Nội dung của sáng kiến kinh nghiệm Như chúng ta đã biết, trong một giờ tập đọc người giáo viên cần phải thực hiện các hoạt động dạy học để đạt được những yêu cầu cơ bản như sau: Hướng dẫ
Trang 1A ĐẶT VẤN ĐỀ
I Cơ sở lý luận
Tập đọc là một môn học có vị trí đặc biệt quan trọng trong hệ thống các môn học ở bậc Tiểu học Biết đọc là có thêm công cụ mới để học tập, để giao tiếp Đây là một công cụ mà chỉ người biết chữ mới có Trong môn Tiếng Việt thì phân môn tập đọc có khả năng thực hiện tốt các nhiệm vụ của môn Tiếng Việt đề ra đó là: Trau dồi kiến thức ngôn ngữ, kiến thức văn học, kiến thức đời sống , rèn luyện kỹ năng đọc, nói , viết và đặc biệt nó còn góp phần không nhỏ vào việc giáo dục tình cảm, mĩ cảm và năng lực phát triển tư duy của học sinh
Có thể nói phân môn tập đọc mà chỉ có phân môn chính tả, luyện từ và câu, tập làm văn, tập viết thì nhiệm vụ của môn Tiếng Việt khó có thể thực hiện được
Tóm lại, tập đọc là một phân môn rất quan trọng trong chương trình Tiếng Việt ở bậc Tiểu học Dạy tốt phân môn này không những rèn luyện cho học kĩ năng đọc mà phát triển tư duy ở các em vốn từ phong phú, tạo điều kiện
để các em học tốt các phân môn khác (Luyện từ và câu, chính tả, tập làm văn,
kể chuyện) Hơn thế nữa , dạy tốt phân môn tập đọc sẽ giúp các em có được một phương tiện để học các môn học khác như Toán , Đạo đức, Khoa học, Lịch sử
và Địa lí (lớp 4, 5), Tự nhiên và Xã hội (lớp 1, 2 ,3), Âm nhạc, Mĩ thuật, Kĩ thuật (Thủ công) được tốt hơn Do vậy việc suy nghĩ , tìm chọn những biện pháp hữu hiệu nhất góp phần nâng cao chất lượng giờ dạy của phân môn tập đọc là vô cùng cần thiết Nhưng đối với học sinh người dân tộc thiểu số lại là một vấn đề cần thiết hơn Vì tiếng nói của học sinh dân tộc thiểu số có nhiều khác biệt hơn so với tiếng Việt của chúng ta Do vậy trong quá trình giảng dạy phân môn tập đọc đối học sinh dân tộc thiểu số còn gặp rất nhiều khó khăn và bất cập
II Cơ sở thực tiễn
Như trên đã khẳng định , phân môn tập đọc có một vị trí đặc biệt quan trọng trong chương trình môn Tiếng Việt ở bậc Tiểu học nói chung và ở khối lớp 4 và khối lớp 5 nói riêng cũng còn có hạn chế, thiếu sót Do vậy mà chất
Trang 2lượng giảng dạy phân môn tập đọc chưa cao Qua việc điều tra, khảo sát đầu năm học khả năng tập đọc văn bản của học sinh lớp tôi phụ trách là lớp 4+5 ghép (2 trình độ) với tổng số học 27 em; trong đó có 24 học sinh dân tộc thiểu
số (Lớp 4: 14 em; DTTS: 13 em; lớp 5: 13 em, DTTS: 11 em) Ở tuần đầu tiên của năm học cho phép tôi được nêu ra kết quả cụ thể như sau:
1 Đọc ê a, ngắc ngứ (tức là đọc rời vụn ra từng tiếng, sau mỗi tiếng lại nghỉ kéo dài, không phân biệt từ trong câu, đa số có các em đọc đánh vần từng tiếng một) tỉ lệ mắc lỗi này khoảng 25/27em
2 Đọc phát âm sai dấu thanh (bỏ dấu thanh, hoặc thêm dấu thanh) như mênh mông → mềnh mồng, học hành → hoc hanh, bàn tay → bàn tai,… Có khi đọc cả bài tập đọc sai từ đầu đến hết bài Loại lỗi này phổ biến nhiều nhất ở học sinh dân tộc thiểu số, gần 100% các em đọc không được chuẩn
3 Đọc lên xuống giọng tùy tiện, ngắt, nghỉ không đúng chỗ, đọc liến thoắng , toàn baì không biết nhấn vào từ quan trọng , không phân biệt được các loaị câu, không thể hiện được nội dung tư tưởng, ý định của người viết (không đọc diễn cảm được)
* Vậy đâu là nguyên nhân dẩn đến khả năng đọc của học sinh còn hạn chế như vậy?
