SKKN PHƯƠNG PHÁP GIẢNG DẠY TÁC PHẨM TỰ SỰ Ở THCS (THÚY)

Điều đó quả là khó, bởi dạy văn, không chỉ đơn thuần là làm sao truyền tải cho học sinh đủ kiến thức trong phần mục tiêu cần đạt của bài mà điều quan trọng là làm sao cho giờ văn trở nên

Mục lục

Phõ̀n thứ nhṍt: MỞ ĐẦU phơng pháp giảng dạy tác phẩm tự sự Ở THCS

1 Lý do chọn đờ̀ tài.

Làm thế nào để dạy tốt môn Ngữ văn núi chung và làm thể nào để giảng dạy tốt tỏc phẩm tự sự ở trường THCS núi riờng? Đó là điều mà tất cả mọi ngời giáo viên

Trang

4 Giới hạn phạm vi nội dung nghiờn cứu 3

Chương II Thực trạng của vấn đề 6

giảng dạy môn Ngữ Văn từ trớc tới nay đều trăn trở Là một giáo viên đã công tác hơn 10 năm trong sự nghiệp trồng ngời, hơn 10 năm gắn bó với nghề dạy học - một nghề đợc coi là nghề cao quý nhất trong các nghề cao quý Tôi luôn có suy nghĩ làm thế nào để bản thân mình xứng đáng với danh hiệu mà cả xã hội tôn vinh Làm thế nào để trở thành một giáo viên dạy giỏi môn ngữ Văn? Điều đó quả là khó, bởi dạy văn, không chỉ đơn thuần là làm sao truyền tải cho học sinh đủ kiến thức trong phần mục tiêu cần đạt của bài mà điều quan trọng là làm sao cho giờ văn trở nên hay, tạo đợc hứng thú học tập cho học sinh, làm cho các em không chỉ hiểu về mặt kiến thức bộ môn mà còn trở nên những con ngời có nhân cách Chính vì vậy, Goorki đã từng nói rằng: “ Văn học là nhân học” Dạy văn là dạy làm ngời Khả năng giáo dục của môn văn là mênh mông, rộng khắp, không những giáo dục con ngời về t tởng, lẽ sống, về nhận thức mà còn giáo dục con ngời cả về tình cảm lí trí Hớng cho học sinh biết cảm nhận cái đẹp, hớng tới cái thiện và cái cao cả.Với tầm quan trọng nh vậy, trong nhà trờng ở mọi cấp học môn văn đã trở thành một trong những môn học chính Với dân tộc Việt Nam ta, văn chơng là điều gắn bó thân thiết Từ thuở còn nằm nôi, đứa bé đã đợc nâng niu, bồi dỡng bằng văn chơng qua những lời hát ru ngọt ngào Khi đợc đi học, bài học đầu tiên lại là “học ăn, học nói” Trong những thầy giáo đợc coi trọng từ hàng ngàn năm qua, đầu tiên vẫn là thầy văn chơng, đạo lý Và mãi sau này, ngời trẻ tuổi muốn thi vào bất cứ trờng đại học chuyên khoa nào, bài thi vẫn là bài thi văn Cho đến ngày nay, môn văn vẫn

đ-ợc coi là một trong những môn học chính ở các trờng phổ thông

Với chức năng là một ngời làm công tác giảng dạy trong nhà trờng THCS, bản thân tôi cũng nhận thấy rằng, ngày nay, số lợng học sinh có kết quả cao trong các kì thi của môn Văn cha nhiều Vậy nguyên nhân là do đâu, có rất nhiều nguyên nhân Thầy cố gắng để dạy tốt rồi nhng trò làm gỡ để học tốt, để trở thành những trò giỏi môn Văn Đó cũng là điều mà tôi trăn trở và quyết định lựa chọn sáng kiến kinh nghiệm này

Với sáng kiến kinh nghiệm: phương phỏp giảng dạy tỏc phẩm tự sự ở THCS, tôi mạnh dạn đa ra những kinh nghiệm thiết thực nhất của bản thân để cho bạn bè

đồng nghiệp và các em học sinh tham khảo Tôi hy vọng rằng mình sẽ góp một phần nhỏ kinh nghiệm của mình vào nâng chất lợng giảng dạy của bộ môn của tổ, của trờng và của ngành, đáp ứng đợc yêu cầu bức thiết của thời đại Để cho mỗi giờ văn thật sự hấp dẫn với các em học sinh và các em sẽ ngày càng yêu thích môn văn hơn Từ đó, chúng ta có thể thực hiện tốt lời dạy của Bác Hồ kính yêu: “ Vì lợi ích mời năm phải trồng cây, vì lợi ích trăm năm phải trồng ngời.”

2

Mục đích nghiờn cứu.

Từ nhận thức trên v dà ới sự chỉ đạo của BGH tụi tập trung nghiên cứu làm thế nào hiểu đợc văn tự sự và giảng dạy tác phẩm văn tự sự thành công Muốn vậy giáo viên phải tìm hiểu đặc trng của tác phẩm tự sự và phơng pháp dạy tác phẩm tự sự Trong khuôn khổ cho phép của một đề tài nghiệp vụ s phạm tôi đã quyết định chọn đề tài “Phơng pháp dạy tác phẩm tự sự”với mong muốn có thể ứng dụng hiệu quả hơn phơng pháp dạy tác phẩm tự sự để dạy tốt các văn bản tự sự trong chơng trình Ngữ văn THCS

Trớc hết tìm hiểu thực trạng việc dạy và học Ngữ văn nói chung và tác phẩm tự sự nói riêng ở trờng THCS hiện nay Từ đó đa ra những đề xuất và ứng dụng phơng pháp giảng dạy tác phẩm tự sự Quá trình thực hiện đề tài này nhằm nâng cao trình

độ nghiệp vụ s phạm của bản thân, bớc đầu làm quen với việc nghiên cứu khoa học làm cơ sở cho việc học tập và nghiên cứu sau này

3

Đụ́i tượng nghiờn cứu.

