Nghiên cứu hiệu quả khử trùng chất thải rắn y tế lây nhiễm bằng công nghệ hơi nước bão hòa kết hợp vi sóng

Trong công tác quản lý chất thải, bệnh viện đã sử dụng công nghệ khử trùng chất thải rắn y tế lây nhiễm bằng công nghệ hơi nước bão hòa kết hợp vi sóng.. Để có số liệu khoa học xem xét đ

MỤC LỤC

1.1 Định nghĩa và các đặc trưng của chất thải rắn y tế 3

1.1.1 Định nghĩa chất thải y tế 3

1.1.2 Nguồn phát sinh và phân loại chất thải rắn y tế 3

1.1.3 Tác hại của chất thải rắn y tế nguy hại 5

1.2 Tình hình nghiên cứu ngoài nước 6

1.3 Tình hình nghiên cứu trong nước 8

1.4 Công nghệ khử trùng hơi nước bão hòa kết hợp vi sóng 11

CHƯƠNG 2 ĐỐI TƯỢNG VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU 16 2.1 Đối tượng nghiên cứu 16

2.2 Phương pháp nghiên cứu 17

2.2.1 Phương pháp thu thập và phân tích số liệu 17

2.2.2 Phương pháp khảo sát thực địa kết hợp với phỏng vấn 17

2.2.3 Phương pháp định tính 17

2.2.4 Đánh quá hiệu quả xử lý lò hấp bằng test BI theo GEF (Golbal health care waster Project ) 19

2.2.5 Phương pháp phân tích đánh giá công nghệ 20

CHƯƠNG 3 KẾT QUẢ NGIÊN CỨU VÀ THẢO LUẬN 22 3.1 Hiện trạng quản lý chất thải y tế tại bệnh viện Lao phổi Trung ương 22 3.1.1 Tổ chức quản lý chất thải y tế 22

3.1.2 Năng lực của nhân viên y tế đối với việc quản lý chất thải y tế 23

3.1.3 Thực trạng phát sinh, thu gom và phân loại CTRYT tại bệnh viện 27

3.2.1 Hiện trạng hệ thống xử lý chất thải rắn y tế của bệnh viện 32

3.2.2 Công nghệ khử khuẩn chất rắn lây nhiễm bằng công nghệ hơi nước bão hòa kết hợp vi sóng 32

3.3 Đánh giá hiệu quả khử trùng bằng công nghệ hơi nước bão hòa kết hợp vi sóng 36

3.3.1 Xác định hiệu quả khử trùng đối với các nhóm vi khuẩn (phương pháp định tính) 36

3.3.2 Xác định hiệu quả khử trùng bằng phương pháp test BI theo GEF 37 3.4 Ý nghĩa môi trường của công nghệ lò hấp tiệt trùng hơi nước bão hòa kết hợp vi sóng được sử dụng tại bệnh viện 38

DANH MỤC BẢNG

Bảng 1 Yêu cầu về thời gian trong phươmg pháp tiệt khuẩn bằng hơi nước 16

Bảng 2 Danh sách vi sinh vật theo thứ tự giảm sức đề kháng với nhiệt và hóa chất khử trùng 20

Bảng 3 Phân bố chức danh của nhân viên y tế 24

Bảng 4 Kết quả thăm dò về nhận thức của NVYT đến nội dung phân loại CTRYT 24

Bảng 5 Kết quả thăm dò kiến thức của NVYT về quy định thu gom CTYT 26

Bảng 6 Khảo sát thực hành phân loại sai chất thải 27

Bảng 7 Thực trạng CTYT phát sinh hàng ngày tại BV ở thời điểm nghiên cứu 29

Bảng 8 Thông số kỹ thuật của thiết bi hơi nước bão hòa kết hợp vi sóng 34

Bảng 9 Tính năng kỹ thuật của máy cắt chất thải y tế sau khi đã tiệt khuẩn 35

Bảng 10 Kết quả phân tích thành phần vi sinh vật trong CTYTLN trước xử lý và sau xử lý theo thời điểm xử lý 36

Bảng 11 Kết quả XN test BI Geobacillus stearothermophilus sau xử lý 39

DANH MỤC HÌNH

Hình 1 Sơ đồ phân bố áp suất của thiết bị khử trùng 14

Hình 2 Sơ đồ thiết bị khử trùng CTRYTLN bằng công nghệ hơi nước bão hòa kết hợp vi sóng 16

Hình 3 Mô tả các vị trí kiểm tra trong lò 20

Hình 4 Sơ đồ hệ thống quản lý chất thải y tế bệnh viện 23

Hình 5 Hiện trạng CTRYT được thu gom và phân loại tại các khoa phòng 33

Hình 6 Quy trình thu gom phân loại và xử lý CTRYTLN tại bệnh viện 34

Hình 7.Thiết bị khử trùng CTRYTLN bằng công nghệ hơi nước bão hòa kết hợp vi sóng 34

MỞ ĐẦU

Chất thải rắn y tế thường chứa nhiều thành phần nguy hại như mầm bệnh dễ lây nhiễm, các hoá chất độc hại và các vật sắc nhọn nguy hại Việc xử lý chất thải bệnh viện nói chung và chất thải rắn y tế nguy hại nói riêng đã là một vấn đề cấp bách cần phải quản lý và xử lý an toàn không chỉ tại Việt Nam mà cả thế giới

Theo báo cáo của Bộ y tế, tính đến tháng 10 năm 2007, cả nước có 1.087 bệnh viện bao gồm 1.023 bệnh viện nhà nước, 64 bệnh viện tư nhân với tổng số hơn 140.000 giường bệnh Ngoài ra còn có hơn 10.000 trạm y tế xã, hơn chục ngàn cơ sở phòng khám tư nhân Theo ước tính, trung bình mỗi giường bệnh một ngày phát sinh

từ 2,0 đến 2,5 kg chất thải trong đó khoảng từ 10- 25% chất thải nguy hại Như vậy, với khoảng trên 140.000 giường bệnh đang hoạt động hết công suất, mỗi ngày có khoảng 280-350 tấn chất thải phát sinh từ các bệnh viện Theo ước tính của các chuyên gia, đến năm 2010 tổng lượng chất thải rắn phát sinh sẽ là 450 tấn/ngày, trong

