Pháp luật thừa kế của việt nam những vấn đề lý luận và thực tiễn

Bộ luật Dân sự nói chung và chế định thừa kế nói riêng điều chỉnh quan hệ tài sản

Pháp luật thừa kế của việt nam những vấn đề lý luận và thực tiễn

Hà Nội 2009

16/4 Lời giới thiệu

Bộ luật Dân sự nói chung và chế định thừa kế nói riêng điều chỉnh quan hệ tài sản ảnh hưởng trực tiếp đến quá trình phát triển kinh tế-xã hội của nước ta trong sự hội nhập với nền kinh tế thế giới

Qua mười năm áp dụng BLDS, về cơ bản các tranh chấp thừa kế đã

được giải quyết thoả đáng, hợp tình, hợp lý Tuy nhiên, do một số qui định của phần thừa kế trong BLDS chưa phù hợp với sự phát triển của kinh tế-xã hội và

do thiếu các qui định cụ thể, cho nên còn nhiều vụ việc giải quyết không triệt

để, làm ảnh hưởng nghiêm trọng đến quyền lợi của người thừa kế Bởi vậy, cần nghiên cứu chế định thừa kế nhằm hoàn thiện các qui định còn bất cập và bổ sung qui định mới để tăng cường hiệu quả điều chỉnh của qui định về thừa kế

Hàng năm, Tòa án các cấp xét xử hàng nghìn vụ án về thừa kế, trong

đó có những vụ án qua nhiều cấp xét xử hoặc cùng một cấp, nhưng xét xử lại qua nhiều lần, mỗi lần có quyết định khác nhau, thậm chí trái ngược nhau, do nhiều nguyên nhân, trong đó nguyên nhân cơ bản là một số qui định về thừa

kế không rõ ràng, cụ thể, còn những qui định của phần thừa kế chưa tương thích với qui định khác trong BLDS…Ngoài ra, việc áp dụng một số qui định chung trong phần thừa kế giữa các Toà án chưa thống nhất, do thiếu văn bản hướng dẫn và do trình độ của Thẩm phán còn hạn chế dẫn đến việc áp dụng một số qui định không chính xác trong việc giải quyết các tranh chấp về thừa

kế

Để làm rõ nội dung của các qui định về thừa kế trong Bộ luật dân sự

2005, công trình nghiên cứu của tiến sỹ Nguyễn Minh Tuấn về pháp luật thưà

kế của Việt Nam sẽ luận giải những vấn đề lý luận và thực tiễn của các qui

định về thừa kế một cách khoa học giúp bạn đọc hiểu đúng và sâu pháp luật về thừa kế củaViệt Nam qua các thời kỳ phát triển

Chúng tôi xin giới thiệu đến bạn đọc quyển sách “Pháp luật về thừa kế của Việt Nam- Những vấn đề lý luận và thực tiễn” NXB

Chương 1Chế định thừa kế trong pháp luật

dân sự việt nam

I Một số vấn đề Lý luận về thừa kế

1- Bản chất của thừa kế trong các xã hội có giai cấp

1.1 Giá trị nhân văn trong quan hệ thừa kế

Nghiên cứu việc điều chỉnh pháp luật về thừa kế có ý nghĩa quan trọng trong việc tiếp cận quyền con người trong các chế độ xã hội khác nhau Vấn

đề thừa kế được tiếp cận dưới nhiều góc độ khác nhau như xã hội học, triết học, kinh tế và pháp lý sẽ thấy rõ bản chất của việc điều chỉnh pháp luật về thừa kế

Trong gia đình, quan hệ thừa kế gắn với quan hệ hôn nhân, huyết thống và nuôi dưỡng Khi một thành viên trong gia đình chết, thì tài sản của người chết chuyển cho người khác còn sống Tài sản của ông, bà, cha, mẹ để lại cho con cháu là công sức, mồ hôi, thậm chí có cả nước mắt và những kinh nghiệm quí báu trong lao động sản xuất và chiến thắng thiên nhiên để duy trì

sự sống, bởi vậy thừa kế không chỉ đơn thuần là việc chuyển dịch tài sản của người quá cố cho người khác trong gia đình, mà còn chuyển dịch thành quả lao động thể hiện giá trị vật chất và giá trị tinh thần của thế hệ trước để lại cho thế hệ sau thừa hưởng để tiếp tục duy trì và phát triển kinh tế của cá nhân, gia

đình và dòng họ

Quá trình phát triển của thừa kế gắn liền với sự phát triển của lịch sử loài người Thừa kế tài sản trong xã hội nguyên thuỷ là sự kế thừa mang tính

tự nhiên, đảm bảo cho sự tồn tại và phát triển của gia đình, thị tộc và xã hội

Trong xã hội nguyên thuỷ, do trình độ lao động thấp kém, cho nên cuộc sống của người nguyên thuỷ hoàn toàn phụ thuộc vào thiên nhiên Hoàn cảnh đó bắt buộc họ phải liên kết với nhau trong lao động và trong đấu tranh

sinh tồn, vì vậy lợi ích của cá nhân đồng thời là của thị tộc, cho nên họ không

có quan niệm chung và riêng, vì thế xã hội thị tộc là xã hội cộng đồng tài sản,

đất đai và công cụ lao động là tài sản chung của thị tộc được truyền lại cho các thế hệ sau để tiếp tục duy trì, phát triển cuộc sống của thị tộc Thừa kế tài sản trong thị tộc là việc kế thừa sự quản lý các tư liệu sản xuất giữa các thành viên trong thị tộc, nhằm đảm bảo cho sự tồn tại, phát triển của gia đình, thị tộc Thế hệ sau thừa hưởng tư liệu, công cụ sản xuất của các thế hệ trước để lại

và tiếp tục cải tiến công cụ lao động cũ, chế tạo ra các công cụ mới làm tăng năng suất lao động, cho nên đời sống của các thành viên thị tộc ngày một tốt hơn

Trong xã hội nguyên thuỷ, chế độ mẫu quyền hình thành do tập quán kết hôn quyết định, con cái sinh ra chỉ biết mẹ và lấy theo họ mẹ, người mẹ chi phối quyền lực trong gia đình, cho nên gọi là chế độ thị tộc mẫu hệ hay thị tộc mẵu quyền

Khi nghiên cứu về nguồn gốc của gia đình, của chế độ tư hữu và Nhà nước, Ph Ăng-nghen viết:

“Theo chế độ mẫu quyền, nghĩa là chừng nào huyết tộc chỉ kể về bên

mẹ và tập tục thừa kế nguyên thủy thì trong thị tộc mới được thừa kế của những người trong thị tộc chết Tài sản để lại trong thị tộc, vì tài sản không có giá trị lớn nên lâu nay trong thực tiễn người ta vẫn trao tài sản đó cho những

bà con thân thích nhất, nghĩa là trao cho những người có cùng huyết thống với người mẹ” [1, tr 90]

Vào thời kỳ nguyên thủy, việc thừa kế được hình thành theo tập quán của thị tộc Tài sản của thị tộc do người mẹ quản lý, khi người mẹ chết thì di sản chuyển cho những người thân thích trong thị tộc và tài sản của thị tộc

được lưu truyền đời này qua đời khác Đây chính là hình thức thừa kế đầu tiên của xã hội loài người về tư liệu sản xuất nhằm tiếp tục duy trì cuộc sống chung cho thị tộc

Trong thị tộc, quan hệ thừa kế thực hiện theo chế độ mẫu quyền và

được lưu truyền đến các thế hệ sau theo tập quán của thị tộc Mặc dù, trong xã hội thị tộc có sự phát triển kinh tế-xã hội, việc quản lý, điều hành công việc trong thị tộc, bộ lạc đã tiến bộ, công việc chính do những người bô lão, tộc trưởng, tù trưởng có uy tín thực hiện Tuy vậy, không ai được hưởng nhiều hơn người khác và không được vi phạm chế độ sở hữu chung của thị tộc Trong thị tộc, cuộc sống hằng ngày người ta quan hệ với nhau theo những phong tục, tập quán đã tồn tại từ đời này qua đời khác, các thành viên của thị tộc cùng làm cùng hưởng, cùng chia sẽ buồn, vui Vấn đề thừa kế tài sản cũng theo những tập quán đó mà tồn tại

Cùng với sự phát triển của lịch sử, tập quán thừa kế của xã hội nguyên thuỷ được Nhà nước chiếm hữu nô lệ thừa nhận để điều chỉnh quan hệ thừa kế trong xã hội Đây là hình thức đầu tiên của pháp luật-luật tục

Pháp luật chiếm hữu nô lệ là kiểu pháp luật đầu tiên trong lịch sử, nó

được hình thành chậm chạp theo từng bước trong thời gian dài, trên cơ sở thừa nhận những qui phạm xã hội của xã hội nguyên thuỷ có lợi cho giai cấp chủ nô để điều chỉnh lợi ích của giai cấp khác (luật tục) Các luật tục điển hình của Nhà nước chiếm hữu nô lệ La Mã cổ đại được ghi nhận trong Luật XII bảng, trong đó có những luật tục về thừa kế Tại điểm 5 Bảng IV qui định: “ Nếu người chết không có người bảo trợ thì nền kinh tế (để lại sau khi người đó chết) do những người thân quản lý ”.{78} Trong xã hội La Mã, quyền gia trưởng thuộc về người đứng đầu gia đình, là người bảo trợ cho các thành viên khác trong gia đình Nếu một người chết mà không có người bảo trợ thì nền kinh tế (ruộng đất, nô lệ ) của người đó do những người thân thích trong gia

người mẹ chiếm giữ, cho nên khi người mẹ chết thì tài sản được trao lại cho những người thân thích nhất cùng dòng máu về phía người mẹ Trong tác phẩm Nguồn gốc của gia đình, của chế độ tư hữu và của Nhà nước, Ph Ăng-nghen đã chỉ ra rằng: “Theo chế độ mẫu quyền, nghĩa là chừng nào mà dòng dõi chỉ tính theo bên mẹ và tập quán kế thừa lúc ban đầu trong thị tộc thì chỉ những người thân trong thị tộc mới được kế thừa những thành viên đã chết trong thị tộc Tài sản phải được giữ lại trong nội bộ thị tộc đó” [1 tr 91]

Sự phát triển ngày càng cao của nền sản xuất xã hội, làm thay đổi địa

vị của người phụ nữ Sự xuất hiện của ngành nông nghiệp, tiểu thủ công nghiệp, chăn nuôi, trồng trọt đòi hỏi sức lực và trí tuệ của những người đàn

ông, vì thế sản phẩm lao động do người đàn ông làm ra không những đủ nuôi sống gia đình và bắt đầu có tích luỹ Vì vậy, địa vị gia đình của người đàn ông dần dần được thiết lập Đặc biệt, khi nhà nước ra đời và qui định chế độ hôn nhân một vợ, một chồng đã làm cho con cái biết rõ cha mẹ mình Từ đó, trong quan hệ gia đình xác lập huyết thống theo họ cha và chế độ gia đình phụ hệ thay thế cho mẵu hệ

Trong gia đình cặp đôi, quyền lực của người chồng dần được thiết lập khi mà của cải trong gia đình tăng lên do công sức lao động của người chồng tạo ra, và chính những của cải đó đã làm cho người chồng có xu hướng lợi dụng địa vị vững vàng hơn để đảo ngược trật tự thừa kế cổ truyền đang có lợi cho con cái mình Nghiên cứu về ván đề này Ph Ăngghen viết:

“ Thế là dòng dõi tính theo đằng mẹ và quyền kế thừa của người mẹ bị xóa bỏ, dòng dõi tính theo đằng cha và quyền kế thừa của người cha được xác lập Cuộc cách mạng đó đã xảy ra ở các dân tộc văn minh vào lúc nào và như thế nào, điều đó chúng ta hoàn toàn không rõ” [1, tr 92]