Đối tợng về đề tài nghiên cứu: phương phỏp giảng dạy tỏc phẩm tự sự ở THCS Vận dụng với đối tợng học sinh trờng THCS Lý Tự Trọng

4 Giới hạn phạm vi nụ̣i dung nghiờn cứu.

Phạm vi nghiên cứu tỏc phẩm tự sự ở THCS là rất rộng Vì vậy để đạt đợc kết quả cao, phạm vi đề tài đợc tập trung Tôi xin đa ra phơng pháp giảng dạy tỏc phẩm tự

sự ở THCS trong chơng trình Ngữ văn, từ đó giúp các em sẽ hiểu sâu hơn vờ̀ tỏc phẩm tự sự

5 Nhiợ̀m vụ nghiờn cứu.

Tiến hành nghiên cứu đề tài này, tôi không có tham vọng nhiều mà chỉ mong học sinh của tôi có niềm đam mê học Văn nói chung và có kĩ năng cảm thụ tác phẩm tự

sự nói riêng để từ đó chất lợng học văn ngày càng đợc nâng lên

Căn cứ vào kinh nghiệm còn ít ỏi của mình, tôi đi tìm hiểu phơng pháp giảng dạy tác phẩm tự sự Đó là chú ý đến đặc trng của truyện Đặc biệt về mặt loại thể, trong tác phẩm tự sự trung tâm là hình tợng tính cách Hình tợng nghệ thuật mang nội dung hiện thực và nội dung t tởng, đồng thời đợc cấu tạo nhuần nhuyễn qua ba yếu tố: tình tiết, nhân vật và lời kể Khi dạy phải nắm và nêu cho đợc trình tự diễn biến lô gíc phát triển của câu chuyện với các sự biến đổi của các nhân vật qua các chặng

đờng thời gian và các lớp không gian

Nắm đợc đặc trng đó chúng ta có thể rút ra đợc một số điểm chung về phơng pháp cơ bản có tính chất hớng dẫn nhằm vận dụng một cách sáng tạo vào từng trờng hợp giảng dạy truyện cụ thể

6 Phương pháp nghiờn cứu.

* Nhóm phơng pháp nghiên cứu lý luận:

- Nghiên cứu các tài liệu cú liờn quan đến bộ mụn Ngữ văn, tài liệu về đổi mới phương phỏp dạy học Ngữ văn

- Nghiên cứu các tài liệu BDGV THCS theo chu kỳ BDTX, Tài liệu BDGV theo

ch-ơng trình sách giáo khoa mới; Tạp chí Giáo dục & nhà trờng, báo Giáo dục và Thời

đại

* Nhóm phơng pháp nghiên cứu thực tiễn:

Trong quá trình nghiên cứu đề tài này, tôi đã sử dụng các phơng pháp nghiên cứu sau:

- Phơng pháp đọc sỏng tạo

- Phơng pháp dựng lời núi nghệ thuật

- Phơng pháp quan sát

- Phơng pháp đàm thoại

- Phơng pháp vấn đỏp gợi tỡm

7.Thời gian nghiờn cứu.

- Sau gần hai năm nghiên cứu đề tài phơng pháp dạy tác phẩm tự sự năm học

2009-2010 đến nay tôi đưa vào ỏp dụng thực hiện chuyên đề này tại trờng THCS Lý Tự Trọng

- Năm học 2010 – 2011 viết đờ̀ tài SKKN.

Phõ̀n thứ hai: NỘI DUNG Chương I: CƠ SỞ LÍ LUẬN CỦA ĐỀ TÀI.

1 Cơ sở lý luận:

Trong thời gian qua Bộ giáo dục đã tiến hành đồng bộ và sôi nổi việc đổi mới

ph-ơng pháp dạy học nói chung và học ngữ văn nói riêng trên tinh thần định hớng chiến lợc phát triển giáo dục đào tạo trong thời kỳ CNH - HĐH Hội nghị lần hai Ban chấp hành Trung ơng Đảng cộng sản Việt Nam (Khoá VIII) đã nêu rõ " Đổi

mới mạnh mẽ phơng pháp giáo dục đào tạo khắc phục lối truyền thụ một chiều, rèn luyện thành nếp t duy sáng tạo của ngời học " Nh vậy, quan điểm của Đảng từng

coi giáo dục là Quốn sách hàng đầu đã và đang đợc nhận thức sâu sắc và toàn diện,

đặc biệt là phơng hớng có tính chiến lợc, nhằm tạo động lực cho những thay đổi căn bản về phơng pháp dạy học, đáp ứng yêu cầu to lớn của công cuộc đổi mới đất nớc

Đứng trớc yêu cầu đổi mới toàn diện, sâu sắc nh vậy Bộ môn khoa học xó hội nói chung, bộ môn Ngữ văn nói riêng phải có một con đờng riêng để đi vào tâm hồn các thế hệ ngời đọc Cho nên có thể nói ngời thầy có một vai trò quan trọng giúp học sinh " Chiếm lĩnh các giá trị nghệ thuật một cách khoa học "

Từ cơ sở đó người thầy phải giúp học sinh nhận thấy Văn tự sự có nghĩa là kể chuyện để phản ánh hiện thực và biểu hiện tâm t con ngời Đã là truyện thì phải có câu chuyện tức là có cốt truyện, tình tiết Tình tiết làm cho những sự việc ngẫu nhiên hằng ngày kết tinh ngng đọng lại thành truyện Tình tiết là dấu hiệu đặc trng