đó có khoảng 60 - 70 tấn/ngày là chất thải rắn nguy hại phải xử lý Tỷ lệ gia tăng chất thải rắn y tế phụ thuộc vào số giường bệnh, tình hình thực hiện các kỹ thuật y tế và

sự tiếp cận của người dân với các dịch vụ y tế (khoảng 7,6%/năm) Ước tính đến năm

2015 số lượng chất thải y tế là 600 tấn/ngày và năm 2020 là khoảng trên 800 tấn/ngày Lượng chất thải y tế này, nếu không được xử lý đúng phương pháp sẽ là nguồn gây ô nhiễm môi trường, đe dọa đến sức khỏe con người trước tiên là những nhân viên y tế, người bệnh [1]

Để xử lý và tiêu huỷ chất thải y tế, mỗi nhóm và loại chất thải có phương pháp riêng Chất thải rắn trong y tế thường được xử lý bằng phương pháp đốt ở nhiệt độ cao trên 1000oC [36].Đây chưa phải là phương pháp thân thiện môi trường và an toàn

vì trong quá trình đốt, rất nhiều những khí thải, khí độc hại sinh ra làm ô nhiễm môi trường, nhất là nhựa có chứa clo Bên cạnh đó, đa phần các vật liệu nhựa dùng cho ngành y tế thường là những loại có chất lượng tốt nên việc đốt toàn bộ chất thải y tế

sẽ gây ra sự lãng phí Các chất thải rắn như bơm tiêm, chai nhựa đựng dịch truyền, dây truyền dịch… nếu được quản lý, phân loại và xử lý ban đầu tốt thì sẽ trở thành

nguyên liệu hữu ích tái chế cho các mục đích sử dụng khác Làm được điều này sẽ đem lại những lợi ích thiết thực như làm giảm chi phí trong việc xử lý chất thải y tế của các bệnh viện, tiết kiệm được nguyên liệu, giảm ô nhiễm môi trường do chất thải

y tế phát sinh từ bệnh viện, góp phần nâng cao sức khỏe cho nhân viên y tế và cộng đồng dân cư [43]

Bệnh viện Lao phổi Trung ương nằm trên địa bàn Quận Ba Đình, Thành phố

Hà Nội, đây là khu vực có mật độ dân số cao Là bệnh viện chuyên khoa hạng I tuyến cao nhất Bệnh viện có chức năng khám, chữa bệnh, dự phòng và phục hồi chức năng cho người bệnh thuộc chuyên khoa lao và bệnh phổi ở tuyến cao nhất, giải quyết các

kĩ thuật chẩn đoán, điều trị các bệnh lao ngoài phổi từ các tuyến dưới chuyển đến và

là tuyến cuối cùng tập trung bệnh nhân điều trị bệnh nặng có nhiều nhiễm trùng cơ hội trong bệnh cảnh nhiễm lao, nấm, HIV, các vi khẩn đường ruột với yếu tố lây nhiễm cao Bệnh viện có 500 giường bệnh luôn trong tình trạng quá tải, thời gian điều trị đối với bệnh nhân thường kéo dài nên lượng rác thải phát sinh hàng ngày cao, đặc biệt là lượng chất thải lây nhiễm Trong công tác quản lý chất thải, bệnh viện đã sử dụng công nghệ khử trùng chất thải rắn y tế lây nhiễm bằng công nghệ hơi nước bão hòa kết hợp vi sóng Để có số liệu khoa học xem xét đến hiệu quả cũng như những

ưu điểm của công nghệ này với việc khử trùng, tác giả tiến hành nghiên cứu đề tài

"Nghiên cứu hiệu quả khử trùng chất thải rắn y tế lây nhiễm bằng công nghệ hơi nước bão hòa kết hợp vi sóng" Địa điểm nghiên cứu được chọn tại bệnh viện Lao

phổi Trung ương với nội dung chủ yếu gồm:

1 Đánh giá thực trạng nhận thức và quản lý chất thải rắn y tế tại bệnh viện Lao phổi Trung ương

2 Đánh giá hiệu quả khử trùng của công nghệ hơi nước bão hòa kết hợp vi sóng đối với chất thải rắn y tế lây nhiễm

CHƯƠNG 1 TỔNG QUAN 1.1 Định nghĩa và các đặc trưng của chất thải rắn y tế

1.1.1 Định nghĩa chất thải y tế

Chất thải y tế là chất thải từ các hoạt động khám chữa bệnh, chăm sóc, xét nghiệm, nghiên cứu, đào tạo về khám chữa bệnh CTYT lây nhiễm là chất thải có các thành phần như: máu, dịch cơ thể, chất bài tiết, các bộ phận, cơ quan, bơm kim tiêm, vật sắc nhọn, dược phẩm, hóa chất, chất phóng xạ thường ở dạng rắn, lỏng, khí CTYTLN được xếp là chất thải nguy hại, cần có phương thức lưu giữ, xử lý, thải

bỏ đặc biệt, có quy định riêng; gây nguy hại sức khỏe, an toàn môi trường hay gây cảm giác thiếu thẩm mỹ [2]

1.1.2 Nguồn phát sinh và phân loại chất thải rắn y tế

Căn cứ vào đặc điểm lý học, hoá học, sinh học và tính chất nguy hại, CTRYT được phân thành 5 nhóm sau[2] :

1 Chất thải lây nhiễm:

a) Chất thải sắc nhọn (loại A): Là chất thải có thể gây ra các vết cắt hoặc chọc thủng, có thể nhiễm khuẩn, bao gồm: bơm kim tiêm, đầu sắc nhọn của dây truyền, lưỡi dao mổ, đinh mổ, cưa, các ống tiêm, mảnh thuỷ tinh vỡ và các vật sắc nhọn khác

a) Dược phẩm quá hạn, kém phẩm chất không còn khả năng sử dụng b) Chất hoá học nguy hại sử dụng trong y tế

c) Chất gây độc tế bào, gồm: vỏ các chai thuốc, lọ thuốc, các dụng cụ dính thuốc gây độc tế bào và các chất tiết từ người bệnh được điều trị bằng hoá trị liệu d) Chất thải chứa kim loại nặng: thuỷ ngân (từ nhiệt kế, huyết áp kế thuỷ ngân

bị vỡ, chất thải từ hoạt động nha khoa), cadimi (Cd) (từ pin, ắc quy), chì (từ tấm gỗ bọc chì hoặc vật liệu tráng chì sử dụng trong ngăn tia xạ từ các khoa chẩn đoán hình ảnh, xạ trị)

