Phê bình sinh thái tinh thần trong nghiên cứu văn học hiện nay

Phê bình sinh thái tinh thần trong nghiên cứu văn học hiện nayTrần Đình Sử Phê bình văn học sinh thái ra đời từ gợi ý của sinh thái học, khoa nghiên cứu mối quan hệ tương sinh, tương tác

Phê bình sinh thái tinh thần trong nghiên cứu văn học hiện nay

Trần Đình Sử

Phê bình văn học sinh thái ra đời từ gợi ý của sinh thái học, khoa nghiên cứu mối quan hệ tương sinh, tương tác giữa các sinh thể cùng mối quan hệ của chúng với môi trường vật chất xung quanh Song phê bình sinh thái thịnh hành ở nhiều nước phương Tây hiện nay tập trung vào vấn đề dùng tư tưởng sinh thái để đánh giá văn học trong việc biểu hiện vấn đề sinh thái, khẳng định vài trò của tự nhiên, xét lại quan điểm con người là trung tâm từ thời Khai sáng Trong bài này chúng tôi vận dụng tư tưởng sinh thái để xem xét quan hệ giữa văn học và môi trường văn hóa, tinh thần xã hội như một vấn đề sinh thái, không tập trung vào quan hệ con người và tự nhiên, mà xem xét môi trường tinh thần xã hội như là môi trường sống của văn nghệ, sự tương tác giữa môi trường văn hóa tinh thần với sáng tạo văn nghệ

Trong các công trình nghiên cứu văn học trước đây chúng ta tập trung nghiên cứu mối quan hệ văn học với hiện thực, với các chức năng xã hội của văn học như nhận thức, giáo dục, tuyên truyền, thẩm mĩ trong ý thức văn học phục vụ chính trị chủ yếu là xét theo nguyên tắc ý chí, nhân tạo, chưa xét theo sinh thái của sản xuất tinh thần Mối quan hệ sinh thái tự nhiên giữa văn hóa tinh thần với văn nghệ ở đây chưa được đặt ra Vì thế còn nhiều vấn đề trong quan hệ văn học với môi trường sinh thái chưa được xem xét Ví dụ vấn đề cân bằng sinh thái đảm bảo cho văn nghệ phát triển, động lực của sáng tạo, tự do sáng tạo, sự thiếu thốn của môi trường đối với nhu cầu sinh trưởng của văn nghệ Quan điểm duy

ý chí luận trong điều hành đời sống xã hội đã ức chế sự phát triển của kinh tế, văn hóa, và văn nghệ Suy cho cùng, cội nguồn của mất cân bằng sinh thái là do

sự phát triển phiến diện của xã hội và con người Quan điểm con người là trung tâm đã dẫn đến hủy hoại môi trường tự nhiên; sự vận dụng lí tính công cụ dẫn đến làm lu mờ mọi hệ thống giá trị nhân văn Ý chí trung tâm cũng tác hại như thế Đề cao tập thể ức chế cá nhân dẫn đến tình trạng xã hội kém phát triển Chủ nghĩa tiến bộ chỉ thấy hôm nay hơn hôm qua đã hạ thấp các giá trị văn hóa truyền thống Nghiên cứu, phê bình văn học trong thiết chế xã hội chủ nghĩa một thời gian dài do đề cao chủ nghĩa duy vật, coi tinh thần như một sản phẩm phụ thuộc, chỉ quan tâm văn học phản ánh hiện thực, đấu tranh giai cấp hoặc sử dụng văn học như công cụ cũng dẫn đến mất cân bằng sinh thái tinh thần của con người Là một ngành của khoa nghiên cứu nhân văn, nghiên cứu văn học hôm nay không thể chỉ đóng khung trong việc nghiên cứu các vấn đề của nội bộ văn học nghệ thuật, như hình thức, kí hiệu, biểu tượng, mẫu gốc, phân tâm…mà

không quan tâm đến vấn đề văn hóa xã hội, vấn đề sinh thái tinh thần của con người Bởi văn học là sản phẩm của môi trường văn hóa xã hội, mà trực tiếp là môi trường sinh thái tinh thần của con người Mối quan hệ giữa văn học và môi trường sinh thái tinh thần ngày càng được quan tâm sâu sắc trên thế giới

1. 1 Từ sinh thái học tự nhiên, xã hội sang sinh thái học văn hóa tinh thần

Sinh thái học (ecology) là khoa học nghiên cứu mối quan hệ sống còn giữa sinh thể và môi trường sống của nó được nhà khoa học Đức E Herkel đề xuất năm