Trong quá trình phát triển của xã hội, việc thừa kế tài sản không tách rời sự hình thành, tồn tại của sở hữu tư nhân và bản chất của quan hệ thừa kế

do chế độ sở hữu tư nhân quyết định

Khi xã hội phân chia thành giai cấp, giai cấp thống trị chiếm hữu hầu hết tư liệu sản xuất và được truyền lại cho con cháu, cho nên địa vị thống trị

được củng cố từ đời này sang đời khác, do đó việc thừa kế tài sản là sự chuyển dịch công cụ, phương tiện bóc lột của giai cấp thống trị cho cháu con nhằm tiếp tục xác lập quyền lực chính trị, kinh tế đối với người lao động Người lao

động làm thuê không có tư liệu sản xuất, tài sản là thu nhập một phần do sức lao động tạo ra

Trong xã hội XHCN, chế độ sở hữu tư nhân được thiệt lập đối với những tài sản sản không phải là tư liệu sản xuất chủ yếu như đất đai, rừng núi, hầm mỏ cho nên thừa kế là việc chuyển dịch quyền sử dụng đất và thành quả lao động ( vốn, tư liệu sản xuất khác do lao động tạo ra, các quyền tài sản) của

ông bà, cha mẹ cho cháu, con

Qua các thời kỳ phát triển của xã hội loài người, quan hệ thừa kế có tính kế thừa và phát triển các giá trị vật chất và giá trị tinh thần của gia đình và dòng tộc Di sản thừa kế của gia đình được truyền từ đời này qua đời khác như nhà ở và của cải khác Đây không những là thành quả lao động mà còn là di sản văn hoá phi vật chất của thế hệ trước để lại cho thế hệ sau, bởi vì nhà ở và các công trình xây dựng của gia đình, dòng tộc là tài sản có giá trị lớn, mặt khác còn là giá trị văn hoá đã tồn tại và phát triển qua các thời kỳ lịch sử Các giá trị tinh thần trong xây dựng đã thể hiện bản sắc văn hoá của mỗi dân tộc phù hợp với điều kiện tự nhiên, điều kiện xã hội và phong tục tập quán của cộng đồng dân cư

Trong các xã hội khác nhau, thừa kế tài sản là thừa hưởng di sản của người chết để lại Di sản của người chết không những là tài sản mà còn các lợi ích khác mà những người thừa kế được hưởng và phải thực hiện nghĩa vụ của người chết chưa thực hiện Người chết không có nghĩa là chấm dứt mọi lợi ích của họ Người để lại thừa kế, để lại di sản và giao cho người thừa kế các nghĩa

vụ về nhân thân thì người thừa kế phải thực hiện, nguyện vọng của người để

lại thừa kế có được thực hiện hay không là do những người thừa kế quyết định Bởi lẽ, khi mở thừa kế, trong gia đình tồn tại hai lợi ích, đó là lợi ích của mỗi thành viên và của toàn thể gia đình, trong đó có lợi ích của người để lại thừa

kế Lợị ích của cá nhân là sở hữu tài sản để thoả mãn các nhu cầu của mình Lợi ích của gia đình là “nền” kinh tế và các giá trị vật chất, giá trị tinh thần cùng tồn tại và phát triển Nếu đặt lợi ích của gia đình trên lợi ích của cá nhân, thì thành quả lao động của cá nhân cho nhiều người cùng hưởng, cho nên con người sống có tính quảng đại, tình cảm và bao dung Ngược lại, nếu đặt lợi ích của mình trên lợi ích của gia đình, sẽ trở thành người ích kỷ Vì những lý do trên, nên khi con người chết không có nghĩa là chấm dứt tất cả những gì liên quan đến người đó và những người khác Thế hệ trước phấn đấu vì thế hệ sau, giá trị vật chất và tinh thần mà người chết để lại cho con cháu là một loại tài sản vô giá cần phải giữ gìn và phát triển

Trong xã hội Việt Nam, việc thừa kế di sản đã hình thành theo tập quán của từng dân tộc, từng miền, từng địa phương khác nhau Thậm chí trong cùng một địa phương thì mỗi gia đình, mỗi dòng họ, việc phân chia di sản thừa kế theo truyền thống của dòng tộc Trong gia đình, con cháu hưởng di sản của ông bà, cha mẹ và thực hiện việc thờ cúng tổ tiên từ đời này qua đời khác Thông qua việc thờ cúng, nhắc nhở cháu con luôn nhớ công ơn của người đã khuất Đây là một truyền thống uống nước nhớ nguồn được lưu truyền đến ngày nay và mai sau

Thông thường, sau khi cha mẹ qua đời, di sản của cha mẹ sẽ chuyển cho một người con trai quản lý sử dụng Người quản lý di sản khai thác công dụng của di sản để thu hoa lợi, lợi tức, một phần dùng vào việc thờ cúng tổ tiên, phần còn lại người quản lý di sản đó được hưởng Con cháu tiếp nhận di sản của ông bà, là hưởng thành quả lao động và tiếp nhận các nghĩa vụ bảo vệ giữ gìn các truyền thống tốt đẹp của gia đình, dòng họ và cộng đồng

Ngày nay, cơ chế thị trường có ảnh hưởng đến phong tục, tập quán của

nhân dân ta nhưng truyền thống tốt đẹp "nhường áo, xẻ cơm" vẫn được duy trì

và phát huy, các giá trị văn hoá ứng xử, văn hoá thờ cúng tổ tiên ngày càng phát triển theo hướng tiến bộ, văn minh Như vậy, thừa kế không những chuyển dịch tài sản từ người chết cho những người khác còn sống làm sở hữu,

mà còn chuyển tiếp và kế thừa các giá trị văn hoá được chắt lọc từ cuộc sống

để tạo nên các tài sản đó

1.2 Bản chất của quyền thừa kế trong các chế độ xã hội khác nhau

Trong xã hội có giai cấp, nhà nước dùng pháp luật điều chỉnh quan hệ thừa kế, vì vậy quan hệ thừa kế là đối tượng điều chỉnh của pháp luật Nhà nước điều chỉnh quan hệ thừa kế để đạt mục tiêu nhất định, điều này phụ thuộc vào các chế độ xã hội khác nhau Việc điều chỉnh pháp luật các quan hệ thừa kế, cho phép cá nhân thực hiện được quyền định đoạt tài sản của mình ngay cả sau khi chết, vì vậy quyền thừa kế vừa mang tính chủ quan và tính khách quan

Quyền thừa kế với tư cách là quyền chủ quan của cá nhân tức là quyền của con người, quyền để lại tài sản của mình cho người khác hưởng và quyền

được hưởng di sản của người chết để lại

Con người tham gia lao động sản xuất để làm ra của cải cho gia đình

và xã hội nhằm thoả mãn các nhu cầu khác nhau Tuy nhiên, nền kinh tế của gia đình, dòng tộc có phát triển hay không phụ thuộc vào khả năng sản xuất, kinh doanh của người thừa kế, vì thế người lập di chúc có quyền lựa chọn người thừa kế để giao tài sản Ngược lại, sau khi mở thừa kế, người thừa kế có quyền nhận hoặc từ chối nhận di sản Đây là quyền tự định đoạt của người để lại thừa kế và người thừa kế

Quyền thừa kế của cá nhân là một trong những quyền kinh tế quan trọng không phải tự nhiên có, là thành quả lao động, là kết quả của đấu tranh giai cấp, đấu tranh với thiên nhiên của cá nhân tạo ra, do đó quyền thừa kế là quyền của con người không ai có thể tước đoạt được, nhà nước phải ghi nhận

và bảo hộ quyền kinh tế quan trọng đó

Xuất phát từ quan điểm trên, Đảng và Nhà nước ta luôn luôn lấy các quyền con người làm mục tiêu đấu tranh và bảo vệ các quyền kinh tế, dân sự, chính trị của cá nhân ở Việt Nam, quyền con người được ghi nhận trong các Hiến pháp Căn cứ vào Hiến pháp, các ngành luật cụ thể hóa phù hợp với điều kiện chính trị, kinh tế, văn hóa, xã hội của đất nước trong từng thời kỳ xây dựng và bảo vệ Tổ quốc

Cách mạng Tháng tám thành công, ngày 2 tháng 9 năm 1945 tại vườn hoa Ba Đình, Hà Nội, Chủ tịch Hồ Chí Minh đọc bản Tuyên ngôn Độc lập, tuyên bố trước đồng bào cả nước và nhân dân toàn thế giới việc thành lập Nhà nước Việt Nam dân chủ cộng hòa Mở đầu bản Tuyên ngôn Độc lập tuyên bố: “Tất cả mọi người sinh ra có quyền bình đẳng Tạo hóa cho họ những quyền không ai có thể xâm phạm được, trong các quyền ấy có quyền được sống, quyền tự do và quyền mưu cầu hạnh phúc

Lời bất hủ trong Tuyên ngôn Độc lập năm 1776 của nước Mỹ Suy rộng ra, câu ấy có ý nghĩa là: tất cả các dân tộc trên thế giới đều sinh ra bình

đẳng, dân tộc nào cũng có quyền sống, quyền sung sướng và quyền tự do” [64, tr 118]

Trong lời dẫn của bản Tuyên ngôn Độc lập, Hồ Chủ Tịch đã xuất phát

từ quyền tự nhiên của con người và Bác coi các quyền này không ai có thể phủ nhận được Trong các quyền của con người, quyền bình đẳng giữa các dân tộc

đóng một vai trò quan trọng, vì nó là cơ sở để thực hiện các quyền chính trị, dân sự, kinh tế Để thực hiện quan điểm trên, Nhà nước ta ghi nhận và bảo hộ quyền con người trong các Hiến pháp 1946, 1959, 1980 Đặc biệt trong Hiến pháp 1992, quyền con người được ghi nhận một cách đầy đủ tại Điều 50: “ở nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam, các quyền con người về chính trị, dân sự, kinh tế, văn hóa và xã hội được tôn trọng, thể hiện ở các quyền công dân và được qui định trong Hiến pháp và luật” [28, tr 19]

Quyền thừa kế là quyền của con người trong một chế độ xã hội nhất

định, cho nên trong các xã hội khác nhau, Nhà nước điều chỉnh quan hệ thừa

“C Mác là người đầu tiên đã phát hiện, tìm ra qui luật phát triển của lịch sử loài người, nghĩa là tìm ra sự thật đơn giản là trước hết con người cần phải

ăn, uống, ở và mặc trước khi có thể lo đến chuyện làm chính trị, khoa học, nghệ thuật, tôn giáo” [39, tr 87]

Con người sản xuất ra của cải vật chất, đó là yêu cầu khách quan của tồn tại xã hội Con người không thể thỏa mãn nhu cầu của mình bằng những cái đã có sẵn trong tự nhiên Để duy trì và nâng cao đời sống, con người phải sản xuất ra của cải vật chất Sản xuất không những là cơ sở cho sự tồn tại của con người mà còn là nền tảng để hình thành các quan hệ khác như: quan hệ chính trị, quan hệ pháp luật, quan hệ đạo đức Việc sản xuất của con người luôn luôn thay đổi, phát triển, cho nên những quan hệ trên cũng thay đổi và phát triển theo Khi chế độ tư hữu và Nhà nước xuất hiện, thừa kế là một công

cụ để duy trì quyền lực, giai cấp bóc lột được thừa hưởng di sản cũng đồng nghĩa với việc được thừa hưởng quyền lực của người đó đối với xã hội Khi

nhà nước ra đời, để bảo vệ quyền lợi cho giai cấp thống trị, nhà nước ban hành pháp luật và qui định cho mỗi cá nhân, tầng lớp trong xã hội được hưởng cái gì và họ phải gánh chịu các nghĩa vụ nào đối với nhà nước