4 Chất thải chứa khí có áp suất:

Bao gồm bình đựng oxy, CO2, bình ga, bình khí dung Các bình này dễ gây cháy, gây nổ khi thiêu đốt

5 Chất thải thông thường:

Chất thải thông thường là chất thải không chứa các yếu tố lây nhiễm, hoá học nguy hại, phóng xạ, dễ cháy, nổ, bao gồm:

a) Chất thải sinh hoạt phát sinh từ các buồng bệnh (trừ các buồng bệnh cách ly)

b) Chất thải phát sinh từ các hoạt động chuyên môn y tế như các chai lọ thuỷ tinh, chai huyết thanh, các vật liệu nhựa, các loại bột bó trong gẫy xương kín Những chất thải này không dính máu, dịch sinh học và các chất hoá học nguy hại

c) Chất thải phát sinh từ các công việc hành chính: giấy, báo, tài liệu, vật liệu đóng gói, thùng các tông, túi nilon, túi đựng phim

d) Chất thải ngoại cảnh: lá cây và rác từ các khu vực ngoại cảnh

Các chất thải được thu gom vào các thùng và túi theo màu quy định tại Quyết định số 43/QĐ-BYT ngày 30/11/2007 của Bộ Y tế

- Màu vàng đựng chất thải lây nhiễm

- Màu đen đựng chất thải hoá học nguy hại và chất thải phóng xạ

- Màu xanh đựng chất thải thông thường và các bình áp suất nhỏ

- Màu trắng đựng chất thải tái chế

Theo kết quả điều tra của Bộ Y tế năm 1998 - 1999 thành phần CTYT ở một

số bệnh viện Việt Nam gồm:

+ Chất thải rắn y tế: Giấy các loại, kim loại, vỏ hộp; thuỷ tinh, ống tiêm, chai

lọ thuốc, bơm kim tiêm nhựa, bông băng, bột bó gãy xương; chai, túi nhựa các loại, bệnh phẩm, rác hữu cơ, đất đá và các vật rắn khác

+ Chất thải lỏng bệnh viện: nước thải từ khoa Xét nghiệm, X quang, khoa lâm sàng, cận lâm sàng, bộ phận phục vụ trong bệnh viện và nước mưa

- Chất thải khí: khí thải từ các công trình, thiết bị xử lý, tiêu huỷ CTYT

1.1.3 Tác hại của chất thải rắn y tế nguy hại

Trong chất thải y tế nguy hại có khả năng chứa đựng tất cả các loại vi sinh vật như: vi khuẩn, vi rút, nấm, ký sinh trùng, tụ cầu vàng Đặc biệt là những VSV có sức

đề kháng cao với môi trường như vi khuẩn đường ruột, vi khuẩn nhiễm trùng bệnh viện, các loại virut đường ruột, virut viêm gan, HIV [3]

Việc tiếp xúc với chất thải y tế nguy hại có thể gây nên bệnh tật hoặc tổn

thương vì những lý do chất thải y tế chứa đựng các yếu tố truyền nhiễm như các dược phẩm có thành phần độc hại, chất phóng xạ, vật sắc nhọn gây tổn thương, chất thải

có yếu tố ảnh hưởng tâm lý xã hội

Những đối tượng có nguy cơ với chất thải y tế bao gồm tất cả những người phơi nhiễm với chất thải y tế nguy hại Đó là các bác sĩ, y tá, hộ lý, y công, bệnh nhân,

nhân viên thu gom, vận chuyển, tiêu hủy chất thải, cộng đồng dân cư G (đặc biệt những người chuyên thu nhặt phế thải)

Tại Pakistan [25], Bangladesh [28], Ấn Độ [29], các nghiên cứu về quản lý và

xử lý chất thải y tế quan tâm nhiều về ảnh hưởng của chất thải y tế lên sức khỏe cộng đồng ở nhiều khía cạnh khác nhau như:

- Nguy hại của chất thải lây nhiễm đối với sức khỏe cộng đồng

- Chất thải y tế với sự lan truyền dịch bệnh

- Chất thải nhiễm xạ với sức khỏe

- Tổn thương nhiễm trùng ở y tá, hộ lý và người thu gom rác, nhiễm trùng bệnh viên, nhiễm trùng ngoài bệnh viện đối với người thu nhặt rác, nhân viên vệ sinh Ngoài ra còn những người thực hiện nhiệm vụ phân loại, thu gom và vận chuyển chất thải y tế từ ngay tại nguồn về nơi tập kết của bệnh viện và những người làm việc tại bãi đổ rác thải, các lò đốt rác có nguy cơ cao với lý do:

- Sống trong môi trường ô nhiễm Thường xuyên tiếp xúc với chất thải y tế lây nhiễm

- Trình độ văn hóa kém, không nhận thức đầy đủ về những về những nguy hại của chất thải y tế Có thể họ không sử dụng phương tiện bảo hộ lao động do cảm thấy vướng trong khi làm việc

Theo báo cáo tại Banglades có một người nhặt rác y tế để bán đã mắc phải viêm gan B [28]

Chất thải y tế nguy hại phát sinh từ dịch vụ cơ sở y tế tư nhân, quy mô lẻ, nằm rải rác cũng là nguồn thải gây rủi ro về môi trường và sức khoẻ do nguồn chất thải này thường khó kiểm soát và ít khi được chú ý tới Đôi khi, ngay cả những tủ thuốc gia đình hoặc một số tệ nạn xã hội như tiêm chích ma tuý cũng là nguồn phát sinh chất thải y tế nguy hại có tiềm năng gây rủi ro cao về môi trường và sức khoẻ