1886, nghiên cứu tất cả mọi quan hệ giữa cơ thể con người với thế giới xung quanh, bao gồm tất cả các điều kiện tồn tại với ý nghĩa rộng nhất của từ đó, cả điều kiện hữu cơ, lẫn vô cơ Năm 1935 sinh thái học hình thành tại các nước Anh,

Mĩ nằm trong khoa sinh học[1] Khái niệm then chốt của sinh thái học là môi trường, là hệ thống các yếu tố ảnh hưởng đến sự sống của sinh vật Môi trường

có cấu trúc, chức năng, quy luật Trong hệ thống các yếu tố của nó tạo thành một quan hệ tương hỗ, tác động qua lại, làm điều kiện đảm bảo duy trì sự sống, tạo được sự lưu chuyển, tuần hoàn năng lượng, tạo cân bằng cho sự sống tiếp diễn

Sự thích nghi và quy luật chống chịu của sinh vật sống Sự thiếu thốn năng lượng khiến cho một số giống cây cối, sinh vật suy tàn, nhưng các giống cây, sinh vật khác thích nghi thì lại sinh sôi Giữa các vùng sinh thái có các vùng chuyển tiếp (ecotone) Nếu các giống nguyên sinh bị suy yếu thì giống ngoại lai xâm

nhập (Xem: Môi trường và con người – sinh thái học nhân văn, Vũ Quang Mạnh,

nxb Đại học sư phạm, Hà Nội, 2011)

Đến năm 1970 trước khủng hoảng sinh thái trái đất chủ nghĩa sinh thái (ecologism) ra đời Từ năm 1972 khi Hội nghị môi trường Liên Hiệp Quốc thông

qua Tuyên ngôn môi trường nhân loại, toàn nhân loại đang đứng trước khủng

hoảng môi trường chưa từng có Từ năm 1973 khi Arne Jonas nêu khái niệm

“sinh thái học chiều sâu”, cùng với vấn đề hệ thống sinh thái, đề ra sinh thái tinh thần của con người đã có một tư tưởng sâu sắc.Từ đó trong nghiên cứu nhân văn

đã có sự chuyển biến về phía sinh thái tinh thần Triết học sinh thái, thần học sinh thái, chính trị học sinh thái, luân lí học sinh thái, tâm lí học sinh thái, mĩ học sinh thái, ngữ học sinh thái, nghệ thuật học sinh thái, nhân loại học sinh thái, sinh lí học sinh thái, kinh tế học sinh thái, nữ quyền sinh thái, chủ nghĩa nhân văn sinh thái, văn học sinh thái… đều là những nhánh nghiên cứu mới Sinh thái trở thành một quan điểm, một thế giới quan mới, một quan niệm xuyên suốt để người ta nhin nhận tự nhiên, xã hội, , sự sống, hoàn cảnh, vật chất, văn hóa, nhìn nhận mọi vấn đề liên quan đến con người, trong đó có văn học Theo quan điểm

đó, phê bình văn học theo quan điểm sinh thái tinh thần cũng xuất hiện là phù hợp với tinh thần thời đại, tinh thần văn hóa sinh thái

2. 2 Phê bình văn học từ sinh thái học tự nhiên sang sinh thái học tinh thần

Ở phương Tây nói phê bình văn học sinh thái trước hết là nói đến phê bình văn học sinh thái tự nhiên[2] Phê bình sinh thái tinh thần là một bộ phận của phê bình sinh thái nói chung, bên cạnh phê bình sinh thái tự nhiên, phê bình sinh thái