đầu tiên của truyện Dù biến hoá trăm màu nghìn vẻ, tình tiết luôn luôn tồn tại trong truyện, dù là truyện dân gian cổ điển, cận đại hay hiện đại (Có những truyện tình tiết đơn giản, có tình tiết phức tạp Tình tiết truyện có khi đơn tuyến, có khi đa tuyến, có khi một chiều, có khi nhiều chiều Truyện Kiều là một tác phẩm trong đó

có tình tiết có tính chất đơn tuyến, vì từ trớc đến sau câu chuyện chỉ xoay quanh sự diễn biến của vận mệnh nàng Kiều từ lúc ở nhà trải qua 15 năm lu lạc rồi đến lúc trở về tái hợp Tình tiết trong tiểu thuyết “Chiến tranh và hoà bình” có tính chất đa tuyến vì tác phẩm là sự xen kẽ, kết hợp rất tài tình của nhiều mạch truyện, nhiều mối truyện khác nhau, từ truyện nhỏ trong các gia đình, trong các phòng khách cho

đến truyện lớn trên chiến trờng, trong phạm vi nớc Nga và Châu Âu

Bên cạnh đó, tình tiết mặc dầu là yếu tố tất nhiên của truyện nhng không phải là yếu tố quan trong nhất Tình tiết là sự việc, là biến cố đang vận động, đang phát triển Nhng trung tâm của sự việc, của biến cố là con ngời, trung tâm của tình tiết là nhân vật Đối tợng chủ yếu của văn học là những con ngời với cuộc sống bên trong

và cuộc đời bên ngoài của họ Truyện không phải chỉ kể về các sự việc, các biến cố Bởi vì khoa học cũng làm việc đó Nhà địa lí cũng có thể kể lại quá trình một trận

đánh… Truyện là văn học, truyện kể về con ngời, về vận mệnh của những con ngời Đã là truyện thì phải có lời kể chuyện Lời kể là một yếu tố rất quan trọng của truyện Cốt truyện, nhân vật, toàn bộ hình tợng của truyện đợc dệt nên qua lời kể

đó Lời kể một mặt là phơng tiện để phản ánh cuộc sống thành hình tợng trong truyện, mặt khác cũng lại là phơng tiện để biểu hiện thái độ, tình cảm, t tởng, sự

đánh giá của tác giả đối với cuộc sống

Một truyện hay thờng khi do bản thân câu chuyện đợc kể đồng thời còn do cách

kể chuyện Có khi từ những truyện không có gì ghê gớm, đặc biệt mà ngời kể có thể kể thành ra rất lí thú, sâu sắc Đó là vì ngời kể thờng hay thể hiện cách nhìn, cách nghĩ, cách nhận xét, đánh giá, nói chung là thể hiện thái độ của ngời kể đối với sự việc và con ngời trong truyện

Lời kể đó là cái nền ngôn ngữ đồng thời là cái nền tình cảm của truyện Lời kể trong truyện thờng khắc hoạ lên hình tợng một nhân vật thờng khi là vô hình mà lại vô cùng quan trọng; đó là: Hình tợng tác giả hay rộng hơn hình tợng ngời kể chuyện Khi phân tích nghiên cứu, khi đọc, giảng truyện ta không thể nào bỏ qua yếu tố quan trọng đó

Một tác phẩm tự sự (truyện) tất nhiên cũng giống nh bất kì một tác phẩm nào khác, đòi hỏi phải đợc phân tích toàn diện cặn kẽ và đúng phơng hớng Điều đặc biệt ở tác phẩm thuộc thể truyện là cấu tạo hình tợng tác phẩm dựa vào ba yếu tố: Tình tiết, nhân vật và lời kể nh đã nêu Cho nên khi phân tích cấu tạo hình tợng của truyện, không thể không lu tâm đến ba yếu tố đó Đó cũng là nét phân biệt cấu tạo một tác phẩm truyện với một bài thơ trữ tình hay một bài văn chính luận

2.

Cơ sở thực tiễn.

- Xuất phát từ dung lợng của mảng tỏc phẩm tự sự trong chơng trình ngữ văn

THCS Đặc biệt từ lòng say mê tình yêu tha thiết của các em đối với thể loại này

Mỗi giáo viên tự nhận thấy vai trò và trách nhiệm của mình trong việc định hớng dẫn dắt các em tìm hiểu vẻ đẹp của tỏc phẩm tự sự

- Đối với giáo viên dạy văn, để nắm đợc mảng đề tài này cần phải có một quá trình nghiên cứu để truyền thụ cho các em Để từ đó, giúp các em có thái độ tôn trọng và giữ gìn, phát huy những tình cảm của mình giành cho thể loại tỏc phẩm tự sự

- Đối với học sinh, các em sẽ đợc trang bị cho mình sâu hơn khi học về thể loại này

Nó cũng là chìa khoá để các em tiếp cận với cuộc sống của con ngời xa xa Dới sự hớng dẫn của giáo viên, các em sẽ cảm thụ sâu hơn và khám phá tích cực hơn Để

từ đó, các em sẽ đợc hoàn thiện về tâm hồn và nhân cách, biết yêu thơng và quý trọng con nguời qua mảng đề tài này Cũng chính bởi học về đề tài này, các em hứng thú và say mê hơn khi học môn ngữ văn

3.Cơ sở pháp lý:

Ở đây có thế kể đến một số văn bản có liên quan đến nội dung đề tài nghiên cứu:

- Tài liệu bồi dỡng thờng xuyên chu kỳ III

- Phân phối chơng trình bộ môn Ngữ văn lớp 6, 7, 8, 9

- Sách giáo viên, sách giáo khoa Ngữ văn lớp 6, 7, 8, 9

Chương II: THỰC TRẠNG CỦA ĐỀ TÀI.