1.2 Tình hình nghiên cứu ngoài nước

Đã có nhiều công trình nghiên cứu trên thế giới về quản lý và xử lý chất thải

y tế Theo nghiên cứu của Awad, A.R., M Obeidat, and M Al-Shareef tại thành phố Irbid, Jordan tại 3 bệnh viện đã sử dụng mô hình thống kê toán học để tính ra lượng chất thải rắn phát sinh tại 3 bệnh viện Lượng chất thải phát sinh được tính bằng kg/bệnh nhân/ngày/giường bệnh cho các khoa như khoa phẫu thuật, khoa nội, khoa sản [26]

Nghiên cứu tại Mỹ cho thấy mỗi ngày các bệnh viện thải ra 6600 tấn chất thải

và xấp xỉ 85% chất thải là lượng chất thải rắn không độc hại như thức ăn, bìa cứng

và chất dẻo Việc xử lý các chất thải này có thể dẫn tới các vấn đề về môi trường đối với cộng đồng Do vậy, để giảm lượng chất thải xử lý cần có chương trình giảm thiểu lượng chất thải ở các bệnh viện [39]

Xu hướng của thế giới hiện nay là tăng cường các biện pháp nhằm giảm thiểu lượng chất thải y tế nguy hại thông qua thực hành phân loại tốt và nâng cao tỷ lệ tái

sử dụng, tái chế chất thải y tế, xử lý chất thải y tế theo hướng thân thiện hơn Tổ chức

Y tế thế giới đã ban hành chính sách quản lý an toàn chất thải y tế, theo đó việc xử lý

an toàn để tái sử dụng, tái chế chất thải y tế rất được khuyến khích [43]

Theo các chuyên gia của ngành y tế, hiện nay trên thế giới đang loại bỏ công nghệ đốt chất thải rắn y tế, bởi khó kiểm soát khí thải độc hại phát sinh [8]

Khối lượng CTYT phát sinh thay đổi theo khu vực địa lý, theo mùa và phụ thuộc vào các yếu tố khách quan như: cơ cấu bệnh tật, dịch bệnh, loại, quy mô bệnh viện, phương pháp và thói quen của nhân viên y tế trong việc khám, chữa bệnh và chăm sóc bệnh nhân và thải rác của bệnh nhân ở các khoa phòng [20]

Nghiên cứu thực hiện 51 cơ sở y tế ở Alexandria cho thấy 31,4% có lò đốt rác thải y tế, song hầu hết các lò đốt rác các chất được đốt cháy không hoàn toàn [38] Đối với chất thải y tế có thể dùng tái chế người ta thường áp dụng các công nghệ không đốt như: Khử khuẩn bằng hoá chất, xử lý bằng nhiệt ướt, lò vi sóng Công nghệ xử lý bằng hoá chất có hiệu quả xử lý cao nếu thực hiện theo đúng các điều kiện vận hành, không tốn kém về kinh tế nhưng không hiệu quả đối với chất thải hoá học nguy hại và một số loại chất thải lây nhiễm đặc biệt [42] Công nghệ xử lý nhiệt ướt

rất thân thiện với môi trường, có thể giảm đáng kể khối lượng chất thải, chi phí đầu

tư và chi phí vận hành không cao Tuy nhiên để đạt được hiệu suất khử khuẩn, qui trình vận hành phải được tuân thủ nghiêm ngặt, thường xuyên kiểm tra bằng các chỉ điểm sinh học hoặc lý học và kỹ thuật viên vận hành phải đựợc đào tạo và có trình độ nhất định

Theo nghiên cứu của Byeong-Kyu Lee, MichaelJ.Ellenbecker, Rafael Ersaso xử lý và loại bỏ chất thải y tế tại ba bệnh viện của thành phố ở tiểu bang Massachusetts cho thấy hầu hết các chất thải y tế sử dụng công nghệ đốt có chi phí

Moure-xử lý cao Để giảm chi phí Moure-xử lý bệnh viện đã phân loại các chất thải y tế dựa vào đặc tính của chất thải sử dụng công nghệ vi sóng tại bệnh viện cho hiệu quả cao, giảm chi phí xử lý và khối lượng chất thải [27]

Nghiên cứu ở 95 cơ sở y tế ở Attica, Ai Cập để tính toán lượng chất thải phát sinh cũng như thành phần chất thải y tế nhằm thiết kế hệ thống xử lý chất thải Kết quả cho thấy, trung bình 17% tổng lượng chất thải phát sinh là chất thải lây nhiễm, tuy nhiên không có mối liên quan giữa số lượng giường và lượng chất thải, do lượng chất thải phát sinh còn phụ thuộc vào từng khoa phòng của mỗi bệnh viện, số lượng bệnh nhân ngoại trú [37]

Tại Palestine để ước lượng khối lượng chất thải rắn bệnh viện, một nghiên cứu

đã được tiến hành ở các bệnh viện vùng Jenin, trên cơ sở đó xây dựng mô hình chất thải rắn bệnh viện để ước lượng lượng chất thải rắn phát sinh ở những bệnh viện thuộc các thành phố phát triển [32]

Tại Balan đã nghiên cứu ảnh hưởng của các cơ sở đốt chất thải bệnh viện tới môi trường thấy rằng trong tro, xỉ của lò đốt chất thải bao gồm kim loại nặng, phần lớn là kẽm, clorua và anion sulfate những chất thải này độc hại hơn đối với môi trường

so với chất thải khi chưa đốt [34]

1.3 Tình hình nghiên cứu trong nước

Kết quả nghiên cứu tại 6 bệnh viện đa khoa tuyến tỉnh của Đinh Hữu Dung và cộng sự (2003) cho thấy: cả 6 bệnh viện đều phân loại chất thải rắn ngay tại nguồn

phát sinh nhưng chưa có bệnh viện nào phân loại rác đúng theo Quy chế của Bộ Y tế

và việc phân loại phụ thuộc vào hình thức xử lý hiện có của bệnh viện [14]

