Đề cương tiểu luận môn Tài chính - Tiền tệ Mối quan hệ giữa bội chi ngân sách và lạm phát nhìn từ lý thuyết và thực tiễn

Chi th ng xuyên.

TR NG I H C KINH T THÀNH PH H CHệ MINH

*************************

TÀI

M I QUAN H GI A B I CHI NGÂN SÁCH VÀ L M PHÁT NHÌN T LÝ

THUY T VÀ TH C TI N

GV h ng d n: TS Di p Gia Lu t Nhóm th c hi n:

V Th Thu H ng Nguy n Th H ng H nh

Tr n Lê Trung Huy Nguy n Th Thanh Vân

Lê ình Lâm Nguy n Duy Quang

L p: Cao h c kinh t Thành y

M C L C

A Ngân sách nhà n c và v n đ b i chi ngân sách nhà n c 6

C M i quan h gi a b i chi ngân sách và l m phát 8

2 Tình hình b i chi ngân sách t i Vi t Nam 9

3 M i quan h gi a b i chi ngân sách và l m phát 12

4 Nh ng v n đ đ t ra v x lý b i chi NSNN nh m ki m ch l m

Ph l c:

S li u v thu – chi ngân sách

I Lý thuy t

A Ngân sách nhà n c và v n đ b i chi ngân sách nhà n c

1 Ngân sách Nhà n c là gì?

- C n c lu t ngân sách s 01/2002/QH11 ngày 16/12/2002, đ c s a đ i và có hi u

l c t 01/01/2004 thì Ngân sách nhà n c là toàn b các kho n thu, chi c a Nhà n c đã

đ c c quan nhà n c có th m quy n quy t đ nh và đ c th c hi n trong m t n m đ

b o đ m th c hi n các ch c n ng, nhi m v c a Nhà n c

2 B i chi Ngân sách Nhà n c: Nguyên nhân và gi i pháp

2.1 Th nào là b i chi ngân sách nhà n c

B i chi Ngân sách Nhà n c trong m t th i k (1 n m, 1 chu k kinh t ) là s chênh

l ch gi a chi l n h n thu c a th i k đó

B i chi ngân sách Nhà n c có th do ngoài t m ki m soát nh ng c ng có th n m trong chi n l c phát tri n kinh t c a chính ph nh m th c hi n chính sách kinh t v

mô

Theo thông l qu c t , có th tóm t t báo cáo v Ngân sách Nhà n c h ng n m nh sau:

B ng: Tóm t t n i dung cân đ i ngân sách nhà n c h ng n m

A Thu th ng xuyên (thu , phí, l phí)

B Thu v v n (bán tài s n nhà n c) D Chi th ng xuyên E Chi đ u t

F Cho vay thu n (= cho vay m i - thu n

g c)

C Bù đ p thâm h t

- Vi n tr

- L y t ngu n d tr

- Vay thu n (= vay m i - tr n g c)

Nguyên t c cân b ng ngân sách là: A + B +C = D + E + F

Công th c tính b i chi Ngân sách Nhà n c c a m t n m s nh sau:

B i chi Ngân sách Nhà n c = T ng chi - T ng thu = (D + E + F) - (A + B) = C (kho n

bù đ p thâm h t)

2.2 Nguyên nhân

Có 2 nhóm nguyên nhân c b n gây ra b i chi NSNN:

- Do tác đ ng c a chu k kinh doanh:

Kh ng ho ng làm cho thu nh p c a Nhà n c co l i, nh ng nhu c u chi l i t ng lên

nh m gi i quy t nh ng khó kh n m i v kinh t và xã h i i u đó làm cho m c b i chi NSNN t ng lên giai đo n kinh t ph n th nh, thu c a Nhà n c s t ng lên, trong khi chi không ph i t ng t ng ng i u đó làm gi m m c b i chi NSNN M c b i chi do tác đ ng c a chu k kinh doanh gây ra đ c g i là b i chi chu k

- Do tác đ ng c a chính sách c c u thu chi c a Nhà n c Khi Nhà n c th c hi n chính sách đ y m nh đ u t , kích thích tiêu dùng s làm t ng m c b i chi NSNN Ng c

l i, th c hi n chính sách gi m đ u t và tiêu dùng c a Nhà n c thì m c b i chi NSNN

s gi m b t M c b i chi do tác đ ng c a chính sách c c u thu chi gây ra đ c g i là b i chi c c u