xã hội Năm 1996 nhà phê bình sinh thái Mĩ là Cheryll Glotfelty trong sách Văn

bản phê bình sinh thái do bà chủ biên nêu định nghĩa: “Phê bình sinh thai nghiên

cứu mối quan hệ con người và môi trường vật chất xung quanh Cũng giống như phê bình nữ quyền từ góc độ giới tính mà phê bình ngôn ngữ và văn học Phê bình mác xít đem phương thức sản xuất và tự giác giai cấp làm nguyên tắc đọc hiểu văn bản, thì phê bình sinh thái lấy tư tưởng quả đất làm trung tâm để phê bình văn học.” (Dẫn theo Vương Nhạc Xuyên[3]) Phê bình sinh thái tinh thần đặt ở một bình diện khác: nghiên cứu mối quan hệ giữa môi trường tinh thần xã hội đối với đời sống tinh thần, với sáng tác văn học, tác động của văn học đối với môi trường tinh thần của con người Nhà triết học Pháp Pierre Teilhar de Chardin yếu cầu phải giành cho hiện tượng tinh thần một vị trí xứng đáng trong quá trình tiến hóa của nhân loại, chứ không phải chỉ môi trường tự nhiên, sự chọn lựa tự nhiên Trong quá trình tiến hóa của con người từ vượn biến thành người yếu tố tinh thần đóng vài trò hết sức to lớn, thậm chí quyết định Trong quan hệ sinh thái địa lí, yếu tố tinh thần cũng có địa vị không thể thiếu Tinh thần là một hàm số (biến lượng) quan trọng trong hệ thống sinh thái địa cầu Thông qua sự chuyển biến về ý thức tinh thần con người có thể điều tiết sinh thái tinh thần của mình, duy trì hệ thống sinh thái địa cầu cho sự sống Năm 1995 giáo sư tiếng Anh người Mĩ Lawrence Buell, Đại học Harvard trong tác

phẩm Tưởng tượng hoàn cảnh: Sự cấu thành của Thoreau, viết tự nhiên và văn hóa

Mĩ đem tinh thần sinh thái đưa vào lí luận và phê bình văn học, cuốn sách này

được coi là một cột mốc của phê bình văn học sinh thái trên thế giới Buell đã chỉ

ra phê bình văn học thế kỉ XX đã đánh mất tọa độ nhìn thẳng vào thế giới thực tại Nhà phê bình phải nhìn thấy khủng hoảng môi trường, nhất là môi trường văn hóa Phê bình văn học sinh thái là một hoạt động liên ngành Chỉ đi sâu vào

mĩ học hình thức, văn học khép kín là không đến được với phê bình sinh thái Phê bình sinh thái cũng không giản đơn chỉ là ngoại quan, nó kết hợp cả ngoại quan lẫn nội quan để phát hiện các vấn đề trong quan hệ văn học và mói trường tinh thần Phê bình sinh thái đòi hỏi phải kêt hợp với triết học, địa lí học, tâm lí học, nhân học xã hội, sử học, tôn giáo, giới tính, chủng tộc, hấp thu nhiều mô

hình nghiên cứu thì mới có được phương pháp luận thích hợp Lúc đầu phê bình sinh thái tương đối giản đơn, ví dụ như yêu cầu văn học phái khiến cho người đọc trở về với tự nhiên, phê phán việc tán dương sex trong văn học, dần dần họ nhìn nhận văn học qua lăng kính sinh thái, quan hệ sinh thái tinh thần với sinh thái tự nhiện, sinh thái xã hội (Dẫn theo bài của Vương Nhạc Xuyên)

Tóm lại phê bình sinh thái tinh thần theo cách hiểu của các nhà phê bình sinh thái Mĩ và phê bình sinh thái Trung Quốc như Lỗ Khu Nguyên, Vương Nhạc Xuyên là kiểu phê bình văn học lấy tư tưởng sinh thái làm trung tâm, qua đó giải quyết các vấn đề sinh thái xã hội, xác lập lí tưởng sống cao đẹp, khắc phục các ô nhiểm tinh thần, làm cho tinh thần trong sạch, cân bằng, góp phần làm ổn định

xã hội

Chúng tôi hiểu phê bình sinh thái tinh thần trên một bình diện khác: xem đời sống tinh thần xã hội là bối cảnh của sang tạo văn học, coi đó là mảnh đất, vườn ươm các sáng tạo nghệ thuật Ánh sáng, nhiệt độ, độ ẩm, không khí, nước, phân của môi trường tinh thần sẽ ảnh hưởng đến chất lượng sáng tác văn nghệ Quan

điểm này đã được đề xuất trong sách của hai tác giả Mĩ P K Bock Văn hóa đa

nguyên và tiến bộ xã hội (nxb Nhân Dân Liêu Ninh dịch in 1988, ), F Plog và

Bates Diễn tiến văn hóa và hành vi của nhân loại (nxb Nhân dân Liêu ninh, 1988), tác giả Nhất Mai Trác Trung Phu Sinh thái sử quan về văn minh(Thượng Hải, nxb Tam Liên, 1988), Nghiên cứu sinh thái học văn học – hài kịch của sinh tồn của tác giả