Kết quả thanh tra, kiểm tra của Bộ Y tế (2004) về CTYT ở 175 bệnh viện tại

14 tỉnh, thành phố cho thấy số bệnh viện có thùng chứa chất thải chiếm 76%, có bể chứa rác chiếm 9,6%, có nắp đậy thùng rác hoặc mái che bể chứa rác chiếm 43%, rác được để riêng biệt chiếm 19,3% trong tổng số bệnh viện, nơi chứa rác thải đảm bảo

vệ sinh chiếm 35,5%; 29% bệnh viện chôn CTR trong bệnh viện; có 3,2% bệnh viện vừa chôn, vừa đốt trong bệnh viện Hầu hết các CTR trong bệnh viện đều không được

xử lý trước khi đem đốt hoặc chôn Một số ít bệnh viện có lò đốt CTYT nhưng lại

quá cũ và gây ô nhiễm môi trường [12]

Hiện nay cả nước có trên 13.000 cơ sở y tế, trong đó các bệnh viện trung bình mỗi ngày thải ra khoảng 450 tấn chất thải, trong đó 47 tấn/ngày là chất thải rắn y tế nguy hại phải được xử lý bằng những biện pháp phù hợp [9] Việc xử lý rác thải y tế còn quá nhiều bất cập bởi nguy cơ lây lan mầm bệnh nếu không có phương tiện vận chuyển chuyên dụng và nếu chôn lấp có thể gây ô nhiễm nguồn nước và đến một lúc nào đó sẽ không còn đất để chôn lấp Mặt khác, việc xử lý rác thải nguy hại bằng lò thiêu ngoài trời, thủ công đã và đang gây ra tình trạng ô nhiễm cũng như thải ra rất

nhiều chất độc hại ảnh hưởng tới sức khoẻ người dân [7]

Theo báo cáo của Bộ Y tế (2009), cả nước đã có gần 200 lò đốt CTYT (chiếm 73,3%) Trong số các bệnh viện có lò đốt, ở tuyến trung ương có 5/5 hoạt động thường xuyên và có bảo dưỡng định kỳ theo đúng quy định; tuyến tính là 79/106 lò Nhưng chưa có một nghiên cứu thống kê cụ thể nào về các loại lò đốt hiện đang hoạt động tại các bệnh viện ở Việt Nam và hiệu quả xử lý của các lò đốt thiết kế và chế tạo trong nước và cũng chưa có số liệu về số lò đốt đạt tiêu chuẩn khí thải Thiết kế cơ bản của các lò đốt hiện có đều thiếu hệ thống xử lý khí thải, gây ô nhiễm môi trường, công suất lò đốt sử dụng chưa hợp lý [11]

+ Thiêu đốt CTYT bằng lò thủ công hoặc đốt ngoài trời: hiện nay phần lớn các bệnh viện trong cả nước, nhất là bệnh viện tuyến tỉnh và tuyến huyện thiêu đốt CTYT bằng các lò đốt thủ công không có hệ thống xử lý khí thải hoặc đốt ngoài trời

Nghiên cứu 6 bệnh viện tuyến tỉnh năm 2003 cho thấy: chỉ có 2/6 bệnh viện xử lý rác bằng lò đốt chuyên dụng, còn 4/6 bệnh viện chôn lấp hoặc sử dụng lò đốt thủ công

và tuyến huyện là 97/201 lò đốt Tuy nhiên chỉ có 197 lò đốt 2 buồng, còn lại là lò thủ công [15]

Hiện nay tại các bệnh viện, phương pháp xử lý đối với chất thải rắn có khả năng tái chế như phần bơm tiêm, chai nhựa đựng dịch truyền và phần dây truyền dịch vẫn là đốt cùng với chất thải rắn lây nhiễm Nguy cơ gây ô nhiễm cho môi trường và người sử dụng của các CTR nêu trên (bơm tiêm, chai nhựa đựng dịch truyền và phần dây chuyền dịch) chủ yếu do dính máu và dịch nhiễm khuẩn, mang theo các tác nhân

vi sinh gây bệnh Nếu lượng CTR có khả năng tái chế này được tái chế sẽ tiết kiệm chi phí xử lý chất thải hàng tháng cho các bệnh viện và giảm bớt nguy cơ ô nhiễm

môi trường cho xã hội [13]

Trên thực tế, bên cạnh tính quyết định của các yếu tố kỹ thuật, hiệu quả xử lý chất thải rắn y tế có khả năng tái chế phụ thuộc rất nhiều vào khâu quản lý phân loại

và xử lý Phân loại tốt sẽ đảm bảo không có các thành phần hoá học nguy hại, các thành phần phóng xạ, các chất gây độc tế bào trong các chất thải tái chế Sau đó với thành phần chất thải rắn như trên, một quy trình khử trùng đạt yêu cầu sẽ đảm bảo chất thải y tế có khả năng tái chế không còn tác nhân vi sinh gây bệnh, cũng như hoá chất độc hại tạo nên sự an toàn về mặt sinh học cho người tiếp xúc và môi trường

chuyển theo đúng quy định [17]

Theo kết quả khảo sát của Vụ Điều trị - Bộ Y tế tại 24 bệnh viện năm 1998, cho thấy tỷ lệ phát sinh chất thải y tế theo từng tuyến, loại bệnh viện, cơ sở y tế rất

khác nhau Trong cùng một bệnh viện, các khoa khác nhau sẽ có lượng chất thải rắn

y tế phát sinh khác nhau, trong một bệnh viện đa khoa, khoa hồi sức cấp cứu, khoa

sản, khoa ngoại có lượng CTYT phát sinh lớn nhất [4, 23]

Lượng chất thải rắn y tế phát sinh là cơ sở quan trọng để xác định khối lượng thu gom, công suất lò đốt Tuy nhiên, kết quả nghiên cứu của một số công trình nghiên cứu trong nước về tổng lượng CTYT phát sinh trên địa bàn cả nước có sự sai lệch: Kết quả nghiên cứu của Nguyễn Đức Khiển 50 - 70 tấn/ngày, kết quả nghiên cứu của Nguyễn Huy Nga (Bộ Y tế) là 16,5 tấn/ngày [20]; kết quả nghiên cứu của Lê Doãn Diên 37,5 tấn/ngày; theo báo cáo diễn biến môi trường Việt Nam 2004 là 57,5 tấn/ngày [10] Sở dĩ có sự chệnh lệch như vậy vì một số đề tài khi nghiên cứu về lượng CTYT phát sinh có xét đến cả chất thải xây dựng, bùn bể phốt, hoặc thời điểm nghiên cứu

Theo quy chế hướng dẫn Quản lý chất thải y tế - QĐ số 43/2007/QĐ-BYT - ngày 30/11/2007, những chất thải được phép thu gom phục vụ mục đích tái chế là các vật liệu thuộc chất thải thông thường, không dính, không chứa các thành phần nguy hại như lây nhiễm, chất hoá học nguy hại, chất phóng xạ, thuốc gây độc tế bào [5].