Trong chế độ chiếm hữu nô lệ, hình thái kinh tế-xã hội đầu tiên theo chế độ phụ quyền, cho nên quyền thừa kế được xác định dựa trên nền tảng của chế độ phụ quyền và gia trưởng

Theo chế độ phụ quyền, quyền lực của người cha là tuyệt đối được xác lập trên các thành viên của gia đình Trong gia đình, người nắm quyền gia trưởng toàn quyền quản lý tài sản của gia đình, con cháu không có quyền sở hữu tài sản Khi người nắm quyền gia trưởng chết, di sản tiếp tục chuyển cho người kế tục quyền gia trưởng quản lý

Bộ luật đầu tiên của chế độ phụ quyền là Bộ luật của Nhà nước chiếm hữu nô lệ Bavilon có tựa đề là Luật Khămurapi (Thế kỷ thứ XVII trước công nguyên) Bộ luật này gồm 282 điều và được chia thành từng nhóm theo nội dung, được phân chia rõ ràng các qui định riêng về hình sự, dân sự, tố tụng Chế định dân sự của Bộ luật này qui định quyền sở hữu của vợ, chồng, các hợp

đồng dân sự như: cho vay, mua bán, qui định về thừa kế theo di chúc, thừa kế theo pháp luật Thừa kế theo di chúc chỉ được thực hiện khi các con trai mang trọng tội, người bố được phép truất quyền thừa kế của con trai và di chúc cho người khác hưởng Khi chia di sản các con được hưởng kỷ phần ngang nhau Những qui định về thừa kế của Nhà nước chiếm hữu nô lệ được phát triển và hoàn thiện hơn trong Luật XII bảng và các đạo luật khác của Nhà nước La Mã

cổ đại hay được gọi là Luật La Mã Trong Luật La Mã, chế định thừa kế tương

đối hoàn chỉnh Mặc dù cấu trúc của chế định thừa kế không chia thành các phần rõ ràng, tuy nhiên có các qui định chung và các qui định chia di sản theo pháp luật, chia di sản theo di chúc

ở các nhà nước phong kiến và tư bản, phần lớn tư liệu sản xuất chủ yếu thuộc về giai cấp thống trị, người lao động không có tư liệu sản xuất phải

làm thuê cho địa chủ và các nhà tư bản, vì vậy pháp luật về thừa kế thực chất

là bảo hộ quyền sở hữu tư nhân của giai cấp thống trị đối với tư liệu sản xuất chủ yếu của xã hội

Trong chế độ XHCN, tư liệu sản xuất chủ yếu thuộc về nhân dân lao

động, nhà nước bảo hộ thu nhập hợp pháp của cá nhân, gia đình từ các hệ thống kinh tế khác nhau Cá nhân có quyền sở hữu tài sản thì có quyền để lại thừa kế cho người khác hưởng C Mác và Ph Ăng-nghen khẳng định trong Tuyên ngôn của Đảng cộng sản: "Chủ nghĩa cộng sản không tước bỏ của ai cái quyền chiếm hữu những sản phẩm của xã hội cả Chủ nghĩa cộng sản chỉ tước bỏ quyền dùng sự chiếm hữu đó để bóc lột lao động của người khác" [38]

Ngày nay, ở mỗi quốc gia, phụ thuộc vào chế độ chính trị, chế độ sở hữu và phong tục, tập quán của nhân dân trong quốc gia đó, mỗi nhà nước

điều chỉnh quan hệ thừa kế có sự khác nhau

ở Việt Nam, nhân dân ta đã và đang xây dựng CNXH mà nền tảng kinh tế của xã hội là chế độ công hữu hóa tư liệu sản xuất và được thể hiện tại

Điều 17 Hiến pháp 1992: "Đất đai, rừng núi, sông hồ tài nguyên trong lòng

đất, nguồn lợi vùng biển là của Nhà nước, đều thuộc sở hữu toàn dân" Như vậy, theo Hiến pháp, cá nhân không có quyền sở hữu đất đai, nhưng có quyền

sử dụng, nhà nước cho phép cá nhân, hộ gia đình để lại thừa kế quyền sử dụng

đất cho người khác theo di chúc hoặc theo pháp luật, tạo điều kiện cho cá nhân an tâm lao động sản xuất, đầu tư vốn, công sức, trí tuệ để sản xuất kinh doanh, tạo ra nhiều của cải cho gia đình và xã hội Cá nhân có quyền sở hữu các loại tài sản mà pháp luật không cấm, khi còn sống họ định đoạt tài sản bằng nhiều phương thức khác nhau như: bán, cho thuê, cho vay, cho tặng hoặc lập di chúc để định đoạt cho người khác sau khi họ chết Khi mở thừa kế, nếu

có di chúc, di sản được chia theo di chúc, nhà nước luôn luôn tôn trọng ý chí của người lập di chúc Tuy nhiên, trong một số trường hợp đặc biệt, ý chí của

người lập di chúc bị hạn chế theo Điều 669 BLDS Trường hợp người để lại di sản không lập di chúc, di sản chia theo pháp luật Người thừa kế theo pháp luật là những người có quan hệ gia đình đối với người để lại di sản Người thừa kế nhận di sản, phải thực hiện nghĩa vụ của người chết trong phạm vi di sản hưởng Mặt khác, nếu người để lại thừa kế giao nghĩa vụ quản lý di sản thờ cúng, thì người thừa kế phải thực hiện nghĩa vụ thờ cúng Ngoài ra, di sản

là di tích văn hoá như nhà thờ, nhà rường được xếp hạng di tích, những người thừa kế có nghĩa vụ giữ gìn, bảo quản các giá trị văn hoá đó theo qui định của Luật Di sản Văn hoá

Như vậy, trong các chế độ xã hội khác nhau, con người đều có quyền thừa kế tài sản, tuy nhiên phạm vi quyền thừa kế được bảo hộ thế nào do bản chất chế độ xã hội quyết định

Quyền thừa kế có thể tiếp cận dưới góc độ pháp luật là chế định thừa

kế trong luật dân sự Với ý nghĩa là một chế định pháp luật về thừa kế, quyền thừa kế là tổng hợp các qui định của nhà nước, qui định những tài sản nào

được chuyển dịch, phạm vi chủ thể để lại di sản và nhận di sản, quyền nghĩa

vụ của các chủ thể Ngoài ra, pháp luật qui đinh trình tự, phương thức phân chia di sản theo di chúc và theo pháp luật

Trong chế độ chiếm hữu nô lệ, pháp luật quy định cho giai cấp chủ nô

có quyền sở hữu tuyệt đối với tài sản của mình, trong đó nô lệ cũng trở thành

đối tượng của sở hữu Vào thế kỷ thứ V trước công nguyên, Nhà nước La Mã

đã ban cho công dân những quyền lực xã hội tỷ lệ với tài sản của họ Chủ nô chiếm hữu toàn bộ đất đai và các tư liệu sản xuất khác, giai cấp nô lệ và những tầng lớp nông dân tự do không có tư liệu sản xuất, cho nên phụ thuộc hoàn toàn vào giai cấp chủ nô Rõ ràng nhà nước chiếm hữu nô lệ là nhà nước của giai cấp hữu sản, dùng để bảo vệ giai cấp này chống lại giai cấp không có tài sản Cho nên thừa kế là một công cụ pháp lý chuyển quyền lực chính trị, kinh

tế từ đời này sang đời khác Ph Ăngghen nhận xét:

“Để duy trì và bảo vệ địa vị xã hội của giai cấp chủ nô, pháp luật điều chỉnh việc thừa kế di sản của người chết, cho phép người chủ nô để lại tư liệu sản xuất của mình cho các con của họ theo di chúc Việc áp dụng chế độ di chúc khiến cho người có của có thể chi phối được tài sản của mình ngay cả sau khi đã chết” [1, tr 262]

Trong chế độ chiếm hữu nô lệ, giai cấp chủ nô không những để lại cho con cháu tư liệu sản xuất mà còn để lại quyền lực xã hội của mình, và quan hệ thừa kế được dịch chuyển từ thế hệ này đến thế hệ kế tiếp, có nghĩa là quyền lực xã hội được lưu truyền từ đời này sang đời khác Quyền lực xã hội này

được thiết lập đối với giai cấp chủ nô, cho phép họ nô dịch giai cấp nô lệ

Trong chế độ phong kiến và tư bản chủ nghĩa, nền tảng xã hội được hình thành và phát triển dựa trên chế độ tư hữu về tư liệu sản xuất, giai cấp thống trị bóc lột người lao động bằng các phương thức mới như địa tô và giá trị thăng dư Tuy nhiên, phương thức bóc lột sức lao động có khác nhau, nhưng bản chất của xã hội không thay đổi Khi nghiên cứu về bản chất xã hội và tính chất kinh tế của thừa kế trong xã hội tư bản chủ nghĩa, C Mác đã chỉ ra: “ Quyền thừa kế mang ý nghĩa xã hội nhưng dần dần nó đem lại cho người thừa kế một quyền lực suốt đời Quyền lực đó được hình thành trên nền tảng của sở hữu tư nhân và để bóc lột sức lao động của người khác" [74 tr 37]

Trong xã hội tư bản, người thừa kế thừa hưởng quyền sở hữu tư liệu sản xuất Dựa trên quyền lực kinh tế này, người thừa kế thiết lập quyền lực xã hội đó với người lao động, họ dùng tài sản được thừa kế để tiếp tục bóc lột sức lao động của người làm thuê, vì vậy bản chất của quyền thừa kế tài sản là phải

đảm bảo quá trình chuyển dịch quyền sở hữu các tư liệu sản xuất từ đời này qua đời khác, qua đó củng cố quyền tư hữu của giai cấp bóc lột đối với các tư liệu sản xuất chủ yếu của xã hội Như vậy, vấn đề thừa kế có ý nghĩa quan trọng đối với giai cấp tư sản, nhưng với người lao động thì không có ý nghĩa thực tế đối với họ

Nghiên cứu về quyền thừa kế trong chế độ tư bản chủ nghĩa, C Mác cho rằng, học thuyết về thừa kế của những người CNXH không tưởng sai lầm lớn,

họ quan niệm quyền thừa kế không có hậu quả pháp lý, mà nó là một nguyên nhân kinh tế của cơ cấu xã hội đương thời và đòi hỏi phải hủy bỏ quyền thừa

kế C Mác đã chỉ ra:

“Luật dân sự nói chung, luật thừa kế nói riêng, nó không phải là nguyên nhân mà nó là hậu quả, là kết quả được sinh ra từ cơ cấu kinh tế của xã hội, mà cơ cấu đó dựa sự chiếm hữu tư nhân về tư liệu sản xuất, khi quyền thừa kế bị tiêu diệt sẽ là hậu quả tất yếu dẫn đến việc thay đổi chế độ xã hội, mà chế độ đó sẽ thủ tiêu sở hữu tư nhân đối với tư liệu sản xuất” [74 tr 336]

Chính từ quan điểm về thừa kế như trên, cho nên trong Tuyên ngôn của Đảng cộng sản C Mác và Ph Ăng-nghen đã chỉ cho giai cấp vô sản thấy rằng cuộc cách mạng của giai cấp vô sản muốn xoá bỏ chế độ tư bản chủ nghĩa, tiêu diệt hoàn toàn giai cấp bóc lột thì phải dùng chuyên chính tước

đoạt quyền sở hữu và quan hệ sản xuất tư bản Ngoài ra có thể áp dụng một số biện pháp kinh tế khác là thủ đoạn không thể thiếu để đảm bảo đảo lộn toàn

bộ phương thức sản xuất

Trong Tuyên ngôn của Đảng cộng sản đã chỉ cho cuộc cách mạng XHCN ở những nước có điều kiện kinh tế-xã hội khác nhau thì những biện pháp, cách thực hiện khác nhau Nhưng đối với những nước tiên tiến nhất thì những biện pháp sau đây có thể áp dụng khá phổ biến:

“1- Tước đoạt sở hữu ruộng đất và bỏ địa tô vào quỹ chi tiêu của Nhà nước; 2- Đánh thuế theo mức độ lũy tiến thật cao;

3- Xóa bỏ quyền thừa kế” [38, tr 78]

Như vậy, ở một nước tư bản chủ nghĩa nào đó mà quyền thừa kế của cá nhân về tư liệu sản xuất bị xóa bỏ, thì quyền sở hữu về tư liệu sản xuất cũng bị triệt tiêu và chế độ xã hội sẽ thay đổi từ chế độ xã hội dựa trên tư hữu chuyển sang chế độ xã hội dựa trên công hữu về tư liệu sản xuất Trong chế độ này

loại trừ được yếu tố người này bóc lột sức lao động của người khác, đó là xã hội XHCN mà bản chất của xã hội là đảm bảo quyền lợi cho đa số người lao

động không ngừng được nâng cao, dần dần đáp ứng được đầy đủ các nhu cầu của người lao động

Cuộc cách mạng XHCN ở Liên Xô và các nước XHCN khác của giai cấp vô sản đã lật đổ giai cấp bóc lột và xóa bỏ chế độ sở hữu tư nhân, vì sở hữu tư nhân đối với tư liệu sản xuất chủ yếu là mầm mống bóc lột lao động làm thuê Trong xã hội tư bản, lao động chỉ là một phương tiện để tăng thêm lao động tích lũy cho giai cấp tư sản, những người làm thuê là giai cấp vô sản không tạo ra sở hữu của giai cấp vô sản Ngược lại, thu nhập của người vô sản chỉ đủ chi phí cho bản thân để tái tạo ra sức lao động để phục vụ cho giai cấp bóc lột

Vào những năm 90 của thế kỷ XX, các nước trong khối XHCN ở Liên Xô và Đông Âu bị tan dã nhưng Việt Nam và các nước XHCN khác đã đổi mới cơ chế quản lý kinh tế, chuyển cơ chế tập trung có kế hoạch sang quản lý kinh tế theo cơ chế thị trường định hướng XHCN nhằm giải phóng sức lao

động, phát huy mọi nguồn lực của xã hội trong việc phát triển kinh tế của đất nước

Chế độ XHCN được xây dựng và phát triển dựa trên nền tảng công hữu hoá tư liệu sản xuất chủ yếu là đất đai, tài nguyên thiên nhiên trong lòng

đất những tài sản này thuộc sở hữu nhà nước Cá nhân có quyền sở hữu đối với thành quả lao động của mình là thu nhập hợp pháp, của cải để dành, vốn

và các tư liệu sản xuất đầu tư vào sản xuất kinh doanh trong các thành phần kinh tế Tài sản mà cá nhân có được là do quá trình lao động tạo ra, cho nên cá nhân có quyền để lại cho những người thừa kế hưởng

Trong chế độ XHCN, tư liệu sản xuất chủ yếu thuộc sở hữu toàn dân,

do vậy, quan hệ giữa quyền sở hữu và quyền thừa kế là sự kế thừa thành quả lao động của cá nhân, của gia đình và các giá trị văn hoá của thế hệ này đối

với thế hệ khác Thế hệ sau tiếp tục khai thác các giá trị đó và thành quả lao

động của ông cha, tiếp tục tạo ra của cải vật chất cho mình và xã hội để xây dựng một xã hội công bằng, văn minh

Như vậy, mỗi nhà nước điều chỉnh quan hệ thừa kế theo phương pháp khác nhau phụ thuộc vào lập trường, quan điểm của giai cấp thống trị và bản chất của nhà nước Để điều chỉnh quan hệ thừa kế đạt hiệu quả, nhà nước ban hành hệ thống văn bản pháp luật đồng bộ điều chỉnh quan hệ tài sản trong đó

có quan hệ sở hữu và quan hệ thừa kế

Tiếp cận vấn đề thừa kế dưới nhiều góc độ khác nhau thấy được bản chất của thừa kế trong các chế độ xã hội khác nhau Tuy nhiên, trong các xã hội đều có điểm chung là nhà nước phải thừa nhận và bảo hộ quyền thừa kế của cá nhân với tư cách là quyền của con người

2 Quá trình phát triển kinh tế-xã hội và nhu cầu, mục tiêu điều chỉnh pháp luật các quan hệ thừa kế

Trong cuộc sống, pháp luật đóng một vai trò quan trọng, hướng dẫn các chủ thể thực hiện hành vi xử sự và đảm bảo cho lợi ích cá nhân được thực hiện phù hợp với lợi ích chung của xã hội Mặt khác, pháp luật là phương tiện

điều hành và quản lý xã hội, cho nên nhà nước dùng pháp luật quản lý xã hội nhằm đạt được mục đích đặt ra

Trong hệ thống pháp luật, mỗi ngành luật có đối tượng và phương pháp

điều chỉnh phù hợp nhằm hướng tới mục tiêu nhất định Đối với ngành luật dân sự, mục tiêu chính là điều chỉnh các quan hệ tài sản nhằm thúc đẩy phát triển kinh tế-xã hội và tạo điều kiện đáp ứng nhu cầu vật chất và tinh thần của nhân dân Để thực hiện mục tiêu đó, chế định thừa kế đóng vai trò quan trọng trong việc điều chỉnh chuyển dịch tư liệu sản xuất, thành quả lao động và các giá trị văn hoá của thế hệ trước cho thế hệ sau

Phát triển kinh tế và xã hội là sự phát triển có tính toàn diện, bền vững Quá trình phát triển đó có sự tác động qua lại giữa hai mặt, kinh tế và xã hội

Sự phát triển của kinh tế làm thay đổi các quan hệ xã hội Kinh tế phát triển gắn liền với việc giải quyết công ăn việc làm, giảm tỉ lệ thất nghiệp, tăng thu nhập của người lao động là tiền đề thoả mãn các nhu cầu văn hoá, tinh thần của cá nhân Mặt khác, quá trình thay đổi cơ cấu xã hội đó làm cơ sở cho việc phát triển ổn định bền vững của kinh tế Khi nhu cầu của cá nhân được đáp ứng, người lao động sẽ phát huy hết khả năng sáng tạo trong nghiên cứu khoa học, an tâm đầu tư và lao động sản xuất, làm ra nhiều của cải cho gia đình và xã hội

Sự phát triển của kinh tế-xã hội gắn liền với sự phát triển của các quan

hệ sở hữu, bởi vì quan hệ sở hữu quyết định đến việc phân phối thành quả lao

động, ảnh hưởng trực tiếp đến lợi ích của các giai cấp trong xã hội Trong xã hội có giai cấp đối kháng, quan hệ sản xuất dựa trên nền tảng là sở hữu tư nhân, tư liệu sản xuất chủ yếu tập trung trong tay giai cấp thống trị và được chuyển cho các thế hệ con cháu theo trình tự thừa kế, vì thế điều chỉnh quan

hệ thừa kế phải gắn liền với việc điêu chỉnh các quan hệ sở hữu Cá nhân có tài sản có quyền tự do đầu tư vào sản xuất kinh doanh trong các lĩnh vực và ngành nghề mà pháp luật không cấm Tài sản của họ để lại cho người nào thừa

kế, là quyền định đoạt theo di chúc của người để lại di sản

ở những nước có nền kinh tế phát triển, cơ cấu tài sản của cá nhân không ngừng thay đổi, ngoài tài sản là đất đai, tư liệu sản xuất tài sản vô hình là đối tượng của sở hữu trí tuệ đóng vai trò quan trọng trong việc phát triển kinh tế của một quốc gia Giá trị tài sản vô hình ngày càng phát triển theo nhu cầu phát triển kinh tế của thế giới, vì vậy pháp luật cần phải điều chỉnh quan hệ sở hữu và quan hệ thừa kế của cá nhân đối với những tài sản là

đối tượng của quyền sở hữu trí tuệ phù hợp với sự phát triển của nền kinh tế thị trường

Trong xã hội XHCN, tư liệu sản xuất chủ yếu thuộc chế độ sở hữu toàn dân Cá nhân có quyền sở hữu những tư liệu sản xuất không thuộc tài sản của

toàn dân Nhà nước khuyến khích cá nhân đầu tư trí tuệ, công sức, tài sản và vốn để sản xuất kinh doanh dưới các hình thức pháp luật cho phép Tài sản của cá nhân được pháp luật bảo hộ, cá nhân có quyền để lại thừa kế tài sản của mình theo di chúc hoặc theo pháp luật

ở Việt Nam, trong thời kỳ bao cấp, hình thức sở hữu tư nhân không

được phát triển Trong trường hợp được phép lao động riêng lẻ (hộ cá thể), thì cá nhân có quyền sở hữu tư liệu sản xuất nhỏ phục vụ kinh tế gia đình, pháp luật cho phép cá nhân để lại thừa kế những tư liệu sản xuất đó (Điều 27 Hiến pháp 1980) Tư liệu sản xuất chủ yếu là đất đai thuộc sở hữu toàn dân, cá nhân không có quyền để lại thừa kế quyền sử dụng đất Khi kinh tế thị trường hình thành, để khuyến khích cá nhân, hộ gia đình và các doanh nghiệp an tâm đầu tư phát triển sản xuất, nhà nước cho phép cá nhân, các chủ thể khác có quyền

sử dụng đất và được phép chuyển quyền sử dụng đất, trong đó có quyền để lại thừa kế và nhận thừa kế là quyền sử dụng đất để các thế hệ con cháu tiếp tục sản xuất kinh doanh, làm giầu cho mình, cho gia đình và cho xã hội

Quá trình phát triển kinh tế-xã hội gắn liền với sự phát triển của các quan hệ sở hữu Trong các chế độ xã hội khác nhau thì nhu cầu điều chỉnh các quan hệ sở hữu khác nhau Tuy nhiên, quan hệ sở hữu là tiền đề của quan hệ thừa kế, do vậy pháp luật phải điều chỉnh quan hệ thừa kế và quan hệ sở hữu phù hợp với điều kiện phát triển kinh tế-xã hội của đất nước

Quan hệ dân sự chủ yếu là các quan hệ tài sản, mỗi chế định dân sự

điều một nhóm quan hệ tài sản với những đặc trưng riêng, vì thế mỗi chế định dân sự có vai trò khác nhau trong việc điều chỉnh các quan hệ tài sản đó

Chế định thừa kế điều chỉnh quan hệ tài sản liên quan đến quá trình phát triển kinh tế-xã hội và thoả mãn các nhu cầu của cá nhân và đóng vai trò quan trọng trong việc tạo điều kiện cho sở hữu tư nhân tồn tại và phát triển

Trong các xã hội, sở hữu tư nhân là sở hữu của cá nhân đối với tài sản của họ Tuy nhiên, tuỳ từng chế độ xã hội khác nhau dẫn đến cơ cấu tài sản

của sở hữu tư nhân không giống nhau, cho nên di sản thừa kế rất đa dạng Việc chuyển dịch di sản từ bố mẹ cho các con, ông bà cho cháu là sự kế thừa

và phát triển của sở hữu tư nhân Người thừa kế nhận di sản tiếp tục đầu từ vào sản xuất kinh doanh tạo ra của cải cho gia đình và xã hội Quá trình chuyển dịch tài sản gắn liền với quá trình phát triển các quan hệ kinh tế-xã hội, các quan hệ sở hữu trong đó có sở hữu tư nhân