Trong đi u ki n bình th ng (không có chi n tranh, không có thiên tai l n, ), t ng

h p c a b i chi chu k và b i chi c c u s là b i chi NSNN

2.3 Các gi i pháp x lý

duy trì s phát tri n b n v ng và duy trì đ c t c đ t ng tr ng c a n n kinh t thì ch c ch n c n có s can thi p c a nhà n c b ng các chính sách, trong đó chính sách tài khóa Tuy nhiên do ngu n l c có h n vì v y đòi h i ph i có chính sách tài khóa phù

h p v i yêu c u phát tri n th c t và s phát tri n trong t ng lai T s l a ch n này s

đ a ra m c b i chi "h p lý", b o đ m nhu c u tài tr cho chi tiêu c ng nh đ u t phát tri n kinh t , đ ng th i b o đ m cho n qu c gia m c h p lý

Có nhi u cách đ chính ph bù đ p thi u h t ngân sách nh t ng thu t thu , phí, l phí; gi m chi ngân sách; vay n trong n c, vay n n c ngoài; phát hành ti n đ bù đ p chi tiêu; S d ng ph ng cách nào, ngu n nào tùy thu c vào đi u ki n kinh t và chính sách kinh t tài chính trong t ng th i k c a m i qu c gia Tuy nhiên m i gi i pháp bù

đ p b i chi ngân sách nhà n c đ u có s tác đ ng đ n n n kinh t v mô

V c b n, các qu c gia trên th gi i th ng s d ng các gi i pháp ch y u nh m x

lý b i chi NSNN nh sau:

Th nh t: Nhà n c phát hành thêm ti n Vi c x lý b i chi NSNN có th thông qua

vi c nhà n c phát hành thêm ti n và đ a ra l u thông Tuy nhiên, gi i pháp này s gây

ra l m phát n u nhà n c phát hành thêm quá nhi u ti n đ bù đ p b i chi NSNN c

bi t, khi nguyên nhân b i chi NSNN là do thi u h t các ngu n v n đ i ng đ đ u t cho phát tri n gây "t ng tr ng nóng" và không cân đ i v i kh n ng tài chính c a qu c gia

Th hai: Vay n c trong và ngoài n c bù đ p thâm h t NSNN, nhà n c có

th vay n n c ngoài và trong n c Vi c vay n n c ngoài quá nhi u s kéo theo v n

đ ph thu c n c ngoài c v chính tr l n kinh t và làm gi m d tr ngo i h i quá nhi u khi tr n , làm c n d tr qu c gia s d n đ n kh ng ho ng t giá Vay n trong

n c s làm t ng lãi su t, và cái vòng n - tr lãi - b i chi s làm t ng m nh các kho n n công chúng và kéo theo gánh n ng chi tr c a NSNN cho các th i k sau

Th ba: T ng các kho n thu, đ c bi t là thu Vi c t ng các kho n thu, đ c bi t là

thu có th s bù đ p s thâm h t NSNN và gi m b i chi NSNN Tuy nhiên, đây không

ph i là gi i pháp c b n đ x lý b i chi NSNN, b i vì n u t ng thu không h p lý s d n

đ n làm giá c hàng hóa t ng gây nh h ng l n đ n s n xu t và đ i s ng nhân dân, nghiêm tr ng h n s tri t tiêu đ ng l c c a các doanh nghi p trong các ngành s n xu t kinh doanh và làm m t đi kh n ng c nh tranh c a n n kinh t đ i v i các n c trong khu

v c và trên th gi i

Th t : Tri t đ ti t ki m các kho n đ u t công và chi th ng xuyên t NSNN

ây là m t gi i pháp tuy mang tính tình th , nh ng vô cùng quan tr ng v i m i qu c gia khi x y ra b i chi NSNN và xu t hi n l m phát Tri t đ ti t ki m các kho n đ u t công

có ngh a là ch đ u t vào nh ng d án mang tính ch đ o, hi u qu nh m t o ra nh ng

đ t phá cho s phát tri n kinh t - xã h i, đ c bi t nh ng d án ch a ho c không hi u qu thì ph i c t gi m, th m chí không đ u t M t khác, bên c nh vi c tri t đ ti t ki m các kho n đ u t công, nh ng kho n chi th ng xuyên c a các c quan nhà n c c ng ph i

c t gi m n u nh ng kho n chi này không hi u qu và ch a th c s c n thi t

Th n m: T ng c ng vai trò qu n lý nhà n c nh m bình n giá c , n đ nh chính

sách v mô và nâng cao hi u qu ho t đ ng trong các khâu c a n n kinh t th c hi n vai trò c a mình, nhà n c s d ng m t h th ng chính sách và công c qu n lý v mô đ