Theo khuyến cáo của Tổ chức Y tế thế giới và các chuyên gia thì Việt Nam cần nghiên cứu các công nghệ mới để xử lý chất thải y tế tái chế, ưu tiên các công

nghệ thân thiện với môi trường như hấp khử khuẩn nhiệt ướt, vi sóng [44]

Các nghiên cứu về xử lý chất thải rắn y tế cho thấy các công nghệ xử lý CTRYT hiện hành đều là công nghệ đốt Công nghệ xử lý chất thải rắn bằng phương pháp khử tiệt khuẩn bằng vi sóng kết hợp hơi nước bão hòa chưa có một nghiên cứu tổng thể nào

để đánh giá, phân tích ưu nhược điểm của công nghệ khi áp dụng tại Việt Nam

1.4 Công nghệ khử trùng hơi nước bão hòa kết hợp vi sóng [ 35 ]

a Nguyên lý

Bản chất của sóng vi ba là sóng điện tử trường với tần số trong khoảng 300 Mhz đến 300 Ghz Sóng vi ba được ứng dụng rộng rãi trên nhiều lĩnh vực như radar, truyền tín hiệu và truyền năng lượng

Sóng vi ba ở 2450 Mhz truyền nhiệt chủ yếu qua các phân tử nước trong rác thải Phân tử nước được hình thành bởi một nguyên tử oxy và hai nguyên tử hydro và được liên kết với nhau bằng hai liên kết cộng hóa trị Do ái lực với electron của oxy lớn hơn so với hydro nên các electron dùng chung trong liên kết cộng hóa trị sẽ được kéo về phía nguyên tử oxy nhiều hơn gây ra hiện tượng phân cực Điều này khiến nguyên tử oxy âm hơn còn đầu hai nguyên tử hydro dương hơn Hay nói cách khác, phân tử nước ở trạng thái lưỡng cực điện

Những phân tử nước (ở dạng lưỡng cực điện) có xu hướng quay sao cho nằm song song với chiều điện trường ngoài, chiều của điện trường nội phân tử được sinh

ra do tính chất phân cực ngược chiều với chiều của vectơ điện trường ngoài Như đã trình bày ở trên, sóng vi ba bản chất là sóng điện từ biến thiên theo thời gian Khi được chiếu tia vi ba, sóng điện trường và từ trường biến thiên theo thời gian sẽ lan truyền trong môi trường Sự biến thiên liên tục của sóng điện trường sẽ khiến các phân tử bị quay nhanh qua lại Dao động quay được chuyển hóa thành chuyển động nhiệt hỗn loạn qua lại và chạm phân tử sinh ra nhiệt

Ứng dụng trong thiết bị diệt khuẩn bằng vi sóng kết hợp hơi nước bão hòa, khi

vi sóng được chiếu, trước hết các tia vi ba sẽ truyền nhiệt cho hơi nước bão hòa chứa trong rác thải, tạo nên công phá nhiệt từ bên ngoài khi hơi nước tiếp xúc với bề mặt rác thải (tương tự như nồi hấp) Mặt khác, vi khuẩn, bào tử VSV, cũng như các cơ thể sống khác, có chứa nước bên trong Khi bị chiếu vi sóng, nước bên trong sẽ phát nóng, hóa hơi phá vỡ cấu trúc sinh học, tiêu diệt vi khuẩn [35]

b Ứng dụng công nghệ khử trùng hơi nước bão hòa kết hợp bằng vi sóng

Công nghệ khử khuẩn bằng hơi nước bão hòa kết hợp vi sóng nhằm khử tiệt trùng rác thải lây nhiễm thành rác thải thông thường, giúp cho việc xử lý rác cuối cùng được rẻ hơn và an toàn cho môi trường và sức khỏe cộng đồng hơn Bản chất của công nghệ dựa trên việc tạo ra một môi trường nhiệt từ hơi nước nóng và áp suất được duy trì trong 1 khoảng thời gian sao cho đủ để khử hay tiệt khuẩn (theo các cấp

độ khác nhau)

Trong khi loại công nghệ nhiệt ướt chủ yếu chỉ sử dụng hơi nước để làm nóng chất thải từ bên ngoài bề mặt chất thải thì hơi nước bão hòa kết hợp vi sóng làm nóng chất thải cả 2 hướng từ bên ngoài (do có hơi nước bão hòa) và từ bên trong (do sử dụng vi sóng – microwave) Chính điều này đã giúp cho hiệu quả khử tiệt khuẩn chất thải đạt được cao hơn, ổn định hơn, và tiết kiệm hơn Đảm bảo chỉ dùng hơi nước thuần túy đảm bảo nhiệt độ từ 121 oC đến 134 oC và áp suất tương ứng từ 2 đến 3 bar phải ổn định trong 1 khoảng thời gian nhất định để xử lý rác cùng với các loại rác có hình thù, kích thước và tính chất khác nhau trong 1 khoang

Quy trình khử khuẩn hơi nước bão hòa kết hợp vi sóng diễn ra theo 3 giai đoạn chính được thể hiện trên hình sau:

Hình 1 Sơ đồ phân bố áp suất của thiết bị khử trùng

Giai đoạn 1: Hút chân không

Đây là giai đoạn cơ bản đối với tất cả các thiết bị khử khuẩn có sử dụng hơi nước bão hòa Bước hút chân không có tác dụng đưa hết không khí ra ngoài, tạo điều kiện cho hơi nước bão hòa có thể điền đầy thể tích Do hơi nước nhẹ hơn không khí (phân tử khối của hơi nước là 18, trong khi của không khí là 29) nên trong trường hợp không rút không khí trước khi đưa hơi nước bão hòa, hơi nước sẽ bay lên phía trên của khoang khử khuẩn Điều đó hạn chế đáng kể khả năng tiếp xúc của hơi nước vào rác thải Tại giai đoạn này thiết bị sẽ hút chân không xuống đến 0,15 bar để hút

tất cả khí còn sót tại các ống dài, tránh trường hợp sau này khí chiếm chỗ hơi nước

và không thể làm ẩm được toàn bộ chất thải

Giai đoạn 2: Bơm hơi nước

Sau đó cấp hơi nước vào áp suất lên đến 1,2 bar, quá trình này hơi nước xâm nhập để kéo theo một số khí có thể còn sót lại và làm ẩm lần 1 Để đảm bảo an toàn thêm một lần nữa hút tiếp hơi nước lần 2, khi áp suất giảm xuống 0,3 bar là thiết bị

đã đạt hiệu quả chạy Tiếp tục cấp hơi nước lần hai bão hòa lên đến khi áp suất lên đến 2,9 bar lúc này nhiệt độ đạt 132 oC

Giai đoạn 3: Phát vi sóng

Ở nhiệt độ 132 oC thiết bị sẽ phát vi sóng để duy trì nhiệt độ và khử khuẩn từ trong ra ngoài toàn bộ chất thải và thời gian phát vi sóng tiêu chuẩn 6 phút

Giai đoạn 4: Làm nguội

Kết thúc giai đoạn khử khuẩn bằng vi sóng bơm chân không sẽ hoạt động để hút hết hơi nước ra ngoài đồng thời thực hiện giai đoạn làm mát khi áp suất đạt 0,5 bar bơm chân không dừng và các van cân bằng áp suất sẽ mở ra để cân bằng áp suất giữa khoang xử lý và khí quyển và mẻ xử lý sẽ kết thúc

*Cấu tạo thiết bị bên trong:

Gồm 01 bơm hút chân không để hút các khí trong giai đoạn ban đầu trước khi

bơm hơi nước vào cấp

Gồm 01 thiết bị để đun nước tạo hơi, duy trì hơi nước bão hòa trong quá trình

khử khuẩn

Gồm 06 đầu vi sóng được thiết kế so le lệch nhau góc 120ođảm bảo toàn bộ

vi sóng có thể chiếu toàn khoảng khử khuẩn, giúp tác dụng lên toàn bộ phân tử nước

tạo nhiệt và duy trì nhiệt độ trong chất thải và khoang khử khuẩn

Tích hợp máy in báo cáo kết quả khử khuẩn sau khi kết thúc chương trình làm

việc mỗi mẻ, các màn hình cảm ứng, khóa an toàn được thiết kế đảm bảo khoang khử

khuẩn kín chịu được áp suất cao lên đến 2,9 bar

Dưới chân có các bánh xe có thể dễ dàng di chuyển khi cẩn thiết, có các chốt

cố định máy khi sử dụng

*Thiết bị bên ngoài đi kèm:

Gồm thiết bị làm mềm nước để đảm bảo tránh cặn trong quá trình đun nước

bên trong thiết bị

Gồm 01 ổn áp để đảm bảo nguồn điện ổn định khi sử dụng

Bảng 1 Yêu cầu về thời gian trong phương pháp tiệt khuẩn bằng hơi nước

Nhiệt độ (oC) Diệt nha bào (phút) Thời gian tối thiểu ( phút)

Tiêu chuẩn: 121 oC trong 30 phút

Commented [NMK1]: Việt hóa hình này

CHƯƠNG 2 ĐỐI TƯỢNG VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU

2.1 Đối tượng nghiên cứu

2.1.1 Khảo sát chất thải rắn y tế

Nghiên cứu phân loại và quản lý chất thải rắn y tế được tiến hành tại bệnh viện Lao

phổi Trung ương - Số 463 Đường Hoàng Hoa Thám, Quận Ba Đình, Thành phố Hà

Nội Tại bệnh viện này, các nội dung được tiến hành khảo sát bao gồm:

 Số liệu liên quan đến công tác quản lý chất thải y tế của bệnh viện (tại thời

điểm nghiên cứu)

 Tình hình thực hiện Quy chế về quản lý chất chất thải rắn bệnh viện ban

hành theo QĐ số 43/2007/QĐ – BYT ngày 30 tháng 11 năm 2007 của Bộ Y tế

 Cán bộ nhân viên y tế trong bệnh viện

 Quá trình thu gom, phân loại, vận chuyển chất thải tại bệnh viện

 Địa điểm khảo sát và nghiên cứu: Bệnh viện Lao phổi Trung ương - Số 463

Đường Hoàng Hoa Thám, Quận Ba Đình, Thành phố Hà Nội

2.1.2 Hệ thống khử trùng chất thải rắn lây nhiễm bằng công nghệ hơi nước bão

hòa kết hợp vi sóng

Hình 2 Sơ đồ thiết bị khử trùng CTRYTLN bằng công nghệ hơi nước bão hòa

kết hợp vi sóng

Thiết bị khử trùng bằng công nghệ hơi nước bão hòa kết hợp vi sóng gồm 2 phần:

Commented [NM2]: Phần này chỉ có hình? Không có lời giải

thích hay giới thiệu?

- Phần thiết bị xử lý làm mềm nước: Nước từ bơm đầu vào sẽ được trao đổi ion để làm mềm nước, sau đó được đưa vào bồn chứa và được bơm tăng áp đưa tới thiết bị xử lý rác

- Phần thiết bị xử lý rác thải: kết hợp hơi nước bão hòa và chiếu vi sóng để xử lý rác thải Rác thải sau khi xử lý được cắt nhỏ và được thải cùng với rác sinh hoạt, Khí thải được xử lý

và thoát vào hệ thống nước thải chung

2.2 Phương pháp nghiên cứu

2.2.1 Phương pháp thu thập và phân tích số liệu

Phương pháp thu thập và phân tích tài liệu nhằm tìm ra các vấn đề cơ bản về chất thải rắn y tế từ đó xây dựng phiếu điều tra sát với thực tế