Joseph W Meeker, 1972 Ở đây văn nghệ được xem như một sinh thể, các các yếu

tố của môi trường văn hóa tinh thần có tác dụng nuôi dưỡng,tác động đến văn nghệ gọi là môi trường sinh thái văn nghệ Con người là động vật văn hóa, vì có

sự tương tác của ba cơ chế thích nghi sinh thái học: 1 cơ chế động lực tự duy trì sinh tồn của bản thân con người; 2 con người đòi hỏi một xã hội có giá trị sinh tốn cho nó; 3 con người thúc đẩy sự nhận thức các hiện tượng có quy luật của thế giới Ba cơ chế này có giá trị phổ quát để giải thích sự ra đời của văn hóa, và

đó cũng là mấu chốt của tính phổ biến của văn hóa và văn học nghệ thuật nói chung

Trong cách tiếp cận này khái niệm trung tâm là sinh thái văn hóa tinh thần Văn hóa đã có hàng trăm nghìn định nghĩa, ở đây chọn cách hiểu văn hóa là toàn bộ phương thức tồn tại người, nhân hóa của con người Văn học nghệ thuật được coi như một hiện tượng sống của xã hội, vì nhu cầu xã hội mà nó được sinh ra và phát triển Quan hệ giữa văn nghệ với môi trường sinh thái tinh thần là quan hệ cộng sinh, đáp ứng, thích nghi, lựa chọn, biến đổi, phát triển, biến dạng theo điều kiện môi trường Nghiên cứu lao động nhà văn người ta nêu ra bộ mặt xã

hội của nhà văn với thế giới quan, kinh nghiệm sống, nghề thứ hai, các cuộc du lịch, đặc thù của lao động nhà văn, về vốn liếng có tri thức, vốn văn học dân gian, văn học nước ngoài, văn học dân tộc, tâm lí, cá tính, sức khỏe, năng lực quan sất, trự quan sát, ý đồ, tư tưởng, sáng tác, sửa chữa…Đối với quan điểm sinh thái người ta quan tâm các điều kiện nuôi dưỡng các phẩm chất ấy Điều kiện nào thi trí tưởng tượng được phát triển, điều kiện nào thì cá tính được phát huy Xá hội học nghiên cứu các mối quan hệ qua lại giữa nhà văn và xã hội, chủ yếu là các cơ chế ràng buộc lẫn nhau giữa nhà văn và xa hội, xã hội được dung làm nguyên tắc lí giải văn học, là nội dung của văn học Xã hội học Pháp thế kỉ XIX với Hippolyte Taine xem ba yếu tố dân tộc, hoàn cảnh, thời đại là ba yếu tố quyết định tính chất của văn học,nghệ thuật Trong xã hội quân chủ cùng một điều kiện, song có nhà nho hành đạo, nhà nho ẩn dật, nhà nho tài tử, không thể giải thích bằng một quyết định luận được

Quan điểm sinh thái không phủ nhận tác động xã hội, song nó quan tâm sự phản ứng, lựa chọn, thích nghi, quan tâm chất lượng của sáng tạo, chứ không chỉ có sự giải thich nhân quả một chiều Như thế quan điểm sinh thái khác với xã hội hộc, tâm lí học, nghiên cứu lao động nhà văn

Từ cổ xưa văn nghệ đã nảy sinh trong điều kiện lịch sử nhất định, đáp ứng các nhu cầu thẩm mĩ, giải trí, tôn giáo, xã hội một cách hồn nhiên Môi trường văn hóa tinh thần chịu sự chi phối sâu sắc của các điều kiện kinh tế, xã hội, các thiết chế chính trị hành chính như chính sách, đường lối chính trị, nhà trường, pháp luật, báo chí, các tổ chức, hội đoàn, nhà xuất bản, chế độ kiểm duyệt, các tư tưởng, tôn giáo, phong tục tập quán, tâm lí tiếp nhận của người đọc, đời sống phê bình Các yếu tố ấy là môi trường sinh thái của văn học Các yếu tố thế giới quan, thế giới cảm, trạng thái tinh thần của cá nhân, nhóm xã hội, các ảnh hưởng văn hóa nước ngoài đều là yếu tố của sinh thái tinh thần Điều kiện tinh thần xã hội giống như ngôi nhà, mảnh đất và khí hậu nuôi dưỡng tác phẩm Ta có thể tính đến các yếu tố như trạng thái tinh thần xã hội, di sản văn hóa dân tộc, sự phiên dịch văn hóa, văn học nước ngoài, văn học dịch, ý thức phê bình, bầu không khí sinh hoạt chính trị, tư tưởng xã hội… Trong mối quan hệ giữa cá thể tinh thần với hệ giá trị của cái tôi, khi hệ giá trị của cái tôi bị sa sút, không còn