1.Thuận lợi:

Được sự quan tõm của nhà trờng đó tạo điều kiện rất tốt cho giáo viên và học sinh nh: sách giáo khoa, máy chiếu, lớp học đợc trang bị đủ bàn ghế, ánh sáng…

- Trong năm học này tôi đang trực tiếp giảng dạy mụn Ngữ văn ở khối 7, 8 Trong lớp một số em học sinh có tinh thần học tập, ham học hỏi, hăng say phát biểu ý kiến xây dựng bài, chuẩn bị bài tơng đối đầy đủ khi lên lớp

- Bản thân tôi nhận đợc sự giúp đỡ tận tình của Ban giám hiệu nhà trờng, của đồng nghiệp Thờng xuyên đợc trao đổi kinh nghiệm giảng dạy, trau dồi chuyên môn nghiệp vụ

2 Khó khăn:

- Là một trờng vựng cao nằm trên địa bàn xó Hỏt Lừu huyện Trạm Tấu, song số học sinh trong lớp 100% l à dõn tộc thiểu số nờn việc tiếp thu kiến thức của cỏc em cũn chậm, gia đình ít có điều kiện quan tâm tới việc học tập của các em Việc chuẩn bị bài ở nhà của các em còn hạn chế

- Đối với giáo viên qua nghiên cứu đề tài tôi nhận thấy đây là một vấn đề khá nan giải đòi hỏi ngời giáo viên phải thực sự tâm huyết với nghề nghiệp, phải nắm vững phơng pháp dạy văn nói chung và phơng pháp dạy tỏc phẩm tự sự núi riờng

- Bởi vậy để truyền tải đợc những giá trị tinh thần vô giá của cha ông ta, không có cách nào khác là phải cải tiến phơng pháp giảng dạy và học tập mới để vừa đảm bảo đợc chất văn trong giờ học vừa phát huy đợc năng lực chủ động sáng tạo của học sinh Chớnh vỡ vậy mà tụi đó mạnh dạn nghiờn cứu sỏng kiến kinh nghiệm“ Phương phỏp giảng dạy tỏc phẩm tự sự ở THCS” với mong muốn sẽ cú nhiờ̀u học sinh học tốt mụn Ngữ văn

Chương III: GIẢI QUYẾT VẤN ĐỀ.

1 Phương pháp nghiờn cứu.

- Phơng pháp đọc sỏng tạo

- Phơng pháp thảo luận nhúm.

- Phơng pháp quan sát

- Phơng pháp đàm thoại

- Phơng pháp vấn đỏp gợi tỡm

2 Đặc điểm chi tiết:

Khi chọn đề tài này tụi muốn giúp giáo viên nhận thức đợc sâu sắc rằng làm thế nào để đưa ra phương phỏp dạy tỏc phẩm tự sự là cần thiết Làm đợc điều đó là rất khó Tuy nhiên, không phải khó mà chúng ta không làm đợc Điều quan trọng là chúng ta phải biết cách làm Cách đó chính là phơng pháp Có rất nhiều phơng pháp dạy, học tập hay Điều quan trọng là chúng ta phải biết tiếp thu một cách có chọn lọc Phải ứng dụng một cách phù hợp, hiệu quả Nh vậy mới khai thác đợc hết thế mạnh, vị trí, vai trò của môn văn Đúng vậy, với thế mạnh riêng của mình, môn văn giúp ngời học tiếp xúc với vẻ đẹp kì diệu và phong phú của tiếng mẹ đẻ, tiếp xúc với vốn văn học dân tộc và nhân loại Giúp cho chúng ta có một đời sống tâm hồn tốt đẹp, biết yêu ghét rạch ròi, biết phân biệt bạn, thù, biết thông cảm với niềm đau, nỗi bất hạnh của ngời khác Bởi vậy nên văn học góp phần bồi dỡng tâm hồn, hình thành và phát triển toàn diện nhân cách cho học sinh

Văn học là để học cách làm ngời, học văn để tiếp thu tinh hoa văn hóa của nhân loại Ngày nay, xã hội công nghệ khoa học phát triển chóng mặt, nớc ta cũng đang dần hội nhập với các nớc trên thế giới Quan điểm của mọi ngời là chú ý đến học văn, không xem nhẹ các môn xã hội Chúng ta đã biết rằng, nếu môn học tự nhiên giúp ta tính toán, rèn luyện tác phong khoa học, thì môn văn tạo cho học sinh phong cách sống, tiếp thu những cái hay, là tinh hoa văn hóa của nhân loại Văn học còn giúp các em thêm yêu cuộc sống, yêu quê hơng Đất nớc và còn giúp các

em ấp ủ những ớc mơ đẹp đẽ

Theo tôi, để đưa phương pháp giảng dạy tác phẩm tự sự ở THCS ngời giáo viên cần lu ý:

- Trớc khi phân tích một tác phẩm, ngời giáo viên không chỉ có nghiên cứu kĩ SGK

mà còn phải nghiên cứu các tài liệu có liên quan Đồng thời phải nhập tâm vào tác phẩm, trút bỏ những vớng bận của cuộc sống thờng nhật để hóa thân vào nhân vật,

để lột tả những cảm xúc vui, buồn, sớng, khổ của nhân vật nh là của mình

- Có phơng pháp tích hợp giữa môn văn với các môn học khác.

- So sánh giữa nhà văn của thời đại này với nhà văn của thời đại kia để làm nổi bật

và khắc sâu thêm vấn đề

- Trong quá trình giảng dạy, không nên cứng nhắc theo một phơng pháp nào mà có

thể dùng linh hoạt đối với tất cả các phơng pháp:

+ Ngoài phơng pháp tích hợp ngang với các phân môn Tiếng Việt, Tập làm văn,

giáo viên còn cần phải phân tích hợp dọc các kiến thức bên ngoài để làm cho bài văn thêm phong phú, sinh động Đồng thời mở rộng vốn từ cho học sinh

+ Kết hợp tất cả các phơng pháp trong quá trình giảng dạy nh: Thuyết minh, vấn

đáp, phân nhóm, thảo luận và tùy vào nội dung của mỗi bài mà ta có thể sử dụng tranh, ảnh sau mỗi bài giảng để học sinh có thể hình dung, tởng tợng sáng tạo theo cách hiểu của mình Từ đó các em có thể vẽ phác họa theo cách hiểu của mình để mô phỏng lại nội dung bài học

