm vi thế giới những tiến bộ khoa học - kỹ thuật và công nghệ mới đã làmcho lợi thế so sánh của mỗi quốc gia biến đổi không ngừng , làm thay đổi mối quan hệgiữa các nớc , trong đó mỗi nớc đều có cơ hội to lớn để tìm ra lợi thế so sánh mới chomình và đều đứng trớc những thách thức mới Trong điều kiện nh vậy các nớc phụ thuộclẫn nhau rất mạnh mẽ

Tiến bộ khoa học - kỹ thuật thực sự góp phần không nhỏ vào quá trình quốc tế hoá

đời sống kinh tế này , đã làm nảy sinh sự liên kết kinh tế đa dạng , nhiều chiều Chínhtiến bộ khoa học - kỹ thuật , một mặt đang làm thay đổi những quan điểm trớc đây về mộtnền kinh tế độc lập , tự chủ , hoàn chỉnh , dẫn thế giới đến một chỉnh thể đầy mâu thuẫn

đòi hỏi phải có cách giải quyết mới , mặt khác , dẫn đến sự cấu trúc lại nền kinh tế cả trênphạm vi thế giới lẫn trong nội bộ từng nớc

Nền kinh thế giới chuyển dần sang cơ cấu phát triển theo chiều sâu , đặc biệt là trongcông nghiệp cơ cấu đó chuyển dịch khá nhanh về phía những ngành có hàm lợng khoahọc , công nghệ và trí tuệ cao , cơ cấu tiêu thụ giảm theo hớng giảm các sản phẩm dùngnhiều lao động và nguyên liệu Chính tiến bộ khoa học - kỹ thuật đã làm cho vai trò củanăng lợng và lợi thế so sánh của nguyên liệu và sản phẩm sơ cấp trong công nghiệp giảmdần , do vậy mà mới có tình trạng chỉ số giá cả các sản phẩm sơ cấp và nguyên liệu trênthị trờng thế giới giảm tới 40% so với đầu thập kỷ 80 Cũng do sự chuyển dịch nhanhchóng đó mà hiện nay đã có tới 11 trong số 28 ngành công nghiệp chính của thế giới đang

bị lu mờ , bị coi là đã xế chiều và đang bị các ngành mới ra đời lấn át hoặc thay thế hoàntoàn Trớc tình hình đó để tránh thua thiệt những nớc xuất khẩu nguyên liệu và các sảnphẩm sơ cấp - mà ở đây chủ yếu là các nớc đang phát triển - phải tìm cách nhanh chóngnâng cao năng lực biến đổi tài nguyên thành sản phẩm tiêu dùng cao cấp , muốn nh thếthì không có cách nào khác hơn là phải tìm đến tiến bộ khoa học - kỹ thuật

Nh vậy , do tác động của tiến bộ khoa học - kỹ thuật mà yêu cầu phải đổi mới về mặtkinh tế , từ cơ cấu sản xuất cho đến quan hệ giữa các quốc gia , trở thành một tất yếukhông thể cỡng lại đợc nếu nh quốc gia đó muốn tồn tại và không bị nhấm chìm

Tiến bộ khoa học - kỹ thuật trong giai đoạn hiện nay , một mặt , tạo điều kiện cho sựquản lý sản xuất , quản lý xã hội nhanh nhạy và linh hoạt hơn , mặt khác nó lại cũng đòihỏi phải có sự quản lý đối với nó nhanh nhạy và linh hoạt nh vậy Vì thế tiến bộ khoa học

- kỹ thuật thực tế là mâu thuẫn với cơ chế tập trung quan liêu bao cấp Những thay đổinhanh chóng trong kỹ thuật và trong công nghệ cũng nh trong tổ chức sản xuất , trong cácmặt hàng , các sản phẩm đợc làm ra đòi hỏi phải có cách quản lý linh hoạt , mềm dẻo cóhiệu quả cao , nghĩa là để chuyển sang chất lợng mới của sự phát triển thì phải có sự đổi

mới sâu sắc và căn bản trong cơ chế quản lý Một hệ thống kinh tế bị đóng kín , bị giớihạn từ trên xuống dới , bị hạn chế quan hệ ngang , đợc điều khiển bằng mệnh lệnh tậptrung và quan liêu không tránh khỏi kìm hãm sự phát triển của xã hội , sự tiến bộ khoahọc - kỹ thuật cho nên tất yếu phải bị thay thế