đi u khi n, tác đ ng vào đ i s ng kinh t - xã h i, nh m gi i quy t các m i quan h trong

n n kinh t c ng nh đ i s ng xã h i, nh t là m i quan h gi a t ng tr ng kinh t và công b ng xã h i, gi a t ng tr ng kinh t v i gi gìn môi tr ng v.v c bi t trong

đi u ki n hi n nay, khi l m phát là m t v n n n c a các n c trên th gi i, v n đ t ng

c ng vai trò qu n lý nhà n c đ i v i qu n lý NSNN nói chung và x lý b i chi NSNN nói riêng có ý ngh a vô cùng c p thi t

B L m phát

1 L m phát là gì?

Trong kinh t h c, thu t ng “l m phát” đ c dùng đ ch s t ng lên theo th i gian

c a m c giá chung h u h t các hàng hoá và d ch v so v i th i đi m m t n m tr c đó

Nh v y tình tr ng l m phát đ c đánh giá b ng cách so sánh giá c c a m t lo i hàng hoá vào hai th i đi m khác nhau, v i gi thi t ch t l ng không thay đ i

Khi giá tr c a hàng hoá và d ch v t ng lên, đ ng ngh a v i s c mua c a đ ng ti n

gi m đi, và v i cùng m t s ti n nh t đ nh, ng i ta ch có th mua đ c s l ng hàng hoá ít h n so v i n m tr c

Có nhi u d ng l m phát khác nhau, nh l m phát m t con s (single-digit inflation),

l m phát hai con s (double-digit inflation), l m phát phi mã (galloping inflation), siêu

l m phát (hyper inflation)

2 L m phát đ c tính nh th nào?

L m phát đ c đo l ng b ng cách theo dõi s thay đ i trong giá c c a m t l ng

l n các hàng hóa và d ch v trong m t n n kinh t (thông th ng d a trên d li u đ c

thu th p b i các t ch c Nhà n c)

Các giá c c a các lo i hàng hóa và d ch v đ c t h p v i nhau đ đ a ra m t ch

s giá c đ đo m c giá c trung bình, là m c giá trung bình c a m t t p h p các s n

ph m T l l m phát là t l ph n tr m m c t ng c a ch s này

Không t n t i m t phép đo chính xác duy nh t ch s l m phát, vì giá tr c a ch s này ph thu c vào t tr ng mà ng i ta gán cho m i hàng hóa trong ch s , c ng nh ph thu c vào ph m vi khu v c kinh t mà nó đ c th c hi n Tuy nhiên, th c đo l m phát

ph bi n nh t chính là CPI - Ch s giá tiêu dùng (consumer price index) đo giá c c a

m t s l ng l n các lo i hàng hoá và d ch v khác nhau, bao g m th c ph m, l ng

th c, chi tr cho các d ch v y t , đ c mua b i "ng i tiêu dùng thông th ng"

3 Nguyên nhân

Theo lý thuy t kinh t h c hi n đ i, l m phát do ba nguyên nhân: c u kéo, chi phí đ y

và quá th a m c ti n cung ng trong l u thông Tuy nhiên trong th c t , l m phát gia

t ng còn do m t s nguyên nhân n a, thí d : Tâm lý c a dân chúng, s m t cân đ i trong

c c u đ u t

C n c vào nguyên nhân gây ra l m phát, ng i ta chia ra 2 lo i l m phát là l m phát

ti n t và l m phát gi c

L m phát ti n t đ c hi u là do m c ti n cung ng cho l u thông v t quá m c c n thi t d n đ n tình tr ng m t giá c a đ ng b n t

L m phát gi c đ c hi u là giá c c a hàng hóa và d ch v nói chung t ng lên do

c u l n h n cung (c u kéo), ho c do chi phí s n xu t hàng hóa và d ch v t ng lên (chi phí đ y)