+ Giáo viên không nên áp đặt cách hiểu của mình cho học sinh Học sinh là ngời

chủ động lĩnh hội kiến thức, cảm thụ tác phẩm Giáo viên chỉ gợi ý bằng câu hỏi, các em thảo luận, trả lời câu hỏi ra giấy, sau đó một em đại diện nhóm trả lời Giáo viên chỉ thuyết trình khi muốn chốt lại vấn đề

+ Trong từng bài, giáo viên cần liên hệ với thực tế đời sống Nh khi ta giảng bài về

ca dao, tục ngữ thuộc chủ đề gia đình và xã hội, ta phải hớng cho học sinh biết ăn nói lễ độ, hiếu thảo với ông bà, cha mẹ, biết ơn thầy cô giáo và các anh hùng liệt sĩ

đã hy sinh xơng máu cho ta cuộc sống, thanh bình nh hôm nay

+ Cho học sinh thấy đợc học văn trong nhà trờng không phải chỉ cốt để đủ điểm, để

đạt đợc mức trung bình mà còn phải học để giỏi văn nữa

Và để học tốt tác phẩm tự sự, trớc hết ngời học sinh phải học cho đủ bài, làm

bài đầy đủ, những bài đã học ở lớp rồi về nhà cũng phải đọc đi đọc lại nhiều lần, nghiền ngẫm Không nên chỉ bằng lòng với kiến thức đợc cung cấp ở lớp, mà phải làm cho kiến thức ấy đợc chắc hơn, sâu hơn Muốn giỏi văn thì phải làm sao cho văn thấm vào mình Văn chơng là câu chuyện nhập tâm, có tâm trí và có tâm hồn

- Tạo hứng thú và duy trì hứng thú Yêu cầu trớc nhất của ngời muốn giỏi văn là

phải thích văn, có hứng thú về môn văn

- Phải chăm đọc sách.

- Nghệ thuật bắt chớc để giỏi văn.

- Ba yêu cầu để giỏi văn: Quan sát tinh tế, tởng tợng dồi dào, nghị luận chắc chắn.

- Bài học ngoài đời: Nó có tác dụng cung cấp cho chúng ta vốn sống.

3 Ph ơng pháp giảng dạy cụ thể vờ̀ văn bản tự sự.

a Làm cho học sinh nắm vững đợc sự phát triển của tình tiết trong tác phẩm tức là nắm đợc cốt truyện.

Học một bài thơ trữ tình phải nắm đợc diễn biến cảm xúc của nhà thơ, học một bài văn nghị luận phải nắm đợc trình tự lập luận của tác giả, còn học một thiên truyện trớc hết phải nắm đợc diễn biến của câu chuyện Trong rất nhiều trờng hợp, do không nắm đợc quá trình diễn biến của tình tiết tác phẩm mà giáo viên không phân tích đợc tác phẩm

Khi phân tích tỏc phẩm cần quan tâm thích đáng đến tình huống của truyện Nó

có vai trò đặc biệt quan trọng đối với việc thể hiện tính cách và số phận nhân vật

Có thể hiểu tình huống là trạng thái xã hội, là hoàn cảnh bất bình thờng đang thử thách con ngời Nó gồm những diễn biến sự kiện đòi hỏi con ngời trong đó cần phải xoay xở, cần phải bộc lộ một cách chính xác năng lực của bản thân Nh vậy, tình huống mới gắn chặt cùng cốt truyện, thờng hiện lên rõ rệt ở các bớc ngoặt trên dòng cốt truyện và tác động trực tiếp tới nhân vật xây dựng tình huống trở thành nhiệm vụ và hứng thú, trở thành nơi thử thách tài nghệ của nhà văn Một số truyện trong Ngữ văn lớp 9 có cốt truyện đơn giản, thờng là loại cốt truyện tập trung vào soi rọi đời sống nội tâm và những vận động tâm lí ở một tình huống quan trọng Do

đó, cần hớng dẫn học sinh nhận ra đợc tình huống truyện và tập trung phân tích các tâm trạng, hành động của các nhân vật ở trong tình huống đó

VD1: Văn bản “Chiếc lợc ngà” đợc viết theo cách truyện lồng trong truyện

mà phần chính là truyện của bác Ba kể về câu chuyện của cha con ông Sáu

Truyện đã thể hiện tình cha con sâu sắc của hai cha con ông Sáu trong hai tình huống:

+ Hai cha con gặp nhau sau tám năm xa cách nhng thật trớ trêu là bé Thu không nhận cha, đến lúc em nhận ra và biểu lộ tình cảm thắm thiết thì ông sáu phải

ra đi Đây là tình huống cơ bản của truyện

+ Ở khu căn cứ, ông Sáu dồn tất cả tình yêu thơng và mong nhớ đứa con vào việc làm cây lợc ngà để tặng con, nhng ông hi sinh cha kịp trao món quà ấy cho con gái

VD2: Văn bản hồi thứ 14 trích “Hoàng Lê nhất thống chí”

Tình tiết trong đoạn trích: phần đầu tác giả kể chuyện Tôn Sĩ Nghị vào Thăng Long, do thắng lợi dễ dàng, tên tớng xâm lợc n y kiêu ngạo, chủ quan Núp bóngà quân xâm lợc, bè lũ Lê Chiêu Thống bộc lộ tất cả bản chất bán nớc hèn hạ của chúng Tuy vậy, qua lời của ngời cụng nhân ở Trờng Yên ra nói với mẹ Lê Chiêu Thống, tác giả đã báo hiệu cơn bão táp sắp ập lên đầu quân cớp nớc và bọn bán

n-ớc Ngừng kể chuyện phía địch, tác giả chuyển sang phía ta, kể chuyện Quang Trung kéo quân ra Bắc bắt đầu từ việc Ngô Văn Sở, Phan Văn Lân, Ngô Thì Nhậm, rút quân Thăng Long về Tam Điệp và cho phi báo về Phú Xuân Đợc tin Nguyễn Huệ lên ngôi vua, kéo đại quân ra Bắc, dừng lại Nghệ An tuyển thêm binh sĩ, tiến

ra Tam Điệp gặp lại các bộ tớng Ở đây, Nguyễn Huệ đã nói những câu nói lịch sử trớc ba quân, đồng thời hạ quyết tâm định kế hoạch tiến vào Thăng Long phá tan quân giặc Phần còn lại tờng thuật diễn biến trận đánh của Quang Trung từ các mũi

giáp công mãnh liệt của quân Tây Sơn đến tình trạng bất ngờ hỗn loạn thảm hại của bọn cớp nớc và lũ bán nớc, kết thúc bằng cuộc “hội kiến” thẹn thùng giữa Tôn Sĩ Nghị và Lê Chiêu Thống ở biên giới trớc khi “Nghị thu nhặt tàn quân rút về”