2.2.2 Phương pháp khảo sát thực địa kết hợp với phỏng vấn

- Nghiên cứu được tiến hành bằng biện pháp khảo sát thực địa: phát phiếu phỏng vấn 360 cán bộ nhân viên y tế trong bệnh viện Trong đó phỏng vấn sâu các cán bộ quản lý tại bệnh viện, người làm công tác thu gom phân loại, xử lý và tiêu hủy chất thải

- Quan sát trực tiếp quá trình thu gom, phân loại, vận chuyển tại bệnh viện

- Hồi cứu số liệu số liệu liên quan đến công tác quản lý chất thải y tế của bệnh viện Lấy số liệu thứ cấp về công tác khử khuẩn chất thải rắn lây nhiễm bằng công nghệ hơi nước bão hòa kết hợp vi sóng

- Đánh giá hiệu quả khử trùng của công nghệ hơi nước bão hòa kết hợp vi sóng: Để đánh giá hiệu quả khử trùng của thiết bị khóa luận sử dụng 2 phương pháp đánh giá như sau:

2.2.3 Phương pháp định tính

Phương pháp này dùng để đánh giá hiệu quả xử lý của lò hấp thông qua chất thải rắn y tế lây nhiễm

- Quy trình thực hiện cho một mẻ hấp

+ Bước 1: Dùng pank và kéo vô trùng gắp và cắt nhỏ chất thải rắn lấy tại túi chất thải lây nhiễm được phân loại tại nguồn cho vào 6 hộp nhựa vô khuẩn

+ Bước 2: Lấy ngẫu nhiên 3 hộp nhựa có chất thải lây nhiễm sẽ được đưa vào thiết bị khử trùng, đặt ở 3 vị trí nắp lò, giữa lò và đáy lò cùng với các chất thải chưa

xử lý

+ Bước 3: Sau khi khử khuẩn song, vận chuyển 6 hộp (3 hộp đã qua hấp khử trùng và 3 hộp chất thải chưa xử lý), bảo quản lạnh vận chuyển về phòng thí nghiệm ngay trong ngày)

+ Các chỉ tiêu vi sinh vật thường gặp được lựa chọn để đánh giá dựa theo giảm sức đề kháng của nhóm vi sinh vật đối với nhiệt và hóa chất khử trùng theo hướng dẫn của GEF [34] Nhóm có sức đề kháng cao nhất lựa chọn là nhóm vi sinh vật có

khả năng sinh nha bào, đại diện là vi khuẩn Geobacillus stearothermophilus và nhóm

có sức đề kháng trung bình hay gặp: Coliforms, Streptococcus Faecalis, Ps aeruginosa, Salmonella, Shigella, V.Cholera

Bảng 2 Danh sách vi sinh vật theo thứ tự giảm sức đề kháng với nhiệt độ và

Ký sinh trùng dạng nang Cryptosporidium cysts

Vi khuẩn lao Mycobacterium Tuberculosis var Bovis Non -

Tuberculousis Mycobacteria Không lipid và virus kích thước nhỏ Polovirus, Coxsackie virus, Rhinovirus

Bảo tử Nấm Trichophyton spp, Cryptococcus spp, Candida

spp

Vi khuẩn gây bệnh Pseudomonas aeginosa, Staphylococcus

aureaus, Salmonella Choeraesuis, Enterococci

Lipid hoặc trung bình - Virus kích

thước

( Sức đề kháng ít nhất)

Herpes simplex virus, Cytomegalovirus, Respiratory syncytial virus (RSV), Hepatitis B virus, Hepatitis C virus, HIV

(Nguồn : Sterilization, Part 1: Sterilization in Health care Facilities,

Arlington: Association for the Advancement of medical instrumentation (2006)) [41]

- Phương pháp nghiên cứu thực nghiệm và phân tích

Mẫu được đem về phân tích tại phòng thí nghiệm Các thông số được phân tích theo các phương pháp dưới đây:

+ Tổng coliform: TCVN 6187-1: 2009: phương pháp phát hiện và đếm

coliform bằng phương pháp màng lọc

+ Streptococcus Faecalis TCVN 6189 -2: 2009: phương pháp phát hiện và

đếm khuẩn đường ruột

+ Staphylococci: Kỹ thuật xét nghiệm vi sinh y học, NXBVH 1991

+ Pseudomonas aeruginosa theo TCVN 8888: 2011 phương pháp phát hiện

và đếm Pseudomonas aeginosa - phương pháp màng lọc

+ Salmonella theo Standard Method 9260B

+ Shigella theo Standard Method 9260C

+ V.Cholera theo Standard Method 9260H

2.2.4 Đánh quá hiệu quả xử lý lò hấp bằng test BI theo GEF (Golbal health care waster Project )

- Tiêu chí đánh giá hiệu quả lò hấp theo STAATT III (QCVN 55:2013/ BTNMT)

- Sử dụng Biological Indicator (BI) do hãng Raven sản xuất gồm:

+ Trước khi để BI vào trong tủ ấm, bóp mạnh vào thân BI theo hướng dẫn sử dụng BI

Nhiệt độ của tủ 55 – 60 oC trong thời gian 24 giờ

- Số lượng mẫu CTLN được lấy để xác định thành phần vi sinh vật trước và sau xử lý: 108 mẫu (54 mẫu trước xử lý và 54 mẫu sau xử lý) và 54 test BI

+ Mẫu được lấy trong 3 ngày liên tiếp

+ Mỗi ngày lấy vào 2 thời điểm sáng và chiều

+ Mỗi thời điểm lấy mẫu ở 3 mẻ xử lý liên tiếp

+ Mỗi mẻ lấy mẫu 3 vị trí: M1, M2, M3 (Hình 3)

Hình 3 Mô tả các vị trí kiểm tra trong lò

2.2.5 Phương pháp phân tích đánh giá công nghệ

Phương pháp đánh giá tính phù hợp của hệ thống xử lý CTRYT Áp dụng các

tiêu chí đánh giá công nghệ môi trường phù hợp để đánh giá tính phù hợp của hệ thống xử lý chất thải rắn y tế nguy hại bệnh viện, bao gồm:

- Giới thiệu về hệ thống xử lý CTRYTNH: công suất, vị trí

- Nguyên lý hoạt động của hệ thống xử lý

M3 M2 M1

M2 M1

M3

10 cm

35 cm

35 cm