Ngày nay việc quản lý xã hội , trong đó quan trọng quản lý kinh tế , quản lý nhà n

-ớc , thành công đến mức nào là tuỳ thuộc vào khả năng xử lý thông tin Không theo kịpnhững biến đổi hết sức mới trong lĩnh vực này mà kh kh giữ lấy cách quản lý cũ , lạc hậuthì không tránh khỏi bỏ lỡ thời cơ có thể vơn lên để tiến kịp cùng thời đại và thoát ra sự trìtrệ

Cùng với những biến đổi về chất lợng trong lực lợng sản xuất , trong kinh tế và trongquản lý xã hội , tiến bộ khoa học - kỹ thuật còn tạo nên những biến đổi ghê gớm tronglĩnh vực kỹ thuật quân sự , trong việc tạo ra những phơng tiện phá hoại và huỷ diệt sựsống , làm gay gắt những vấn đề toàn cầu của thời đại Sức mạnh quân sự của một quốcgia lúc này không chỉ phụ thuộc vào số lợng lớn binh lính , vào những loại vũ khí thôngthờng có sức công phá lớn đã từng một thời làm mọi ngời khiếp đảm mà còn phụ thuộc rấtlớn vào các vũ khí dựa trên những tiến bộ khoa học - kỹ thuật mới nhất , thậm chí có khichỉ phụ thuộc vào một số ít ngời thuộc các ngành nghề khác nhau từ nhà chính trị cho đếnnhà sinh học , y học chuyên nghiên cứu các vi khuẩn gây bệnh , từ nhà vật lý hạt nhâncho đến ngời điều khiển tên lửa mang đầu đạn hạt nhân Những tiến bộ khoa học - kỹthuật mới nhất đợc sử dụng để sản xuất các loại vũ khí giết ngời hàng loại

Chẳng hạn , đứng về mặt kỹ thuật mà xét thì số vũ khí hiện có đã đủ để xoá sạchhoàn toàn nhiều lần toàn bộ sự sống trên trái đất nếu chiến tranh hạt nhân xảy ra Chỉriêng một tầu ngầm chiến lợc , trong số hàng trăm tàu ngầm hiện có , cũng mang theotiềm năng huỷ diệt tơng đơng với mấy cuộc chiến tranh thế giới thứ hai trong cuộc chiếntranh mới đó không ai có thể tìm thấy phần thắng Trớc nguy cơ xảy ra một cuộc chiếntranh thế giới có sức huỷ diệt lớn nh vậy những ngời đứng đầu các quốc gia buộc phải đổimới cách đánh giá , cách nhìn nhận các quan hệ chính trị quốc tế , cách giải quyết mâuthuẫn khu vực và thế giới , đổi mới quan niệm về quốc phòng và an ninh mới Nếu làmngợc lại chắc chắn không thể tránh đợc những hậu quả ghê gớm khó lờng trớc đợc

Nhờ tiến bộ khoa học - kỹ thuật mà càng ngày ngời ta càng tạo ra đợc nhiều loạinguyên liệu và vật liệu có thể thay thế những thứ từ trớc đến nay chỉ có thể dựa vào sựcung cấp của thiên nhiên Vì vậy tiến bộ khoa học - kỹ thuật đang làm cho u thế dới dạngtiềm năng về tài nguyên thiên nhiên trở nên tơng đối

Tiến bộ khoa học - kỹ thuật một mặt tạo thời cơ thuận lợi cho các nớc này thoát rakhỏi sự lạc hậu và trì trệ nếu nh biết định hớng đúng , nếu có một tiềm năng nhất định nào

đó về nguồn vốn và nguồn nhân lực có trình độ cần thiết để tiếp thu các công nghệ t ơng

đối hiện đại Khi đã có những kĩ thuật và công nghệ mới , tiến bộ thì vấn đề đặt ra tiếptheo là giải quyết việc làm cho số lao động dôi ra , tìm thị trờng tiêu thụ sản phẩm Nếugiải quyết tốt chúng thì khả năng hội nhập của các nớc này với trào lu chung của thế giới

là hiện thực Song tiến bộ khoa học - kỹ thuật thời đại chúng ta còn có một mặt khácnghiệt ngã là hoàn toàn có khả năng nhấn các nớc kém phát triển chìm sâu hơn trong cảnhlạc hậu và phụ thuộc , đồng thời còn tạo nên một khoảng cách còn lớn gấp bội so với

khoảng cách đã từng tồn tại trớc đây giữa họ và các nớc phát triển nếu nh họ không tìm racon đờng thích hợp hoặc cố tình duy trì cách làm ăn cũ , thói quen cũ , không thích nghivới những biến đổi của thời đại