Trớc khi đi sâu vào phân tích chi tiết, một sự phân tích đại cơng nh vậy về các chi tiết của bài văn sẽ củng cố ấn tợng hoàn chỉnh đầu tiên của học sinh đối với hình t-ợng tự sự của tác phẩm

b Làm cho học sinh cảm thụ sâu sắc, đánh giá đợc đúng đắn nhân vật trong tác phẩm.

Trong tác phẩm tự sự, nhà văn “nói” qua nhân vật Nhân vật chính là mang chở nội dung phản ánh, t tởng, chủ đề của tác phẩm, là nơi kí thác quan niệm về con ngời, về nhân sinh của nhà văn Bởi thế, phân tích nhân vật trở thành con đờng quan trọng nhất để đi đến giá trị hiện thực, giá trị nhân đạo của tác phẩm để nhận ra lí t-ởng thẩm mĩ của nhà văn Một nhân vật văn học lớn bao giờ cũng thể hiện một số phận, một quan niệm nhân sinh độc đáo và thờng điển hình cho một tầng lớp xã hội, một giai cấp, thậm chí một thời đại nào đó

Về nhân vật cũng có những dạng khác nhau đòi hỏi sự phân tích phù hợp với mỗi kiểu loại

VD: Nếu nhân vật anh thanh niên trong truyện “Lặng lẽ Sa Pa” chỉ là “một bức chân dung” (theo cách nói của tác giả) thì những nhân vật như bé Thu (trong

“Chiếc lợc ngà”), Phơng Định(trong “Những ngôi sao xa xôi”), ông Hai (trong

“Làng”) lại là những nhân vật đợc khắc hoạ khá rõ về tính cách và nội tâm Còn Nhĩ (trong “Bến quê”) là loại nhân vật t tởng để tác giả gửi gắm những chiêm nghiệm, triết lí về đời sống và con ngời

c Khi phân tích cần chú trọng những điều sau đây:

- Cho học sinh lu ý đến các chi tiết miêu tả, tự sự, nhận xét về nhân vật trong tác phẩm Những chi tiết này có lúc đợc bộc lộ rõ ràng nhng thờng rất tế nhị, kín đáo

ẩn trong lời văn đọc qua thờng ít gây chú ý

- Phát hiện và lựa chọn các chi tiết tiêu biểu, sắp xếp phân loại chúng theo trình tự

hợp lí nhằm sáng tỏ tính cách của nhân vật

Có thể lần lợt xem xét hình tợng nhân vật thông qua các phơng diện sau:

*Lai lịch của nhõn vật:

Đây là phơng diện đầu tiên góp phần chi phối đặc điểm tích cách cùng cuộc đời nhân vật Lai lịch có quan hệ khá trực tiếp và quan trọng với đờng đời của một ngời cũng nh mục đầu tiên trong bản “Sơ yếu lí lịch” ta thờng khai là thành phần xuất thân và hoàn cảnh gia đình vậy

VD: Truyện ngắn “Chí Phèo” của Nam Cao Nhân vật Chí Phèo ngay từ khi

đợc sinh ra đã bị ném khỏi cuộc sống, đã là đứa trẻ hoang không biết bố mẹ, chẳng

có nhà cửa Hoàn cảnh xuất thân ấy đã góp một phần tạo nên số phận cô độc thê thảm của Chí Truyện ngắn “Đôi mắt”, nhân vật Văn Sĩ Hoàng vốn xuất thân từ tầng lớp trên, quen hởng cuộc sống giàu sang, lại có ít dịp gần gũi với quần chúng lao động nên dễ có cái nhìn khinh miệt, đen tối về ngời dân quê kháng chiến Có thể nói, tính cách số phận nhân vật đợc lí giải một phần bởi thành phần xuất thân, hoàn cảnh gia đình và điều kiện sinh hoạt trớc đó

*Ngoại hình của nhõn vật:

Trong văn học, miêu tả ngoại hình chính là một biện pháp của nhà văn nhằm hé

mở tính cách nhân vật Phần lớn trờng hợp, đặc điểm tính cách, chiều sâu nội tâm (cái bên trong) của nhân vật đợc thống nhất với ngoại hình( vẻ bên ngoài)

*Ngôn ngữ của nhõn vật:

Ngôn ngữ của nhân vật trong tác phẩm văn học đợc cá thể hoá cao độ, nghĩa là mang đậm dấu ấn của một cá nhân

*Nội tâm của nhõn vật:

Khi phân tích nhân vật cần quan tâm đến thế giới bên trong với những cảm giác, cảm xúc, tình cảm, suy nghĩ,…Thế giới bên trong này thờng tơng tác với thế giới bên ngoài( môi trờng thiên nhiên, quan hệ và hành vi của những nhân vật khác xung quanh sự biến chuyển của đời sống xã hội…) đồng thời cũng có quy luật vận

động riêng của nó Một nghệ sĩ tài năng bao giờ cũng là một bậc thầy trong việc nắm bắt và diễn tả tâm lí con ngời Miêu tả chân thực, tinh tế đời sống nội tâm nhân vật là chỗ thử thách tài nghệ nhà văn và cảm nhận, phân tích đợc một cách thuyết phục, kĩ lỡng mặt này cũng là nơi chứng tỏ năng lực của ngời phân tích tác phẩm