Pháp luật về thừa kế điều chỉnh quan hệ tài sản (thuộc sở hữu tư nhân) trong gia đình, đảm bảo quyền bình đẳng, giữ vững tình đoàn kết giữa các thành viên trong gia đình Pháp luật của mỗi quốc gia qui định diện và hàng thừa kế khác nhau Tuy nhiên, những người cùng hàng thừa kế không phân biệt địa vị xã hội, năng lực hành vi đều có các quyền và nghĩa vụ như nhau trong việc hưởng di sản của người chết để lại và phải thực hiện nghĩa vụ tương ứng với phần di sản hưởng Khi phân chia di sản người thừa kế có quyền nhận,

từ chối nhận di sản hoặc chuyển quyền thừa kế của mình cho những người thừa kế khác cùng hàng hưởng Những người thừa kế được hưởng di sản là vốn hoặc tư liệu sản xuất, tiếp tục đầu tư, duy trì phát triển khối tài sản của họ, trong đó có tài sản là di sản thừa kế

Quan hệ thừa kế hình thành dựa trên quan hệ gia đình, quan hệ thừa kế

được phái sinh từ quan hệ sở hữu, do đó sự phát triển kinh tế của xã hội, của gia đình không thể tách rời quan hệ thừa kế Tuy nhiên, quan hệ thừa kế có tính đặc trưng là mang yếu tố tình cảm trong chuyển dịch các giá trị văn hoá, tinh thần của gia đình, dòng tộc liên quan đến phong tục, tập quán, truyền thống của dân tộc, cho nên pháp luật về thừa kế đóng vai trò quan trọng trong việc giữ gìn và phát huy bản sắc văn hoá của dân tộc

Mỗi dân tộc có những phong tục, tập quán riêng được hình thành và lưu truyền trong xã hội, phản ánh nhu cầu cơ bản của nhân dân Những tập quán này thể hiện truyền thống đạo đức và nhu cầu tín ngưỡng của từng dân tộc

ở nước ta, Nhà nước luôn tôn trọng và tạo điều kiện để nhân dân giữ gìn bảo tồn và phát huy các giá trị văn hoá mang đậm đà bản sắc dân tộc Các

đường lối chính sách của Đảng và Nhà nước được ghi nhận trong các văn kiện của Đảng và trong Hiến pháp và pháp luật Điều 8 BLDS qui định: “ Việc xác lập, thực hiện quyền, nghĩa vụ dân sự phải đảm bảo giữ gìn bản sắc dân tộc, tôn trọng và phát huy phong tục tập quán, truyền thống tốt đẹp ”

Trong quan hệ dân sự nói chung và quan hệ thừa kế nói riêng, các giá trị văn hoá và truyền thống uống nước nhớ nguồn của nhân dân ta như phong tục thờ cúng cha mẹ, ông bà, tổ tiên gắn liền với việc thừa kế tài sản Việc thờ cúng được thực hiện theo ý chí của người để lại thừa kế hoặc do những người thừa kế thoả thuận Đây không những là phong tục, tập quán còn là bản sắc văn hoá của dân tộc cần được giữ gìn và lưu truyền cho thế hệ sau Trong BLDS, Điều 670 BLDS qui định: “Trong trường hợp người lập di chúc để lại một phần di sản dùng vào việc thờ cúng, phần di sản đó không được chia thừa

kế và giao cho người được chỉ định trong di chúc quản lý để thực hiện nghĩa

vụ thờ cúng ” Trường hợp, người lập di chúc dành một phần di sản là nhà ở, quyền sử dụng đất làm thờ cúng, thì người quản lý di sản khai thác tài sản, hưởng hoa lợi, lợi tức, một phần dùng làm thờ cúng, phần khác chi dùng cho bản thân Nếu người thực hiện nghĩa vụ thờ cúng không có điều kiện quản lý

di sản thì giao cho người thừa kế khác tiếp tục quản lý và thực hiện việc thờ cúng

Trong thời đại ngày nay, khi kinh tế thế giới có tính toàn cầu hoá, thì

sự hình thành và phát triển của các quan hệ tài sản, sự giao thoa giữa các nền văn hoá mang tính tất nhiên, vì vậy pháp luật về thừa kế có vai trò tạo ra môi trường ổn định cho việc thiết lập các mối quan hệ kinh tế của các nhà đầu tư nước ngoài làm tăng tổng sản phẩm quốc nội của một quốc gia

Trong cơ chế thị trường, tư liệu sản xuất quan trọng là vốn và quyền sở hữu trí tuệ, nhà đầu tư sẽ đầu tư trực tiếp vốn và công nghệ vào sản xuất kinh

doanh như xây dựng hạ tầng cơ sở, nhà máy, hoặc đầu tư gián tiếp thông qua thị trường chứng khoán Như vậy, các nhà đầu tư có thể là người nước ngoài

và công dân của quốc gia đó Mặt khác, cơ cấu tài sản của cá nhân không chỉ

là tư liệu sản xuất chủ yếu như đai đai, còn là vốn và tài sản vô hình đã đầu tư vào sản xuất kinh doanh Để điều chỉnh các quan hệ tài sản này, pháp luật quốc gia phải tương thích với pháp luật quốc tế, ghi nhận các quyền của người nước ngoài trong các quan hệ tài sản trong đó có quan hệ thừa kế Từ đó tạo

được niềm tin của các nhà đầu tư đối với pháp luật của nhà nước, khuyến khích các nhà đầu tư an tâm làm ăn lâu dài tại một quốc gia ổn định về chính trị, minh bạch về pháp lý

Hiên nay, nền kinh tế Việt Nam phát triển theo cơ chế thị trường định hướng XHCN, đất đai thuộc sở hữu toàn dân, do vậy công dân Việt Nam và người nước ngoài không có quyền sở hữu đất đai Tuy nhiên, cá nhân có quyền

sử dụng đất thông qua giao đất, thuê đất, giá trị quyền sử dụng đất, vốn và tài sản cá nhân đầu tư vào sản xuất kinh doanh là di sản thừa kế Ngoài ra, pháp luật cho phép công dân Việt Nam có quyền sở hữu nhà ở và các công trình xây dựng gắn liền với quyền sử dụng đất, có quyền để lại và nhận thừa kế nhà ở, quyền sử dụng đất

Để khuyến kích các nhà đầu tư là người Việt Nam định cư ở nước ngoài và người nước ngoài đầu tư vào Việt Nam, pháp luật qui định họ có quyền sở hữu nhà ở theo qui định của Luật Nhà ở Nhà ở là di sản thừa kế

được chuyển cho người thừa kế theo qui định của pháp luật nơi họ là công dân

và theo qui định của pháp luật thừa kế của Việt Nam

Quyền thừa kế của người nước ngoài được qui định tại Điều 767 BLDS -Thừa kế theo pháp luật có yếu tố nước ngoài:

“1.Thừa kế theo pháp luật phải tuân theo pháp luật của nước mà người

để lại thừa kế có quốc tịch trước khi chết

2 Quyền thừa kế đối với bất động sản phải tuân theo pháp luật của

nước nơi có bất động sản”

Luật dân sự điều chỉnh các quan hệ tài sản và các quan hệ nhân thân, quan hệ tài sản gồm: quan hệ sở hữu, hợp đồng, bồi thường thiệt hại, thừa kế Các quan hệ tài sản được hình thành trong quá trình sản xuất lưu thông hàng hoá và trong giao lưu dân sự Pháp luật điều chỉnh các quan hệ này nhằm đạt

được hai mục tiêu chính: thứ nhất, là phát triển kinh tế-xã hội Sản xuất kinh doanh là một quá trình tạo ra và tiêu thụ hàng hoá với mục đích phục vụ các nhu cầu của con người, cho nên nhu cầu của cá nhân tăng thì sản xuất phát triển Thứ hai, điều chỉnh các quan hệ tài sản để thoả mãn các nhu cầu vật chất

và tinh thần của cá nhân Thông qua các giao lưu dân sự, cá nhân đáp ứng

được các nhu cầu đó phù hợp với điều kiện, khả năng thực tế của mỗi người

Để làm rõ được các mục tiêu trên, cần phải xem xét mối quan hệ tương tác của chế định thừa kế và các chế định dân sự khác trong việc điều chỉnh các quan hệ tài sản thuộc đối tượng điều chỉnh của luật dân sự

Trong giao lưu dân sự, các quan hệ tài sản có mối liên hệ và ảnh hưởng lẫn nhau, cho nên hệ thống qui phạm pháp luật điều chỉnh các quan hệ đó có

sự tác động qua lại Trong hệ thống pháp luật dân sự, các chế định có vai trò vị trí khác nhau nhưng có mối liên hệ mật thiết với nhau

Đối với các chế định dân sự, chế định sở hưũ và chế định thừa kế có

ảnh hưởng trực tiếp đến các chế định khác Chế định thừa kế điều chỉnh các quan hệ được phát sinh từ các quan hệ dân sự thuộc phạm vi điều chỉnh của các chế định khác, như trong quan hệ hợp đồng nếu bên có nghĩa vụ chết thì quyền và nghĩa vụ của họ cần phải giải quyết theo trình tự thừa kế Hoặc trong quan hệ sở hữu, cá nhân có quyền sở hữu tài sản, họ khai thác và sử dụng tài sản bằng nhiều phương thức khác nhau như đầu tư vào sản xuất kinh doanh, tham gia vào các giao dịch dân sự như mua bán, trao đổi Trường hợp cá nhân chết, tài sản được chuyển dịch cho người khác theo qui định của pháp luật về thừa kế

Quan hệ thừa kế và quan hệ sở hữu có mối liên hệ mật thiết, quan hệ này là tiền đề xác lập quan hệ kia Quan hệ sở hữu xác lập dựa trên nhiều căn

cứ pháp lý như thu nhập hợp pháp từ lao động sản xuất, nghiên cứu khoa học, thông qua việc mua bán, cho tặng…Ngoài ra, thừa kế là một căn cứ làm phát sinh quyền sở hữu Thông qua việc thừa kế, người hưởng di sản trở thành chủ

sở hữu tài sản được thừa kế

Ngày nay, cùng với sự phát triển của khoa học công nghệ trong cơ cấu tài sản thuộc quyền sở hữu của cá nhân đa dạng, gồm các loại tài sản hữu hình

và tài sản vô hình như quyền sở hữu công nghiệp, quyền sở hữu quyền tác giả

Đây là loại tài sản có tính đặc thù, được tạo ra bằng kết quả lao động sáng tạo của cá nhân Loại tài sản vô hình của người chết được chuyển dịch cho người thừa kế theo qui định của pháp luật về sở hữu trí tuệ và pháp luật về thừa kế

Trong quan hệ hợp đồng, các chủ thể tham gia vào giao dịch nhằm thoả mãn các nhu cầu khác nhau, họ có các quyền và nghĩa vụ do pháp luật qui định Nếu vi phạm các quyền và nghĩa vụ đó, chủ thể vi phạm phải chịu trách nhiệm dân sự phù hợp với hành vi và mức độ vi phạm Trường hợp, một bên chủ thể trong hợp đồng chết, vấn đề giải quyết hậu quả pháp lý liên quan

đến hợp đồng cần đặt ra Nếu bên có quyền chết, pháp luật điều chỉnh việc kế thừa thực hiện hợp đồng đến khi hợp đồng chấm dứt Ví dụ: một người thuê quyền sử dụng đất 20 năm, họ đã đầu tư vào xây dựng nhà máy và hạ tầng cơ

sở, nhà máy hoạt động đựợc 3 năm thì người thuê chết Trường hợp này, quyền tiếp tục sản xuất kinh doanh được chuyển cho người thừa kế đến hết thời hạn thuê đất

Đối với bên có nghĩa vụ trong hợp đồng, đang thực hiện hợp đồng mà chết, thì người thừa kế nhận di sản, phải thực hiện nghĩa vụ tương ứng với phần di sản được hưởng