sức quy phạm hành vi thì sự tha hóa đạo đức, lối sống, sự xuống cấp mọi chuẩn

mực ứng xử, các gía trị văn hóa không thể tránh khỏi và ngày càng gia tăng

Sinh thái tinh thần, xã hội có tính lịch sử, biến động trong thời gian Xã họi Việt Nam sau chiến tranh với biết bao vết thương Một xã hội tiến lên hiện đại hóa trong bối cảnh toàn cầu hóa, kinh tế thị trường, xã hội tiêu thụ, tốc độ đô thị hóa

chóng mặt, nông thôn đổi thay, bất bình đẳng xã hội gia tăng, giàu nghèo phân cực Nạn tham nhũng trở thành quốc họa cùng với nó là sự xuống cấp của đạo đức, lối sống không cách gì ngăn chặn Sự đột biến về ý thức hệ sau khi hệ thống

xã hội chủ nghĩa tan rã, khủng hoảng về lí tưởng, niềm tin, tạo nên khoảng trống trong tâm hồn, thừa cơ các thứ mê tín dị đoạn, đồng cốt, ngoại cảm tràn lan trong đời sống Quan niệm sống gấp, vật dục, dục vọng cá nhân lên ngôi Trong

đó có biết bao mâu thuẫn, nguy cơ, cạm bẫy Không khí tinh thần ấy cho phép sản sinh ra những sản phẩm nghệ thuật nào, những kiểu nhà văn nào, những thể loại văn học nào, ngôn ngữ biểu đạt nào Kinh tế thị trường với chủ nghĩa tiêu dùng tràn lan, quan niệm hạnh phúc tầm thường của lớp người trung lưu mới nổi làm cho các loại văn học giải trí rẻ tiền, các loại văn chương câu khách xuất hiện tràn lan

Sự tồn tại của các hình thức nghệ thuật phụ thuộc vào điều kiện sinh thái văn hóa xã hội Số phận của các loại hình nghệ thuật truyền thống như chèo, tuồng, cải lương, ca trù cho thấy sinh thái của chúng đã thay đổi mà con người phải có chính sách điều tiết để duy trì sự sống của chúng Phê bình sinh thái tinh thần tạo ra một góc nhìn mới, mài sắc vấn đề sinh thái trong lĩnh vực hoạt động sáng tạo tinh thần của con người

4. 3 Các phạm trù và quy luật của sinh thái tinh thần.

Ví tinh thần với sinh vật học là phương pháp của Hippolyte Taine, Brandes ở thế

kỉ XIX Plekhanov cũng coi tâm lí xã hội là nguyên nhân của các sản xuất tinh thần Đó chỉ là ngyên tắc giải thích theo sự kiện xã hội, chưa biết đến văn hóa như hệ thống kí hiệu Nghiên cứu văn hóa đương đại đi vào các vấn đề như hậu thực dân, nữ quyền luận, văn học thiểu số Vậy nghiên cứu sinh thái tinh thần có

gì mới và khác so với các truyền thống ấy? Sinh thái tinh thần không phủ nhận

cơ sở vật chất của xã hội Không coi đó là nguyên nhân cuối cùng của văn học nghệ thuật Nhưng mặt khác nó xem đời sống tinh thần là một hệ thống gồm nhiều nhân tố ràng buộc, làm điều kiện cho nhau, thỏa mãn nhau cho cuộc sinh tồn tinh thần Nó xem xét văn học trong quan hệ nội văn hóa Trước hết cấn tìm hiểu các khái niệm tinh thần, môi trường tinh thần, sáng tạo tinh thần của con người

Tinh thần là lĩnh vực sự sống của con người, là thuộc tính bản chất của con người

Người sở dĩ là người là do có thuộc tính tinh thần đó Con người tuy là sản phẩm vật chất, song đời sống đích thực của nó là tinh thần Tinh thần là tồn tại được ý thức, trước hết là ý thức về cái toàn thể mà mình thuộc vào, hai là ý thức về bản thân mình ở trong đó, ba là ý thức về mình với thế giới Tinh thần không giản