Trong th c t hai lo i l m phát nói trên ít khi x y ra cùng m t lúc, mà th ng ho c

là l m phát giá c , ho c là l m phát ti n t

N u đi u ti t l m phát m c đ n đ nh và h p lý s có tác d ng thúc đ y s phát tri n c a n n kinh t , hay nói cách khác là đi u ki n đ cho t ng tr ng kinh t , đi u ki n

c n là v n đ c a Chính ph trong vi c phát tri n ngu n l c, v n và công ngh k thu t Nghiên c u b c đ u c a IFM (2006) v m c đ l m phát Vi t Nam v i các

n c ông Nam á c ng đã ch ra r ng, m c l m l m phát t i u cho t ng tr ng kinh t các n c vùng ông Nam á, trong đó có Vi t Nam kho ng 3.6% trong khi các n c

phát tri n ch n m c l m phát g n 2% là m c t i u cho t ng tr ng

C M i quan h gi a b i chi ngân sách và l m phát

Chi ngân sách là m t trong nh ng công c chính sách quan tr ng c a Nhà n c nh m tác đ ng đ n s phát tri n kinh t - xã h i Khi s n l ng c a n n kinh t th p d i m c

s n l ng ti m n ng, thì Chính ph có th t ng m c chi ngân sách, ch p nh n b i chi đ thúc đ y ho t đ ng kinh t Vì v y, b i chi ngân sách không ch di n ra ph bi n đ i v i các n c nghèo, kém phát tri n mà x y ra ngay c đ i v i nh ng n c thu c nhóm các

n n kinh t phát tri n nh t (nhóm OECD) i v i các n c đang phát tri n, b i chi ngân sách th ng đ đáp ng nhu c u r t l n v đ u t c s h t ng ban đ u nh : Giao thông,

đi n, n c Nhi u n c phát tri n và đang phát tri n trong khu v c ông Á và ông Nam Á c ng v n b i chi ngân sách Tuy nhiên chính m c t ng chi tiêu c a Chính ph s kéo theo hi u ng t ng giá m t s các l nh v c hàng hóa và d ch v do gia t ng c u d n

đ n tình tr ng l m phát do c u kéo, song song v i vi c giá c hàng hóa và d ch v t ng

c ng s kéo theo các chi phí s n xu t t ng d n đ n l m phát do chi phí đ y

M t khác khi các nhu c u v đ u t c s h t ng t ng cao mà ngân sách nhà n c l i thi u h t d n đ n không đ ngu n v n đ i ng đ đ u t cho phát tri n bù đ p ph n thi u h t, Nhà n c có th s d ng chính sách phát hành thêm ti n và đ a ra l u thông Tuy nhiên vi c t ng chi tiêu c a Chính ph trong tr ng h p này s gây "t ng tr ng nóng" và không cân đ i v i kh n ng tài chính c a qu c gia N u nhà n c phát hành thêm quá nhi u ti n đ bù đ p b i chi NSNN thì s gây ra tình tr ng l m phát ti n t

II Th c ti n t i Vi t Nam n m 2004 - 2008

1 Th c tr ng l m phát t i Vi t Nam

Ngu n: IMF, International Financial Statistics

Nhìn vào s li u cho th y tình hình l m phát t i Vi t Nam có chi u h ng gia t ng cao t gi a cu i n m 2007 và đ t đ nh cao vào tháng 8/2008 v i m c t ng CPI là h n 30% Tính trung bình t l l m phát n m 2007 là 8.86% (nh ng n u tính riêng 4 tháng

cu i n m 2007 là g n 12%) và n m 2008 là 22,97% ây có th nói là m c t ng cao nh t

k t n m 2004 tr v đây

2 Tình hình b i chi ngân sách t i Vi t Nam

Do vi c xem xét là c n c th c t t i Vi t Nam, do đó các s li u v b i chi ngân sách đ c nghiên c u đây là l y s li u đ c tính theo cách tính riêng c a Vi t Nam và công b trong n c, không s d ng s li u công b qu c t ( s li u c a B tài chính công b t i website: http://www.mof.gov.vn/ Riêng s li u 2008 do B tài chính ch a công b s li u quy t toán vì v y s li u 2008 đ c l y t s li u c th c hi n l n 2