Trong trách nhiệm ngoài hợp đồng, hành vi gây thiệt hại xâm phạm

đến tài sản, sức khoẻ, tính mạng của người bị thiệt hại thì buộc người gây thiệt

hại phải bồi thường Trường hợp xâm phạm đến tính mạng mà người chết có tham gia vào hợp đồng bảo hiểm tính mạng, sức khoẻ, thì người được chỉ định thụ hưởng có quyền hưởng số tiền bảo hiểm, nếu không chỉ định người thụ hưởng thì tiền bảo hiểm đó là di sản thừa kế

Như vậy, trong quan hệ bồi thường thiệt hại, nếu một bên chết, thì phát sinh quan hệ thừa kế, các quyền và nghĩa vụ của người chết được chuyển cho người thừa kế theo qui định của pháp luật

Trong hệ thống pháp luật dân sự của các nước, ngoài các chế định quan trọng trên, pháp luật về hôn nhân và gia đình là một chế định của luật dân sự Tuy nhiên, trong hệ thống pháp luật của nước ta, Luật Hôn nhân và gia

định là một ngành luật độc lập nhưng có mối quan hệ nhất định với chế định thừa kế

Quan hệ hôn nhân và gia đình được hình thành trên cơ sở hôn nhân và huyết thống Quan hệ tài sản của vợ chồng là quan hệ dân sự có tính đặc thù Tài sản do vợ chồng tạo ra là thu nhập hợp pháp của mỗi người, do vậy họ có quyền sử dụng và định đoạt Tuy nhiên, trong quan hệ gia đình những tài sản

để phục vụ nhu cầu sinh hoạt chung của gia đình do vợ hoặc chồng làm ra các thành viên trong gia đình cùng sử dụng Những tài sản là bất động sản hoặc sản nghiệp của vợ hoặc chồng thuộc quyền sở hữu riêng của mỗi người Trường hợp vợ hoặc chồng chết, di sản được chia cho người thừa kế theo di chúc hoặc theo qui định của pháp luật Mặt khác, từ quan hệ huyết thống như cha mẹ và các con, ông bà và các cháu, pháp luật về thừa kế sẽ điều chỉnh diện

và hàng thừa kế theo pháp luật Trường hợp những người thừa kế hàng thứ nhất là con của người chết, nhưng họ vi phạm nghiêm trọng nghĩa vụ đối với người để lại di sản, thì pháp luật tước quyền thừa kế của người vi phạm

Trong hệ thống pháp luật dân sự, chế định thừa kế có mối quan hệ với tất cả các chế định khác Phụ thuộc vào từng quan hệ và các giai đoạn xác lập, thực hiện hoặc chấm dứt các quyền, nghĩa vụ của các chủ thể, chế định thừa

kế điều chỉnh việc dịch chuyển các quyền, nghĩa vụ đó khi có chủ thể chết Việc điều chỉnh này nhằm đảm bảo quyền và lợi ích của người tham gia quan

hệ dân sự và đảm bảo giao lưu dân sự được ổn định

II qui định chung về thừa kế trong pháp luật dân sự Việt Nam qua các THờI Kỳ LịCH Sử

1 Khái niệm các qui định chung về thừa kế trong pháp luật dân sự

Bộ luật Dân sự 2005 nói chung, các qui định chung về thừa kế trong Bộ luật Dân sự nói riêng là sự kế thừa và phát triển các qui định chung về thừa kế trong luật dân sự Việt Nam từ thế kỷ XV đến nay Trong quá trình xây dựng

Bộ luật Dân sự, chúng ta đã kế thừa các qui định về thừa kế một cách khoa hoc, tuy nhiên còn một số vấn đề chung cần phải tiếp tục nghiên cứu rút ra kinh nghiệm để áp dụng điều chỉnh pháp luật các quan hệ thừa kế hiện nay

ở nước ta, các văn bản pháp luật cổ đến nay không còn lưu giữ được, cho nên việc nghiên cứu pháp luật thời cổ đại gặp nhiều khó khăn Tuy nhiên, dựa vào việc suy đoán pháp lý có thể thấy được pháp luật về thừa kế hình thành và phát triển cùng với sự hình thành nhà nước Việt Nam cổ đại Ngày nay, nếu căn cứ vào các văn bản pháp luật còn lưu giữ được, có thể nghiên cứu các qui định về thừa kế từ thời Hồng Đức đến nay

Trong thời kỳ phong kiến, dân tộc ta đã để lại một di sản văn hóa đồ

sộ, trong đó có một nền lập pháp phát triển Đáng tiếc, ngày nay không còn lưu giữ các văn bản pháp luật trước thế kỷ XV, do nhiều nguyên nhân khách quan và chủ quan Hiện nay, ở nước ta chỉ còn các Bộ luật của triều Lê, triều Nguyễn Đây là kinh nghiệm quí báu về lập pháp mà chúng ta cần nghiên cứu, học tập

Ngoài các Bộ luật trên, qua các thư tịch cổ có thể biết bộ luật thành văn đầu tiên của nước ta có từ thời Lý vào thế kỷ XI Trong sách Đại Việt sử

ký toàn thư, sử gia Ngô Sĩ Liên viết:

“Trước kia việc kiện tụng trong nước nhiều phiền nhiễu, quan lạigiữ luật

pháp câu nệ luật văn, cốt làm cho khắc nghiệt, thậm chí nhiều người bị oan uổng quá đáng Vua lấy làm thương xót, sai trưng thư sau định luật lệnh, châm chước cho thích dụng với thời thế, chia ra làm ba loại, biến thành điều khoản, làm thành sách Hồng thư của một triều đại, để cho người xem dễ hiểu Sách làm xong, xuống chiếu ban hành, dân lấy làm tiện Đến đây phép xử án được bằng thằng rõ ràng, cho nên mới đổi niên hiệu là Minh Đạo và đúc tiền Minh

Đạo”.[71, tr.294]

Khi áp dụng pháp luật, quan nại căn cứ vào câu chữ, văn phạm mà không xem xét tính khả thi của pháp luật, cho nên áp dụng luật một cách cứng nhắc, làm cho dân lành oan uổng, vì vậy Vua phải sửa đổi luật cho phù hợp với thực tế Như vậy, qua thư tịch trên thấy được pháp luật của triều Lý điều chỉnh các quan hệ xã hội một cách mềm dẻo phù hợp với điều kiện thực tế, nhằm bảo vệ quyền lợi của nhân dân

Cũng như Bộ hình thư đời Lý, các bộ luật thời Trần cho đến nay cũng

đều thất truyền Hiểu biết của chúng ta về các bộ luật này chỉ dựa vào những dòng ngắn ngủi ghi trong một vài sách sử xưa

Trên cơ sở nghiên cứu kinh nghiệm lập pháp của Việt Nam và một số nước, có thể phân loại các qui định về thừa kế thành bốn nhóm chính:

Nhóm thứ nhất, gồm các qui định về những vấn đề chung của thừa kế

mà khi chia di sản theo di chúc và theo pháp luật phải căn cứ vào đó như nguyên tắc của thừa kế, di sản, người thừa kế, quyền và nghĩa vụ của người thừa kế và thời hiệu của việc thừa kế

Nhóm thứ hai, là các qui định về phân chia di sản theo di chúc (thừa

kế theo di chúc) Để công nhận di chúc có hiệu lực thì di chúc phải được lập theo một trình tự do pháp luật qui định Nếu di chúc vi phạm trình tự, thủ tục

đó, thì vô hiệu Đây là những qui định về các điều kiện có hiệu lực của di chúc Ngoài ra, còn bao gồm các qui định về hiệu lực pháp luật của di chúc

Nhóm thứ ba, gồm các qui định về phân chia di sản theo pháp luật

(thừa kế theo pháp luật) Khi mở thừa kế sẽ chia cho những người có quan hệ gia đình, căn cứ vào quan hệ gần gũi, pháp luật qui định các hàng thừa kế Khi phân chia di sản, người thừa kế hàng thứ nhất có đủ tư cách hưởng di sản được nhận một suất thừa kế và phải thực hiện nghĩa vụ của người chết tương ứng với

Nghiên cứu mối quan hệ biện chứng về cấu trúc của bộ luật dân sự với các chế định dân sự và giữa các qui định trong một chế định dân sự, ta thấy cần thiết phải có qui định chung

Luật dân sự điều chỉnh các quan hệ tài sản giữa cá nhân với cá nhân, cá nhân với tổ chức trong các giao lưu dân sự, do vậy luật dân sự có nhiều chế

định, trong đó có chế định thừa kế

Xét mối quan hệ giữa cái chung và cái riêng, luật dân sự là cái chung

điều chỉnh các quan hệ tài sản thuộc đối tượng điều chỉnh của ngành luật dân

sự Chế định thừa kế là một trong các chế định dân sự, là cái riêng điều chỉnh nhóm quan hệ tài sản của người để lại di sản và quan hệ giữa những người thừa kế

Là một trong các chế định của luật dân sự, vì vậy các nguyên tắc của chế định thừa kế phải phù hợp với nguyên tắc chung của luật dân sự Tuy nhiên, chế định thừa kế có tính đặc thù, do vậy có những nguyên tắc riêng

điều chỉnh việc thừa kế Các nguyên tắc này được áp dụng cho các phương thức phân chia di sản, cho nên trong chế định thừa kế các qui định có mối quan hệ biện chứng với nhau

Xét về sự tồn tại độc lập của cái riêng và cái chung, thì cái riêng là cái chung của nhiều cái riêng khác nằm trong nó Như vậy, chế định thừa kế là cái chung của nhiều cái riêng khác Trong chế định thừa kế, quyền thừa kế của cá nhân, nguyên tắc của thừa kế là cái chung, những cái riêng khác như cách phân chia di sản theo di chúc và theo pháp luật Những cái riêng của chế định thừa kế phải tuân theo cái chung và bị cái chung chi phối

Từ những phân tích trên, có thể khái quát về qui định chung như sau: qui định chung về thừa kế là những qui định thể hiện tư tưởng, quan điểm của Nhà nước về vấn đề thừa kế, là những nguyên tắc và căn cứ pháp lý mà dựa vào đó để phân chia di sản theo di chúc hoặc theo pháp luật

Trong chế định thừa kế, xét về mối quan hệ giữa qui định chung với các qui định khác, thì qui định chung có vai trò quan trọng đối với các phương thức phân chia di sản (thừa kế theo di chúc, thừa kế theo pháp luật)

Quan hệ thừa kế là quan hệ giữa người để lại di sản với người thừa kế

và các chủ thể khác Trong quan hệ này quyền của các chủ thể cần phải được

đảm bảo Đối với người để lại di sản, họ có quyền lập di chúc cho người khác hưởng di sản của mình, hoặc để lại di sản theo qui định của pháp luật Khi mở thừa kế, nếu có di chúc, thì chia di sản theo di chúc, trường hợp người chết không lập di chúc thì di sản chia theo pháp luật Mặt khác, sau khi mở thừa

kế, người thừa kế có quyền nhận hoặc từ chối nhận di sản hoặc chuyển quyền nhận di sản của mình cho người thừa kế khác Đây là quyền cơ bản của người thừa kế được pháp luật bảo hộ Nếu người thừa kế nhận di sản phát sinh quyền

sở hữu tài sản của người thừa kế đối với di sản được chia Như vậy, phương thức chia theo di chúc hoặc chia theo pháp luật là căn cứ làm phát sinh quyền

sở hữu của người thừa kế, là phương tiện pháp lý để thực hiện quyền của người

để lại thừa kế và người thừa kế

Trong thực tiễn, qui định chung đóng một vai trò quan trọng để xem xét có việc thừa kế hay không Khi mở thừa kế, vấn đề cơ bản là xác định người chết có để lại di sản hay không và những tài sản nào được coi là di sản Nếu không có di sản thì không có thừa kế hoặc nếu có di sản mà không có người thừa kế sẽ không có quan hệ thừa kế và di sản thuộc về Nhà nước