đơn chỉ là sự phản ánh, mà là một phương thức tồn tại của con người, một phương thức tồn tại siêu hình của con người Trước hết là trong từng cá thể và cùng với nó là quần thể, cộng đồng, với ngôn ngữ cùng các hệ thống kí hiệu, với tất cả các phương tiện lưu giữ chúng như sách vở, thư viện, viện bảo tàng, chùa chiền, nhà thờ, lễ tục…Với hệ thống kí hiệu, hay đúng hơn, như Lotman nhận

thức, với cái kí hiệu quyển, trí tuệ quyển do mình sang tạo ra, con người tồn tại và

tác động ngoại giới qua thế giới tinh thần do mình tạo ra đó Nhà phê bình văn

học Trung Quốc đương đại Lỗ Khu Nguyên nêu khái niệm tinh thần quyển và giải

thích: Trên trái đât này, bên trên đời sống kinh tế xã hội chính trị của con người còn lửng lơ một cái vòng (quyển), một cái vòng mà nội dung gồm niềm tin, tín ngưỡng, lí tưởng, tưởng tượng, phản tư, cảm ngộ, đòi hỏi, ước mơ, cái vòng lửng lơ này chính là cái vòng tinh thần của trái đất Nó quan tâm đến tồn tại tinh thần, tồn tại tâm linh của con người Môi trường xã hội làm đổi thay cái vòng tinh thần ấy Con người không chỉ cần một chốn ở trong tự nhiên, mà còn cần một chốn ở yên ổn trong tâm hồn, nó dựa vào đâu, tin vào ai, lấy sức mạnh từ đâu để tồn tại, tồn tại theo nguyên tắc nào…Không ai có thể tồn tại ở ngoài kí hiệu quyển, trí tuệ quyển, hay cái vòng tinh thần này được Con người có tính mục đích, tính ý hướng, tổ chức và hoạt động theo các tính chất đó Tinh thần của con người, theo Teilhar de Chardin và Scheler cùng một số học giả khác có

năm tính chất: 1 Tính độc lập, tự do Nó phản xạ thực tại và sáng tạo không gian

cho mình Tinh thần độc lập với thể xác, với hoàn cảnh xung quanh; 2 Tinh thần

là ý hướng tự ý thức, là sự phản tư chính mình, lấy mình làm đối tượng, tự vượt lên chính mình, tự nâng cao mình Tinh thần coi tồn tại của bản thân con người

là đối tượng, nảy sinh tư duy 3 Tinh thần là một cấu trúc chỉ thuộc về con người, một cấu trúc hành vi tự sản sinh 4 Là một ý hướng của tâm hồn, tinh thần là cái vạch phương hướng cho sự sống bản năng 5 Lí tính của tinh thần nắm bắt được bản chất của thế giới và tách bạch bản chất khỏi sự tồn tại của con người[4][5]

Tinh thần là một quá trình tư duy, sản sinh ý nghĩ, tư tưởng, cảm xúc, tình cảm thể

hiện dưới các hình thức như lời nói, câu ví, tục ngữ, tác phẩm các loại ca dao, truyện cười, giai thoại, thơ ca, tiểu thuyết hoặc khái niệm, phạm trù, khoa học Tinh thần có tính sang tạo mà cũng có tính bảo thủ Tinh thần có không gian tồn tại của nó Có sản phẩm chỉ xuất hiện trong bóng tối, có loại chỉ xuất hiện trong môi trường quan phương như báo, tạp chí, các ấn phẩm của các cơ quan do nhà nước quản lí Chúng không ngừng sinh sôi, phát triển, hoặc thui chột, tàn héo tùy theo môi trường sinh thái

Môi trường sinh thái tinh thần có các không gian chính thống, phi chính thống,

trung tâm, ngoại biên, trong nước, ngoài nước…Các vấn đề sinh thái của văn học nảy sinh trong các không gian và giữa các không gian Ở mối trường sinh thái vi

mô, như quần nhóm sinh tồn, như gia đình, bạn bè, nghề nghiệp; có môi trường sinh thái khu vực, mức giữa như khu vực, tỉnh thành và có môi trường sinh thái

vĩ mô, bao quát toàn quốc hay quốc tế Mỗi phạm vi có quy luật sinh thái của riếng nó

Môi trường sinh thái bao gồm toàn bộ truyền thống tinh thần nuôi dưỡng nó, từ phong tục, tập quán, tôn giáo đến các truyền thống triết học, khoa học, lí thuyết