*Cử chỉ, hành động của nhõn vật:

Bản chất con ngời ta bộc lộ chính xác, đầy đủ nhất qua cử chỉ, hành động Phân tích nhân vật, vì thế, cần tập trung khai thác kĩ nhất các cử chỉ, hành động Đó là sự thật hiển nhiên Nhng đáng chú ý là bản chất nhân vật không chỉ bộc lộ ở việc nhân vật ấy làm mà còn qua cách làm ấy của nhân vật nữa Vế sau này là một phơng diện quan trọng để nhà văn cá tính hoá nhân vật

VD: Nhân vật Mã Giám Sinh qua đoạn trích “Mã Giám Sinh mua Kiều” Hình ảnh nhân vật phản diện Mã Giám Sinh đợc miêu tả bằng nét bút hiện thực, hoàn hảo cả về diện mạo Bản chất bất nhân, vì tiền của Mã Giám Sinh bộc lộ qua cảnh mua bán Thuý Kiều Bất nhân trong hành động, trong thái độ đối xử với Thuý Kiều nh một đồ vật đem bán, cân đong, đo đếm cả về nhan sắc và tài hoa: “Đắn đo cân sắc cân tài” Bất nhân trong tâm lí lạnh lùng, vô cảm trớc gia cảnh của Kiều và tâm lí mãn nguyện, hợm hĩnh: “ Tiền lng đã sẵn việc gì chẳng xong” Bản chất vì tiền trong hành động mặc cả keo kiệt, đê tiện: “ Cò kè bớt một thêm hai” Nếu trớc

đó, khi giành “ghế trên”, Mã vội vàng “ngồi tót” thì lúc mua Kiều, hắn lại hết sức chậm rãi, tính toán chi li, hết “đắn đo”, hết “thử tài” lại “cò kè”, “thêm”, “bớt” Câu thơ “Cò kè bớt một thêm hai” gợi cảnh kẻ mua, ngời bán đa đẩy món hàng, túi tiền

đợc cởi ra, thắt vào, nâng lên, đặt xuống

Không phải bất cứ nhân vật nào cũng đựơc nhà văn thể hiện đầy đủ các phơng diện này(lai lịch, ngoại hình, ngôn ngữ, nội tâm, cử chỉ, hành động) Có chỗ nhiều, chỗ ít Có chỗ đậm, chỗ nhạt Bởi thế, không phải cứ máy móc tìm đủ, phân tích đủ

mà cần thiết tập trung, xoáy sâu vào phơng diện thành công trong tác phẩm Truyện Kiều của thi hào Nguyễn Du - Đỉnh cao của nền văn học dân tộc, nên đã đợc chọn

đa vào sách giáo khoa tới năm đoạn trích, thể hiện những phơng diện khác nhau trong tài nghệ thuật của tác giả và giá trị t tởng của kiệt tác này Cũng là miêu tả nhân vật, nhng hai bức chân dung của Thuý Vân, Thuý Kiều trong đoạn “Chị em Thuý Kiều” sử dụng bút pháp ớc lệ cổ điển, còn chân dung và tính cách tên buôn ngời Mã Giám Sinh trong đoạn “Mã Giám Sinh mua Kiều” lại đợc khắc hoạ chủ yếu bằng bút pháp tả thực Thông qua các phơng diện: dáng vẻ, lời nói, hành vi Vì sao lại có sự phân biệt nh vậy? Để trả lời câu hỏi này, cần có hiểu biết quan niệm thẩm mĩ của ngời xa đợc thể hiện trong những nguyên tắc miêu tả của văn học trung đại Với những vẻ đẹp cao sang, tuyệt vời của hai chị em Thuý Kiều, ngời xa tránh miêu tả trực tiếp, chỉ gợi tả thần thái của những vẻ đẹp ấy bằng những so sánh

ớc lệ với các vẻ đẹp vĩnh hằng của thiên nhiên(“ Mây thua nớc tóc, tuyết nhờng màu da” “Làn thu thuỷ, nét xuân sơn/ Hoa ghen thua thắm, liễu hờn kém xanh”…) Cuối cùng tổng hợp các mặt phân tích về nhân vật thành một nhận định khái quát, nêu bật đợc ý nghĩa tác dụng nhận thức cũng nh giáo dục của nhân vật gợi ra những vấn đề liên hệ, suy nghĩ, thảo luận, tranh luận về nhân vật Phân tích nhân vật theo từng mặt nh trên là nhằm tìm hiểu đợc đầy đủ, sâu sắc về tính cách của nhân vật Tuy các nhân vật trong truyện thờng có tính cách hoặc ít nhiều đa dạng những tính cách đó bao giờ cũng thống nhất, cũng qui tụ về một vài nét nào đó là quan trọng chủ yếu nhất Mỗi nhân vật nh vậy thờng tập trung phản ánh một cuộc sống thực tế

và tập trung biểu hiện một t tởng nào đó của nhà văn Do đó, nhân vật cũng thờng gợi ra thiện cảm hay ác cảm Những suy nghĩ và thảo luận, nhiều lúc gợi ra nhiều liên tởng đến những con ngời tơng đồng hay tơng phản trong văn học, trong cuộc sống, xui ngời ta liên hệ với thực tế, với bản thân mình Tác dụng giáo dục của các nhân vật văn học đợc phát huy từ chính đặc điểm của nó Vì vậy khi phân tích nhân vật không chỉ dừng lại ở chỗ phân tích mà tổng hợp khái quát lại, đi sâu vào ý nghĩa xã hội giáo dục của hình tợng nhân vật

VD: Đoạn trích “Tức nớc vỡ bờ” trích tiểu thuyết “Tắt đèn” của nhà văn lão thành Ngô Tất Tố