Như vậy, các qui định chung là những qui định cơ bản, quan trọng trong việc điều chỉnh quan hệ thừa kế, tuy nhiên các qui định chung gồm những loại qui định nào và nội dung gồm những vấn đề gì cần phải xem xét về mặt lý luận

2 Nội dung các qui định chung về thừa kế

Theo lý luận chung về Nhà nước và pháp luật, quyền thừa kế là một quan hệ pháp luật về tài sản Trong quan hệ đó, những người tham gia có các quyền và nghĩa vụ do pháp luật qui định, các quyền và lợi ích của chủ thể

được pháp luật bảo hộ Đây là những vấn đề cơ bản của điều chỉnh pháp luật

về thừa kế, điều chỉnh các nguyên tắc phân chia di sản theo di chúc và theo pháp luật, qui định về tư cách chủ thể, khách thể, nội dung của quan hệ pháp luật về thừa kế Các phương thức phân chia di sản theo di chúc và theo pháp luật là căn cứ phát sinh quyền sở hữu của chủ thể (người thừa kế) đối với di sản được hưởng (khách thể) Những vấn đề trên, phần qui định chung của thừa

kế phải điều chỉnh và qui định chung về thừa kế phải thể hiện các nội dung cơ bản sâu đây:

+ Các nguyên tắc của thừa kế

Quan hệ thừa kế là một quan hệ dân sự, cho nên khi điều chỉnh về thừa

kế, các chủ thể phải tuân thủ các nguyên tắc chung của pháp luật dân sự Tuy nhiên, quan hệ thừa kế còn có yếu tố tình cảm chi phối, do đó cần phải có những nguyên tắc điều chỉnh riêng để đảm bảo lợi ích của người thừa kế phù hợp với lợi chung của gia đình, dòng tộc Nguyên tắc của thừa kế là tư tưởng

chỉ đạo trong việc phân chia di sản, cho nên vi phạm nguyên tắc của thừa kế

sẽ ảnh hưởng quyền lợi của những người thừa kế Những nguyên tắc cơ bản của pháp luật thừa kế của Việt Nam là:

- Nguyên tắc tôn trọng quyền định đoạt bằng di chúc của người để lại thừa kế

Lập di chúc là một hành vi pháp lý đơn phương nhằm chuyển dịch tài sản của người lập di chúc sau khi chết cho người khác còn sống Quyền lập di chúc là quyền định đoạt của chủ sở hữu tài sản, pháp luật tôn trọng quyền lập

di chúc của cá nhân Tuy nhiên, để đảm bảo cho ý chí của người lập di chúc

được thực hiện, di chúc phải tuân thủ các điều kiện có hiệu lực của giao dịch dân sự, ngoài ra di chúc cần phải tuân theo các điều kiện có hiệu lực của di chúc Sở dĩ pháp luật qui định các điều kiện của di chúc chặt chẽ, là vì trong thực tế sau khi người lập di chúc chết thì di chúc có hiệu lực pháp luật, nếu có tranh chấp về phân chia di sản theo di chúc sẽ khó khăn trong việc xác định tính khách quan của nội dung di chúc

- Nguyên tắc đảm bảo quyền lợi của người thân thích trong gia đình.Khi mở thừa kế, người để lại di sản có lập di chúc, nếu di chúc hợp pháp thì người được chỉ định trong di chúc có quyền hưởng di sản đã được

định đoạt trong di chúc Xét về nguyên tắc, người thừa kế được chỉ định trong

di chúc có quyền hưởng toàn bộ di sản do người để lại thừa kế định đoạt Tuy nhiên, trong một số trường hợp nhằm đảm bảo quyền và lợi ích của những người có quan hệ hôn nhân, huyết thống đối với người lập di chúc, pháp luật hạn chế quyền định đoạt tài sản của người lập di chúc nếu không cho những người thân thích như cha, mẹ, vợ chồng, con chưa thành niên hưởng di sản, thì những người đó phải được hưởng một tỉ lệ nhất định, bởi vì những người này

có các quyền và nghĩa vụ pháp lý đối với người để lại thừa kế Ngược lại, người để lại thừa kế có nghĩa vụ nuôi dưỡng chăm sóc đối với các con chưa thành niên Xét về đạo lý họ là những người có quạn hệ tình cảm gần gũi

nhất với người để lại thừa kế, do vậy pháp luật qui định cha, me… là những người được hưởng di sản không phụ thuộc vào nội dung của di chúc Vấn đề này hoàn toàn phù hợp vời phong tục tập quán, truyền thống đoàn kết, yêu thương, đùm bọc lẫn nhau của nhân dân ta

- Nguyên tắc phát huy truyền thống tốt đẹp, đảm bảo tình đoàn kết trong gia đình

Thông thường việc thừa kế phát sinh giữa những người có quan hệ gia

đình, cho nên khi phân chia di sản cần phải tôn trọng việc thỏa thuận của các thành viên trong gia đình Mặt khác, việc chia hoặc không chia di sản mà giao cho người thừa kế quản lý phụ thuộc vào phong tục tập quán của từng vùng, từng miền, từng dân tộc trên lãnh thổ của nước ta Nhà nước khuyến khích tất cả các gia đình phát huy truyền thống tốt đẹp của nhân dân, đoàn kết giúp đỡ lẫn nhau trong mọi lĩnh vực của cuộc sống

Trong quan hệ thừa kế, nguyên tắc mang tính bản chất của thừa kế là giữ vững tính đoàn kết trong gia đình, là nền tảng trong việc phân chia di sản và thực hiện các nghĩa vụ của người chết để lại Khi phân chia di sản cần phải chú

ý đến tuổi tác, năng lực hành vi, hoàn cảnh kinh tế, hoàn cảnh gia đình, tính chất nghề nghiệp của từng người thừa kế để chia tài sản phù hợp với những đối tượng đó nhằm tạo điều kiện cho họ sồng và làm việc tốt hơn Mặt khác, cần khuyến kích người thừa kế nhường quyền nhận di sản cho những người có hoàn cảnh kinh tế khó khăn hơn

+ Chủ thể của quan hệ thừa kế

Chủ thể của quan hệ pháp luật là những người tham gia vào quan hệ đó

và có các quyền, nghĩa vụ do pháp luật qui định Trong quan hệ thừa kế, những người thừa kế có quyền nhận hoặc từ chối nhận di sản Quyền của người thừa kế tác động trực tiếp vào di sản, người thừa kế vừa thể hiện ý chí nhận và thực hiện hành vi tiếp nhận di sản, vì vậy quan hệ thừa kế là quan hệ vật quyền (quyền đối vật)

Người thừa kế theo pháp luật là cá nhân có năng lực hưởng di sản Người thừa kế theo di chúc có thể là cá nhân hoặc tổ chức Tổ chức có tư cách pháp nhân hoặc không có tư cách pháp nhân nhưng phải được thành lập hợp pháp theo qui định của pháp luật

Người thừa kế có quyền nhận, từ chối nhận di sản Nếu nhận di sản, thì phải thực hiện các nghĩa vụ của người để lại di sản trong phạm vi di sản hưởng Nhận di sản là quyền quan trọng của người thừa kế, là căn cứ phát sinh quyền sở hữu đối với phần di sản được hưởng Mặt khác, họ phải thực hiện nghĩa vụ của người để lại di sản đối với người thứ ba, do vậy cần phải xác định những hành vi nào của người thừa kế được coi là nhận di sản

Nhận di sản là ý thức chủ quan của người thừa kế thể hiện bằng các hành vi khách quan, thông qua đó xác định được người thừa kế nhận di sản

Sau khi mở thừa kế, người thừa kế có thể tuyên bố với những người thừa kế khác là nhận di sản, hoặc thông qua hành vi như quản lý di sản, thực hiện nghĩa vụ trả nợ thay cho người để lại di sản, chuyển (nhường) quyền thừa

kế của mình cho người thừa kế khác hoặc bán quyền thừa kế của mình cho người khác

Người thừa kế có quyền từ chối nhận di sản nhưng việc từ chối nhận di sản sẽ được thực hiện trong một thời gian thích hợp Nếu quá thời hạn do pháp luật qui định, người thừa kế không từ chối nhận di sản thì được coi là nhận di sản Pháp luật định ra một thời hạn để từ chối nhận di sản nhằm tạo điều kiện cho những người thừa kế khác thoả thuận về việc quản lý, bảo quản, sử dụng

di sản khi chưa chia và thực hiện nghĩa vụ của người để lại di sản

Từ chối nhận di sản là hành vi pháp lý của người thừa kế, khước từ hưởng di sản theo di chúc hoặc theo pháp luật Hậu quả của từ chối nhận di sản là phần di sản bị người thừa kế từ chối được chia theo pháp luật cho những người thừa kế khác Những người hưởng phần di sản này có nghĩa vụ tương ứng trong phạm vi di sản hưởng

Xét về mặt lý luận chung thì quan hê pháp luật là quan hệ giữa các chủ thể (có năng lực chủ thể) được các qui phạm pháp luật điều chỉnh về quyền và nghĩa vụ của các chủ thể trong quan hệ đó Như vậy quan hệ thừa kế phát sinh khi người có tài sản chết, vì vậy quan hệ này là quan hệ giưa người thừa kế và các chủ thể khác Trong quan hệ thừa kế, người thừa kế có quyền nhận di sản, cho nên quan hệ thừa kế là quan hệ vât quyền (tuyệt đối)

+ Di sản

Theo từ điển tiếng việt, “di sản” là tài sản của người chết để lại Hiện nay, tài sản của người để lại thừa kế gồm các tài sản hữu hình như tư liệu sản xuất, tư liệu tiêu dùng, nhà ở, đất đai, của cải để dành Tài sản vô hình là quyền sở hữu trí tuệ và các quyền tài sản của người để lại thừa kế như quyền yêu cầu người khác thực hiện các nghĩa vụ tài sản Đây là những tài sản đã có khi người để lại di sản chết

Điều 634 BLDS: “Di sản bao gồm tài sản riêng của người chết, phần tài sản của người chết trong tài sản chung với người khác” Theo qui định này, những tài sản, quyền tài sản, các loại giấy tờ có giá đã thuộc quyền sở hữu của người để lại thừa kế là di sản Đây là một qui định mà nội dung khoa học được nhiều luật gia đồng tình Trong luân án tiến sĩ của tác giả Phùng Trung Tập có viết: di sản là tài sản, quyền tài sản của người chết để lại cho người thừa kế của người đó [50, tr.82] Quan niệm này chưa dự liệu được các tài sản khác của người để lại thừa kế phát sinh từ di sản sau khi chết như hoa lợi và lợi tức phát sinh từ tài sản của người để lại di sản sau khi mở thừa kế được chia cho những người thừa kế Ngoài ra, nếu người để lại di sản đã tham gia vào hợp

đồng bảo hiểm tài sản, bảo hiểm tính mạng mà không chỉ định người thụ hưởng, thì tiền bồi thường thiệt hại do doanh nghiệp bảo hiểm trả sẽ chia cho những người thừa kế

Ngày nay cùng với sự phát triển của kinh tế thị trường, có nhiều lợi ích vật chất cũng cần phải coi là di sản như các lợi ích phát sinh từ hợp đồng

Người để lại thừa kế đã đầu tư công sức, vốn, tài sản vào sản xuất kinh doanh hoặc đang tham gia vào các hợp đồng kinh doanh mà thời hạn chưa hết, thì người thừa kế tiếp tục được hưởng lợi từ hoạt động sản xuất kinh doanh và các hợp đồng đó Ví dụ: người để lại thừa kế thuê quyền sử dụng đất 50 năm, nhưng đầu tư khai thác được 10 năm thì chết và tiền thuê quyền sử dụng đất đã trả là 10 năm Vâỵ thời hạn còn lại người thừa kế cần được thuê tiếp để đầu tư sản xuất kinh doanh