ở địa phương, trong nước và quốc tế Môi trường này thể hiện trong chế độ giáo dục, trong hệ thống sách vở kinh điển, hệ thống giáo trình, sách giáo khoa, trong

hệ thống thư viện, các chính sách văn hóa, các chế độ xuất bản, các tạp chí, báo hàng ngày, các chương trình phát thanh truyền hình, các loại bảo tàng.Trong những năm 60 chúng ta phong tỏa các sách văn học trước 1945, các sách bị coi là lạc hậu, đồi trụy, văn hóa thực dân cũ, thực dân mới, các sách xét lại hiện đại, tư sản, phi mác xít…nhằm hướng người đọc vào văn học cách mạng có tính lạc quan và chiến đấu Lich sử cũng được biên soạn lại theo lập trường mới Các đường phố đều đặt lại tên mới, các thôn, xã cũng đặt tên mới như Quyết tiên, quyết thắng, hoặc đặt theo con số, thôn một thôn hai, để người dân sống trong một không gian tinh thần khác hẳn với truyền thống Tất cả những điều này lại tạo thành hệ thống kí hiệu mới phân biệt với hệ thống kí hiệu cũ Dần dần con người xa lạ hẳn với truyền thống văn hóa dân tộc mình và với chính mình, mà sống trong nền văn hóa xã hội chủ nghĩa mới lạ với các tiêu chí bốn tốt, năm tốt, họ đánh mất niềm tin và sự thông hiểu giá trị truyền thống Toàn bộ các hành vi đi ngược với văn hóa truyền thống hiện nay là hệ quả của việc làm người dân xa lạ với truyền thống văn hóa của dân tộc, địa phương Đó là điều khiến họ vô cảm với các giá trị truyền thống

Sinh thái biến đổi kéo theo biến đổi trong sáng tác Ví dụ, sinh thái thời chiến với nhu cầu tuyên truyền làm biến chất thể loại phóng sự điều tra, chỉ còn thể kí sự, bút kí Nó cũng làm mất thể loại tản văn Nhưng sang thời bình với nhu cầu đổi mới lại làm sống lại thể phóng sự và tản văn

Tự nhiên cũng là yếu tố quan trọng của sinh thái tinh thần Tự nhiên là cái gốc

của sự sống Thiên nhiên, là cái nôi nuôi dưỡng tâm hồn con người Hoa cỏ, cây cối, bốn mùa xuân hạ thu đông, tình người tự nhiên, tình trai gái, tình gia đình máu mủ tình quê hương cũng là bộ phận tự nhiên trong sinh thái tinh thần Những ai chỉ nhìn tự nhiên như khách thể nhận thức, mà không sống với tự

nhiên sẽ không bao giờ hiểu được các bí ẩn của tự nhiên cùng những thi vị, mĩ cảm của tự nhiên Khi đô thị hóa lấp bằng các cánh đồng lúa và cây trái, đương nhiên tinh thần con người cũng theo đó mà mờ nhạt Xây dựng tình “đồng chí”, cắt đứt cái tình tự nhiên của con người cũng là biến dạng sinh thái tinh thần của con người Chủ nghĩa lí tính, chủ nghĩa khoa học là tác nhân khiến cho thế giới tinh thần mất cân bằng Người Trung Quốc nhìn thấy trong tư tưởng thiên nhân hợp nhất thời cổ đại một mô hình của sinh thái tinh thần Người và thiên nhiên

có một quan hệ cảm ứng

Đặc điểm của sinh thái tinh thần là tính tự nhiên, giống như môi trường tự nhiên

Các phong trào phi tự nhiên thường phá vỡ sinh thái tinh thần của con người, khiến nó bị biến dạng

Các yếu tố của sinh thái văn học gồm sáng tác, phê bình, lí thuyết văn học, truyền thống văn học, tiếp nhận văn học, văn học dân tộc và văn học thế giới dưới dạng nguyên văn hay văn học dịch Các yếu tố của sinh thái còn gồm các thiết chế như hội đoàn văn học, các báo, xuất bản, các chủ trương chính sách, cá giải thưởng văn học và sự điều hành của chúng Bao quát tất cả là sinh thái tinh thần thời đại Nhân tố thời đại của sinh thái tình văn học đề cao lí thuyết nào, tư tưởng nào, tiêu chí nào của lí thuyết và phê bình văn học Lí thuyết mới, giàu sức sống, kích thích sáng tạo, khi lí thuyết khô cằn, nhà văn quay lưng đi tìm lí thuyết khác để lí giải đời sống Phê bình có thể tác dụng kích thích sáng tác mà cũng có thể không có tác dụng gì, hoặc bản thân nó cũng biến tướng thành quảng cáo, tiếp thị hoặc biến tướng thành công cụ đấu tranh tư tưởng thuần túy Tất nhiên phê bình vũ khí nếu đi kèm với cấm đoán, với xử lí về hình chính hoặc hình sự sẽ gây nguy hiểm và suy ếu cho sinh mệnh nhà văn và sáng tác của họ