0 5 10

15

20

25

30

35

M

20 04

M 5

20 04

M 9

20 04

M 1

20 05 M

20 05 M

20 05 M

20 06 M

20 06 M

20 06 M

20 07 M

20 07 M

20 07 M

20 08

M 5

20 08 M

20 08

T n m 2004-2007, tình hình b i chi NSNN t ng lên qua các n m và v c b n đu c cân đ i m c 5% GDP và th c hi n m c 4,9%-5,5% GDP và n m trong m c mà qu c

h i đã thông qua t đ u n m Tuy nhiên n u ch xem xét b i chi NSNN so v i GDP thì

ch a th y h t s t ng lên c a nó trong nh ng n m g n đây; đ c bi t nh ng n m g n đây, ngoài NSNN đ c cân đ i, đã có m t l ng v n l n đ c đ a ra đ u t các công trình giao thông và thu l i thông qua hình th c phát hành trái phi u Chính ph không cân đ i vào NSNN Ngoài ra, ph i k đ n l ng công trái giáo d c đ c phát hành đ thu hút ti n cho đ u t kiên c hoá tr ng l p h c c ng là m t l ng ti n l n cân đ i ngoài NSNN

N u c ng c hai lo i trên vào cân đ i NSNN, b i chi NSNN trong nh ng n m qua không

ph i ch 5% GDP mà cao h n (kho ng 5,8-6,2% GDP)

T c đ t ng b i chi NSNN là khá cao, trung bình m c 18%/ n m trong các n m 2005- 2006 và đ t bi n n m 2007 v i m c là 33% so v i n m 2006 T c đ này n u tr

đi y u t t ng tr ng thì còn cao h n t l l m phát t 2004 – 2007 (n m 2004: 7,8%;

n m 2005: 8,3%; n m 2006: 7,4%; n m 2007: 8,86% ) Riêng n m 2008 t c đ t ng b i chi gi m h n xu ng so v i 2007, đây là do chính sách c t gi m chi tiêu c a Chính ph

nh m ki m ch l m phát

V bù đ p b i chi ngân sách, trong nh ng n m g n đây, m c dù chúng ta đã ki m soát b i chi NSNN t hai ngu n là vay n c ngoài và vay trong n c nên s c ép t ng

ti n cung ng thêm ra th tr ng là không có, nh ng s c ép t ng chi tiêu c a Chính ph cho tiêu dùng th ng xuyên và cho đ u t là t ng lên

B i chi ngân sách Nhà n c c n m 2004 b ng 16,2% t ng s chi, chi m kho ng 4.85% GDP và b ng m c d toán c n m đã đ c Qu c h i thông qua đ u n m, trong đó 79% đ c bù đ p b ng ngu n vay trong n c và 21% t ngu n vay n c ngoài

B i chi ngân sách Nhà n c c n m 2005 b ng 15,5% t ng s chi, chi m kho ng 4,86% GDP và b ng m c d toán c n m đã đ c Qu c h i thông qua đ u n m, trong đó

80% đ c bù đ p b ng ngu n vay trong n c và 20 % t ngu n vay n c ngoài

B i chi ngân sách Nhà n c c n m 2006 b ng 15,8% t ng s chi, chi m kho ng 5,64% GDP và b ng m c d toán c n m đã đ c Qu c h i thông qua đ u n m, trong đó 74,2% đ c bù đ p b ng ngu n vay trong n c và 25,8% t ngu n vay n c ngoài

B i chi ngân sách Nhà n c n m 2007 b ng 16,2 % t ng s chi, chi m kho ng 5% GDP và b ng m c b i chi d toán n m đã đ c Qu c h i thông qua đ u n m, trong đó 76,1% đ c bù đ p b ng ngu n vay trong n c và 23,9% t ngu n vay n c ngoài

B i chi ngân sách Nhà n c n m 2008 c tính b ng 13,6% t ng s chi chi m 4.95% GDP và b ng 97,5% m c b i chi d toán n m đã đ c Qu c h i thông qua đ u

n m, trong đó 77,3% đ c bù đ p b ng ngu n vay trong n c và 22,7% đ c bù đ p t

ngu n vay n c ngoài

Tình hình b i chi ngân sách t i Vi t Nam t ng lên qua các n m c ng là d hi u khi

Vi t Nam là đ t n c đang phát tri n kh ng đ nh đi u này hãy xem xét vi c chi t ngân sách cho 3 n i dung ch y u đó là: Chi đ u t phát tri n, Chi tr n và vi n tr , Chi phát tri n s nghi p KT-XH, qu c phòng, an ninh, qu n lý hành chính nhà n c, ng, đoàn th