Xác định di sản không những có ý nghĩa về lý luận, còn có ý nghĩa trong thực tiễn, vì di sản sẽ biến động theo thời gian và phụ thuộc vào hành vi của người để lại di sản hoặc do sự kiện khách quan

Khi còn sống, người để lại thừa kế sử dụng tài sản đáp ứng các nhu cầu sinh hoạt, tiêu dùng và các nhu cầu khác Trong quá trình sử dụng, khai thác tài sản, khối tài sản thuộc quyền sở hữu của cá nhân có thể tăng thêm và cũng có thể giảm đi hoặc không còn, do nhiều nguyên nhân như tặng cho người khác, tiêu dùng hết, do kinh doanh bị lỗ vốn, hoặc bị rủi như bão lụt, làm mất mát tài sản Trường hợp cá nhân chết, số tài sản còn lại được chuyển cho những người thừa kế làm sở hữu Ngược lại, nếu tài sản của người chết không còn thì không có quan hệ thừa kế

Hiện nay, tồn tại hai quan điểm về di sản: thứ nhất, di sản bao gồm tài sản thuộc quyền sở hữu của người chết, các quyền tài sản và các nghĩa vụ tài sản không gắn liền với nhân thân của người chết được phát sịnh từ các giao dịch, từ hành vi gây thiệt hại Tuy nhiên, pháp luật qui định người thừa kế có quyền nhận hoặc từ chối nhận di sản, cho nên nếu di sản là nghĩa vụ thì không bắt buộc người thừa kế nhận Ngược lại, người thừa kế nhận nghĩa vụ của người chết để lại thì đó là sự tự nguyện thực hiện thay nghĩa vụ, pháp luật không hạn chế Mặt khác, pháp luật qui định người thừa kế nhận di sản phải thực hiện nghĩa vụ trong phạm vi di sản được hưởng và tương ứng với phần di sản nhận Nếu nghĩa vụ của người chết lớn hơn di sản, không bắt buộc người

thừa kế thực hiện phần nghĩa vụ vượt quá đó Vấn đề này đã được qui định trong pháp luật của các nước cũng như trong Luật Dân sự Việt Nam, tại Thông tư 81/TANDTC ngày 24/7/1981 hay Điều 1112 Bộ luật Dân sự của Cộng hoà Liên bang Nga (2001) qui đinh: “ Kể từ ngày mở thừa kế, tất cả các vật và các tài sản khác, trong đó có các quyền tài sản và nghĩa vụ tài sản sẽ thuộc về người thừa kế ” [75] Như vậy, trường hợp nghĩa vụ về tài sản lớn hơn di sản, pháp luật buộc người thừa kế thực hiện nghĩa vụ trong phạm vi di sản hưởng Nếu người thừa kế không từ chối phần nghĩa vụ vượt quá giá trị di sản

được hưởng, thì thực hiện toàn bộ nghĩa vụ Pháp luật khuyến khích thực hiện toàn bộ nghĩa vụ của người chết để lại, bởi lẽ đây là nghĩa vụ mang tính đạo lý của con cháu người để lại thừa kế

Thứ hai, di sản gồm tài sản riêng của người chết, phần tài sản của người chết trong khối tài sản chung với người khác, quyền về tài sản do người chết để lại Quan niệm này không coi nghĩa vụ là di sản, tuy nhiên khi mở thừa kế, người thừa kế phải thực hiện nghĩa vụ của người chết để lại trong phạm vi di sản được hưởng Trường hợp người chết không có tài sản, nhưng có nghĩa vụ tài sản, thì pháp luật không bắt buộc người thừa kế phải thực hiện nghĩa vụ đó và nghĩa vụ của người để lại thừa kế chấm dứt Theo nguyên tắc của luật dân sự, cá nhân có đầy đủ năng lực hành vi dân sự phải tự mình chịu trách nhiệm về các hành vi do mình đã thực hiện đối với người khác Như vậy, nếu người có đầy đủ năng lực hành vi còn sống thì phải thực hiện các nghĩa vụ

đó, nếu chết thì mọi quan hệ pháp luật mà họ đã tham gia đều chấm dứt và phải thanh toán nghĩa vụ đang tồn tại với các chủ thể khác Trường hợp người chết còn tài sản để lại thì dùng tài sản đó thanh toán nghĩa vụ, nếu tài sản không còn thì nghĩa vụ chấm dứt Quan điểm này phù hợp với lý luận và thực tiễn hơn

Từ những phân tích như trên có thể khái quát về di sản thừa kế như sau: di sản là tài sản thuộc quyền sở hữu của người đã chết và hoa lợi, lợi tức

phát sinh từ di sản, các tài sản và các lợi ích khác do pháp luật qui định

Theo khái niệm này, ngoài các tài sản thuộc quyền sở hữu của người chết, các tài sản khác phát sinh sau khi mở thừa kế là di sản Đây là những tài sản do sự kiện chết làm phát sinh như tiền bảo hiểm tính mạng của người để lại thừa kế Ngoài ra, hoa lợi, lợi tức phát sinh từ di sản mà người chết để lại như tiền lãi gửi ngân hàng… là di sản

+ Phân chia di sản và thanh toán nghĩa vụ tài sản

Trường hợp người thừa kế có yêu cầu chia di sản thì việc xác định phương thức chia theo hiện vật hoặc chia giá trị di sản có ý nghĩa lớn trong việc khai thác công dụng tài sản Mặt khác, cần phải xác định cách thực hiện các nghĩa vụ của người chết để lại sao cho phù hợp với điều kiện thực tế của những người thừa kế

Việc phân chia di sản có thể chia theo hiện vật, nếu di sản là các tài sản phân chia được theo phần như đất đai, nhà ở, cổ phiếu Người thừa kế

được nhận hiện vật có giá trị lớn hơn phần di sản được hưởng, phải thanh toán phần chênh lệch cho người thừa kế khác Tuy nhiên, thực tiễn có những di sản không thể chia được do tính chất, công dụng của tài sản như di sản là vật cổ,

di tích văn hoá, thì phân chia theo tỉ lệ quyền để xác lập sở hữu chung Những lợi tức phát sinh từ những tài sản đó được chia theo phần sở hữu chung Ngoài

ra, di sản có thể là quyền sở hữu trí tuệ như quyền đối với các đối tượng sở hữu công nghiệp là sáng chế, giải pháp hữu ích không thể phân chia theo hiện vật, phải xác định quyền sở hữu chung của những người thừa kế Trên cơ

sở đó, những người thừa kế thoả thuận việc khai thác các đối tượng sở hữu công nghiệp được thừa kế Đặc biệt, đối tượng sở hữu công nghiệp là nhãn hiệu thương mại có danh tiếng, đây là tài sản vô hình của doanh nghiệp, nhưng có ảnh hưởng đến uy tín của quốc gia, nơi doanh nghiệp có quốc tịch,

do vậy thừa kế di sản nhằm đảm bảo tiếp tục duy trì phát triển sản xuất, kinh doanh giữ danh tiếng cho doanh nghiệp và quốc gia

Trường hợp, người chết còn nghĩa vụ chưa thực hiện, khi chia di sản cần xác định cách thức thanh toán nghĩa vụ từ di sản hoặc xác định nghĩa vụ tương ứng của từng người thừa kế

Nghĩa vụ của người để lại thừa kế có thể phát sinh từ hợp đồng, từ các hành vi vi phạm pháp luật hoặc nghĩa vụ tài sản đối với Nhà nước như tiền thuế chưa nộp Việc thanh toán nghĩa vụ có thể thực hiện bằng hai cách: thứ nhất, thanh toán xong nghĩa vụ và các kkoản chi phí khác do pháp luật qui

định, di sản còn lại chia thừa kế Cách thanh toán này thực hiện được, nếu di sản là tiền hoặc di sản đem bán thì số tiền thu được sau khi bán di sản dùng để thanh toán nghĩa vụ, phần còn lại chia thừa kế

Cách thứ hai, chia di sản cho những người thừa kế và mỗi người phải thực hiện nghĩa vụ tương ứng với phần di sản được hưởng Đây là phương thức thanh toán nghĩa vụ phổ biến, bởi vì di sản thường là bất động sản hoặc các tài sản khác chưa bán được ngay khi chia di sản Cho nên cần xác định trị giá phần di sản mà mỗi người thừa kế được nhận, tương ứng với phần di sản đó người thừa kế phải thực hiện nghĩa vụ của người chết để lại

+ Thời hiệu về thừa kế

Quan hệ pháp luật tồn tại trong một thời hạn nhất định, trong thời hạn

đó, cho phép chủ thể khởi kiện yêu cầu Toà án bảo vệ quyền lợi cho mình Hết thời hạn qui định, các chủ thể mất quyền khởi kiện

Quan hệ thừa kế là một quan hệ pháp luật về tài sản, cho nên pháp luật

điều chỉnh thời hiệu phù hợp với đặc điểm của thừa kế và phù hợp với điều kiện khinh tế-xã hội, phong tục tập quán của nhân dân Thời hiệu của thừa kế dài hay ngắn phụ thuộc vào quan điểm của Nhà nước về thừa kế, vì vậy nhóm qui phạm quan trọng ảnh hưởng trực tiếp đến quyền của người thừa kế là những qui phạm điều chỉnh về thời hiệu Thời hiệu thừa kế cần phải đồng nhất với thời hiệu xác lập quyền sở hữu, bởi vì thừa kế là một trong các căn cứ quan trọng làm phát sinh quyền sở hữu Ngược lại, quyền sở hữu là tiền đề

làm phát sinh quan hệ thừa kế, do vậy khi cá nhân mất quyền khởi kiện về thừa kế cũng đồng nghĩa với việc không được quyền sở hữu đối với di sản Khi hai loại thời hiệu này kết thúc thì xử lý di sản theo nguyên tắc chung của luật dân sự

Nghiên cứu các qui định chung về thừa kế một cách toàn diện sẽ nhận thức đầy đủ về quyền của người thừa kế Đây là các quyền kinh tế quan trọng của cá nhân mà Nhà nước phải bảo hộ và tạo điều kiện cho cá nhân thực hiện các quyền của mình một cách có hiệu quả Mặt khác, qua việc nghiên cứu, phát triển và xây dựng các khái niệm khoa học của qui định chung, tạo tiền đề xây dựng và hoàn thiện các qui định chung về thừa kế phù hợp với sự phát triển kinh tế-xã hội của đất nước

3 Qui định chung về thừa kế trong Luật Hồng Đức

Thế kỷ XV triều đại nhà Lê để lại cho chúng ta thành tựu đáng kể trên lĩnh vực pháp luật và điển chế Quốc triều Hình luật là Bộ luật được giữ và lưu truyền đến ngày nay Đây là một di sản văn hóa mà ngày nay ta có quyền tự hào về truyền thống lập pháp của ông cha ta ngày xưa, vì thế cần phải gìn giữ

Bộ luật này cho thế hệ mai sau Mặt khác, ngày nay cần tiếp thu, kế thừa giá trị đạo đức, truyền thống tốt đẹp của cha ông trong việc xây dựng và hoàn thiện hệ thống pháp luật phù hợp với điều kiện phát triển kinh tế-xã hội

Trong Quốc triều Hình luật, vấn đề về thừa kế được qui định từ Điều

374 đến Điều 400 Mặc dù luật không xây dựng các qui định về thừa kế thành các phần, các chương nhưng qua nội dung các điều luật, có thể thấy các qui

định về thừa kế gồm những vấn đề sau đây:

- Nguyên tắc tôn trọng quyền định đoạt bằng di chúc của người có tài sản và quyền bình đẳng trong thừa kế

Theo nguyên tắc này, khi mở thừa kế, di sản được chia theo chúc thư hoặc lệnh của cha mẹ Nếu người nào vi phạm chúc thư hoặc lệnh của cha mẹ thì mất quyền thừa kế (Điều 388 LHĐ) Trường hợp cha mẹ không lập di