Quan hệ khu vực, quốc tế trong thời đại hội nhập, toàn cầu hóa tri thức, nảy sinh

mâu thuẩn, xung đột của các nền văn hóa giữa các nước có trình độ cao và các nước có trình độ thấp, xảy ra tinh trạng nước chảy chỗ trũng, các nước đi sau hướng theo các nước tiên tiến, du nhập sản phẩm văn hóa các nước ấy, lấy đó làm phương hương bắt chước hoặc định hướng sáng tạo cũng là một vấn đề của sinh thái tinh thần Trong thời đại hội nhập con người sống trong môi trường liên văn hóa, đa nguyên văn hóa, tính dân tộc thuần túy bị biến đổi, lai tạp

Con người cũng là yếu tố của sinh tháo tinh thần Các giai tầng trong xã hội có

sinh thái tinh thàn của nó Giai tầng quý tộc xưa là nơi lưu giữ tinh hoa văn hóa dân tộc, còn tầng lớp bình dân lưu giữ văn hóa đại chúng Khi tầng lớp quý tộc

bị triệt tiêu, bình dân lên ngôi thì sinh thái tinh thần bị hạ thấp Trong thị dân

tầng lớp đại gia ăn chơi xa xỉ cũng là nơi sản sinh các điển mẫu tinh thần có sức kích thích sự bắt chước

Sinh thái tinh thần cũng có cấu trúc, giống như cấu trúc sinh thái tự nhiên, gồm vật vô sinh, vật hữu sinh, hệ vi sinh vật, hệ sinh vật thực vật Tổng hợp các yếu

tố văn hóa tinh thần nói trên tạo thành cấu trúc sinh thái, gồm các yếu tố từ thô thiển, thấp kém nhất đến các yếu tố tinh vi cao cấp nhất Tuy nhiên trong sinh thái tinh thần yếu tố chinh trị đạo đức đóng vai trò chi phối Nếu sự chi phối hạn chế đến cả sự lựa chọn của cá nhân thì xã hội khó phát triển Trong sinh thái tinh

thần luôn luôn có mâu thuẫn giữa ý muốn chủ quan và quá trình khách quan Ví như

ý muốn bảo tồn di sản quá khứ với xu thế tiêu dùng trái chiều

Trong sinh thái tinh thần cũng có vấn đề giữa môi trường thanh sạch, chống các

ô nhiễm tinh thần, rác thải tinh thần, virus tinh thần Nhận ra sự ô nhiễm tinh thần, là điều kiện để ngòi bút phê phán của nhà văn và nhà phê bình thêm sắc bén

Sự biến đổi nhanh chóng môi trường sinh thái tinh thần do các đột biến về chính

trị tư tưởng như sự sụp đổ của phe xã hội chủ nghĩa, nền văn nghệ xã hội chủ nghĩa thế giới cũng gây biến động lớn trong sáng tác văn nghệ Sự thay đổi môi trường chiến tranh sang môi trường hòa bình, môi trường bao cấp sang môi trường tiêu dùng của xã hội thị trường, kinh tế hàng hóa cũng làm biến động dữ dội sinh thái tinh thần xã hội

5. 4 Nghiên cứu và phê bình văn học trong môi trường sinh thái tinh thần.

Nghiên cứu, phê bình văn học trong môi trường văn hóa sinh thái tinh thần là khám phá, phân tích mối quan hệ tương tác giữa hoạt động sáng tạo của nhà văn với môi trường văn hóa sinh thái bao quanh nó, quan hệ của hệ thống thể loại, hệ thống ngôn ngữ, hình tượng, đặc biệt tâm lí sang tác, ý hướng của nhà văn, sự lựa chọn các khả năng mà môi trường cung cấp để tự thực hiện chính mình Quan hệ sinh thái thể hiện trong sang tác với tư cách là hoạt động diễn ngôn, đối thoại, phản ứng, đáp trả…để tạo ra một hệ thống giá trị nghệ thuật thẩm mí đặc trưng cho môi trường tinh thần, tức là đặc trung cho thời đại Ở đây chúng tôi xin nêu mấy quan hệ sinh thái văn nghệ

• * Môi trường sinh thái tinh thần và cá tính

Cá tính là hiện tựơng tự nhiên của con người, song cá tính chỉ được thừa nhận, được ý thức và phát triển trong điều kiện xã hội nhất định Cá tính trong văn học trung đại khác hẳn thời hiện đại về bản chất và sự đa dạng Cá tính được coi là

“ngông”, một phẩm chất tiêu cực, cá biệt Nó không phải là phương thức tồn tại của con người Trong xã hội sản xuất hàng hóa cá tính là phương thức tồn tại, là