Ngời đọc nh thấy hiện lên trong tác phẩm bức chân dung toàn vẹn về một ngời phụ nữ nông dân Việt Nam yêu chồng thơng con, đảm đang, tháo vát, tiềm tàng một tinh thần phản kháng

Xây dựng hình tợng chị Dậu điển hình cho sự khổ sở và đau xót, Ngô Tất Tố đã nêu lên một cách khái quát hình tợng ngời nông dân trớc Cách mạng giàu sức sống mãnh liệt Khi tên cai lệ và ngời nhà lí trởng xông vào trói bắt anh Dậu thì tình yêu thơng đã tiếp sức mạnh cho chị Chị đã xông vào: “Mày trói ngay chồng bà đi! Bà cho mày xem” Chị Dậu trong giây phút tình yêu, tình thơng dâng đến cực điểm, đã dũng cảm xông vào mà đánh cai lệ và ngời nhà lí trởng Tuy hành động đó còn mang tính chất tự phát nhng nó chứng tỏ một sức mạnh tiềm tàng ẩn sâu trong ngời

đàn bà nông dân lực điền đó

Dựng lên hình tợng chị Dậu mang tính điển hình trong những hoàn cảnh điển hình của nông thôn Việt Nam trong những năm 1930 – 1945, Ngô Tất Tố đã phản ánh chân thực bản chất xã hội thực dân phong kiến, “Tắt đèn” của ông đồng thời là tiếng nói đồng cảm, xót thơng cho số phận khổ đau của ngời nông dân, là bản cáo trạng đanh thép, là lời phê phán sắc bén, cái xã hội thực dân phong kiến với sự bóc lột tàn bạo, sự huỷ diệt giá trị làm ngời Khơi gợi lên những tình cảm đúng hớng trong lòng ngời đọc, thấy đợc sức mạnh vùng lên phản kháng của ngời nông dân,

dù chỉ là tự phát nhng “Tắt đèn” đã góp gió vào cơn bão táp Cách mạng khi có ánh sáng của Đảng chiếu rọi

d Làm cho học sinh cảm nhận và hiểu đợc cái ý vị trong lời kể của tác giả ( hay của ngời kể chuyện)

Lời kể chính là ngôn ngữ nghệ thuật của truyện Phân tích lời kể của tác giả chính

là thực chất, là nội dung chính của việc phân tích ngôn ngữ khi giảng truyện

Ngôn ngữ nghệ thuật bao giờ cũng nhằm khêu gợi đợc sự sống và truyền đạt đợc cảm xúc Đặc điểm đó của ngôn ngữ nghệ thuật thể hiện rất rõ trong lời kể của truyện Cái hay của lời kể trong truyện thờng là ở chỗ tự nhiên, nhuần nhị, sinh

động và truyền cảm Một câu chuyện hay là câu chuyện tự nó sống qua lời kể, tuy

có ngời kể nhng xem ra dờng nh truyện tự kể về mình Muốn vậy, lời kể thờng xen với lời tả, tả cảnh, tả ngời, tả vật, tả tình

Khi phân tích lời kể trong truyện cần chú trọng chỉ ra đợc sức mạnh gợi tả của ngôn ngữ, chỉ rõ các từ ngữ, câu văn, cách viết, lối kể của tác giả đã làm hiển hiện

đợc cảnh, việc, ngời nh thế nào, đồng thời gây xúc cảm cho ngời đọc ra sao

Để làm cho nhân vật biểu hiện lên nh đang sống thật, nghệ thuật tiểu thuyết hiện

đại đã tìm ra một phơng pháp thần tình là miêu tả từ bên trong ra Trong tiểu thuyết thời cổ, thờng ngời ta chỉ kể lại việc làm, lời nói của nhân vật Tiểu thuyết ngày nay chỉ lấy cách miêu tả nhân vật từ trong làm chính Nhà văn nh nhập vào nhân vật mà nhìn, nghe, xúc cảm, suy nghĩ, nói bằng lời nói của nhân vật

Ví dụ: Khi miêu tả Kiều ở lầu Ngng Bích, Nguyễn Du không chỉ kể lại “ lúc

đó nàng buồn lắm và ngơ ngẩn nhớ cha, nhớ mẹ, nhớ ngời yêu”, Nguyễn Du đã nhập vào trong tâm hồn Kiều mà nói lên những điều Kiều đang trông thấy, cảm thấy và suy nghĩ, thành đoạn thơ bất hủ “Buồn trông cửa bể chiều hôm” Hay khi miêu tả một quang cảnh của đời sống, nếu nhà văn chỉ đứng ngoài mà ghi lại nh một buổi chụp ảnh, thì dù ngòi bút miêu tả thật giỏi, cảnh ấy vẫn chỉ là một bức tranh chết Trong cảnh phải có tình thì cảnh mới sống lên, vì vậy nhà văn phải miêu tả những quang cảnh qua tâm trạng của chính ngời viết

Thờng thờng khi phân tích ngôn ngữ đòi hỏi ngời thầy phải có kiến thức cơ bản

về tu từ học Nhng cái hay của ngôn ngữ trong văn học có muôn màu nghìn vẻ, tuỳ thuộc vào sự đa dạng, biến hóa của nội dung Ngôn ngữ lời văn đợc coi là hay khi nói diễn đạt đợc tốt nhất nội dung cuộc sống và nội dung t tởng, tình cảm của tác phẩm Cái hay của ngôn ngữ nghệ thuật là ở chỗ sinh động và rung cảm, chất chứa, chất liệu đời sống và tình ý con ngời Văn chơng hay thật sự không phải ở chỗ màu

mè, hoa mĩ: Cái hay của truyện lại càng thờng ngng đọng ở sự trong sáng, giản dị

mà sinh động, rung cảm

Đọc truyện “Chiếc lợc ngà” của Nguyễn Quang Sáng ta cảm thấy một trong những thành công của truyện ngắn là việc lựa chọn nhân vật kể chuyện thích hợp