Nh vậy , trong thế giới hiện đại vừa liên kết hợp tác , vừa chứa đầy mâu thuẫn vàcạnh tranh với nhau khốc liệt , mọi quốc gia trong đó có chúng ta , nếu muốn giành chomột vị trí xứng đáng hay ít ra để không bị nhấn chìm , đều không thể cỡng lại xu thế củathời đại là đổi mới mọi mặt trên cơ sở nhận thức , đánh giá và sử dụng đúng đắn , nhanhchóng các tiến bộ khoa học - kỹ thuật mới nhất đợc loài ngời tạo ra , đồng thời biết khaithác và tạo đợc những điều kiện cho sự khai thác những nguồn lực khác có thể khai thác

Sự tác động hết sức to lớn của tri thức khoa học - công nghệ ngày nay đang dẫn dắt cácnền kinh tế của các nớc phát triển đến " nền kinh tế tri thức " Đó chính là tiên đoán củaC.Mác :" Khoa học ngày càng trở thành lực lợng sản xuất trực tiếp "

2.2 Vai trò của tri thức khoa học trong công cuộc đổi mới của nớc ta hiện nay

2.2.1 Công cuộc đổi mới ở nớc ta

2.2.1.1 Bối cảnh thế giới và trong n ớc :

Thế giới và nền sản xuất của nó đang chuyển biến hết sức nhanh chóng dới tác động

mạnh mẽ của tiến bộ khoa học - kỹ thuật mà đỉnh cao mới là những tiến bộ do cách mạngcông nghệ , cách mạng tin học mang lại Nhiều nớc đã và đang tiến hành những cải cáchrộng rãi , mạnh bạo , đặc biệt là trong lĩnh vực thông tin

Tuy nhiên cũng trong bối cảnh đó các nớc xã hội chủ nghĩa đã rơi vào tình trạngnặng nề và rút cục bị lạc hậu về nhiều mặt Nguyên nhân của tình trạng này là không

đánh giá đúng đắn và kịp thời những tiến bộ khoa học - kỹ thuật , thiếu những điều kiệncần thiết , thiếu một môi trờng dân chủ thực sự để cho con ngời phát huy mọi khả năngsáng tạo của mình Có thể thấy rõ điều này qua các chỉ số so sánh cụ thể giữa Liên Xô và

Mĩ

Việt Nam tiến hành đổi mới trong bối cảnh bị cô lập tơng đối về kinh tế trong mộtthời gian dài Những hỗ trợ kinh tế và tài chính hầu nh không đáng kể , nguồn viện trợvay của Liên Xô trớc đây và các nớc Đông Âu bị cắt Sự phong toả về kinh tế , sự lôicuốn Việt Nam vào những xung đột chính trị và quân sự đã buộc đất n ớc phải tiêu haonguồn lực mà lẽ ra có thể sử dụng cho tăng trởng kinh tế và phát triển xã hội

Tuy nhiên bên cạnh đó chúng ta cũng có một số cơ may và thuận lợi : xu thế hoàbình và hợp tác kinh tế quốc tế đang mở rộng , sự phát triển nh vũ bão của cuộc cáchmạng khoa học và công nghệ hiện đại , vị trí địa lý thuận lợi cho sự phát triển kinh tế

2.2.1.2 Công cuộc đổi mới và những thành tựu đã đạt đ ợc ở n ớc ta

Đại hội Đảng lần thứ VI ( tháng 12 / 1986 ) đã đa ra những quan điểm cơ bản trongquá trình đổi mới ở nớc ta là :

_Phát triển nền kinh tế hàng hoá nhiều thành phần theo định hớng xã hội chủ nghĩa _Chuyển nền kinh tế vận hành từ cơ chế kế hoạch hoá tập trung , quan liêu , baocấp sang cơ chế thị trờng có sự quản lý của Nhà nớc theo định hớng xã hội chủ nghĩa