Qua nghiên cứu điều tra về tình hình của lớp cho phép tôi được đưa ra những nguyên nhân cụ thể như sau :
- Đa số là học sinh người dân tộc thiểu số (dân tộc Ba na), nói tiếng Việt chưa được thành thạo, còn bất đồng về ngôn ngữ
- Cha mẹ học sinh còn xem nhẹ việc học tập của con em, chưa quan tâm đúng mức đến việc học của con em ở nhà, còn ỉ lại cho toàn bộ giáo viên
- Do tập tục, thói quen của người dân địa phương còn lạc hậu
- Học sinh hay nghỉ học đi theo cha mẹ làm nương rẫy, mất các kiến thức
cơ bản ở các lớp dưới
Trang 3- Đa số là giáo viên ở nơi khác đến giảng dạy Hơn nữa cũng là người đồng bào dân tộc thiểu số, việc hướng dẫn luyện đọc cho học sinh chưa được chuẩn xác
- Do giáo viên còn lúng túng trong việc sử dụng phương pháp rèn đọc cho học sinh người dân tộc thiểu số, đọc mẫu chưa được tốt, thiếu tác dụng đọc mẫu và chưa kích thích được học sinh cố đọc theo thầy
B GIẢI QUYẾT VẤN ĐỀ
I Nội dung của sáng kiến kinh nghiệm
Như chúng ta đã biết, trong một giờ tập đọc người giáo viên cần phải thực hiện các hoạt động dạy học để đạt được những yêu cầu cơ bản như sau:
Hướng dẫn học luyện phát âm đúng (đối với học sinh dân tộc thiểu số), đọc hiểu, đọc hay một văn bản Do vậy để nâng cao chất lượng tập đọc của học sinh, qua học tập nghiên cứu tìm ra biện pháp rèn đọc và đã áp dụng những biện pháp đó vào thực tế giảng dạy, tôi đã có một số kinh nghiệm trong việc rèn đọc cho học sinh dân tộc thiểu số lớp 4 và lớp 5 Sau đây tôi xin được trình bày nội dung kinh nghiệm của mình – kinh nghiệm có tên gọi:
Phương pháp rèn đọc cho học sinh dân tộc thiểu số lớp 4 và lớp 5
Trong kinh nghiệm này, tôi xin được trình bày các biện pháp để rèn đọc đúng cho học sinh dân tộc thiểu số lớp 4 và lớp 5
II/ Những giải pháp đã thưc hiện
1 Khắc phục tình trạng đọc ê a , ngắc ngứ và còn đánh vần đọc từng tiếng
Như chúng ta đã biết chữ Tiếng Việt của chúng ta viết rời ra từng âm tiết chứ không phải viết liền từng từ như chữ của một số nước khác ( Anh, Nga, Pháp…) nhưng khi đọc ta lại không đọc rời rạc từng âm tiết một mà phải đọc theo từng cụm từ
Ví dụ : Chị Nhà Trò đã bé nhỏ lại gầy yếu quá, người bự những phấn như mới lột Chị mặc áo thâm dài đôi chỗ chấm điểm vàng, hai cánh mỏng như cánh bướm non lại ngắn chùn chùn
Trang 4Nếu tính về mặt âm tiết thì hai câu văn trên có 38 âm tiết, 31 từ, 9 cụm
từ Khi học sinh đọc không thể cho các đọc rời rạc từng âm như kiểu đọc nhát gừng Nếu để học sinh theo từng từ thì vẫn chưa diễn đạt được ý của câu văn nên tôi phải hướng dẫn đọc theo cụm từ
Chị Nhà Trò/ đã bé nhỏ/ lại gầy yếu quá,/ người bự những phấn/ như mới lột./ Chị mặc áo thâm dài/ đôi chỗ chấm điểm vàng,/ hai cánh mỏng như cánh bướm non/ lại ngắn chùn chùn
- Cách hướng dẫn học đọc theo cụm từ của tôi như sau:
+ Tôi viết hai câu văn đó ra bảng phụ (đã chuẩn bị trước);
+ Vì giai đoạn đầu lớp do vậy tôi đọc mẫu theo cách ngắt nghỉ như trên sao cho thật chuẩn Sau đó tôi cho học sinh phát hiện những chỗ ngắt nghỉ của thầy, nếu đúng tôi sẽ dùng phấn màu gạch chéo sau những từ cần ngắt nghỉ Nếu học sinh chưa phát hiện ra thì tôi lại đọc mẫu lần thứ hai sau đó để học sinh
có thể nhận ra đồng thời tôi lên củng cố kĩ năng đọc khi gặp dấu phẩy phải ngắt hơi, gặp dấu chấm phải nghỉ hơi Khi đã nhận ra cách ngắt nghỉ sau cụm từ, sau dấu phẩy, sau dấu chấm tôi gọi một số học sinh khá đọc, sau đó mới gọi những
em hay đọc ê a, ngắc ngứ lên đọc Có thể là đọc một lần, cũng có thể đọc lại hai, ba lần và phải tiến hành trong một thời gian Tôi nghĩ hiện tượng đọc ê a ngắc ngứ và đánh vần đọc thành tiếng ở các em sẽ không còn xảy ra nữa Nhưng lưu ý khi còn những em đọc ê a, ngắc ngứ, đánh vần đọc thì phải sửa một cách triệt để Có thể giáo viên phải hướng dẫn đọc từng từ, cụm từ; giáo viên đọc mẫu từ, cụm từ thứ nhất sau đó cho học sinh đọc yếu đọc lại từ hoặc cụm từ đó rồi mới chuyển sang cụm từ khác và cứ theo trình tự như vậy, cuối cùng cho học sinh đọc lại cả đoạn văn đó
Vậy khi học sinh đọc những câu văn dài , học đã biết đọc trơn , biết đọc ngắt hơi sau cụm từ Nhưng ngắt, nghỉ hơi trong thời gian bao lâu thì cũng là điều cần phải hướng dẫn các em Thông thường, tôi hướng dẫn các em sau cụm
từ khi gặp dấu phẩy hoặc dấu chấm phẩy và đương nhiên thời gian đó phải ít hơn (bằng ½) thời gian nghỉ khi gặp dấu chấm
Trang 5Tránh tình trạng học sinh ngắt nghỉ quá lâu làm cho người nghe quá rời rạc
2 Khắc phục tình trạng đọc phát âm sai dấu thanh
Như ai cũng đã biết, đất nước ta có 54 dân tộc anh em sống khắp mọi miền của Tổ quốc, mỗi một dân tộc có một tiếng nói riêng, mỗi một vùng miền
có tiếng nói khác nhau Tiếng Việt của chúng ta rất đa dạng và phong phú mà chúng ta cần đọc, viết cần phải chính xác thì người nghe, người đọc mới hiểu được Đối với học sinh người Kinh thì chỉ phát âm sai những tiếng, từ có phụ
âm đầu l – n; s – x; ch – tr ; d – r – gi hoặc vần ât – âc; ut – ut; …là chủ yếu Nhưng đối học sinh người dân tộc thiểu số khi đọc một đoạn văn hoặc một đoạn thơ thì các em chỉ biết đọc liền một mạch, không chú đến các dấu thanh (Thêm hoặc bớt dấu thanh)
Ví dụ: Tôi trích một khổ thơ trong bài thơ “Mẹ ốm” (Sách Tiếng Việt 4
tâp 1), học sinh đọc như sau:
Mọi hồm mẹ thich vùi chời Hồm này mẹ chằng nòi cười được đầu
La trâu khô giưa cơi trâu Truyện Kiều gập lại trền đầu bầy này
V.V…
Ở lớp tôi ngay từ khi mới nhận lớp, qua khảo sát chất lượng đầu năm và trong giao tiếp hằng ngày với học sinh, tôi thấy các em phát âm không được chuẩn tiếng Việt Tỉ lệ mắc lỗi này khoảng 95% ở học sinh người dân tộc thiểu
số Đây không chỉ là ở các em học sinh khi nói, đọc, viết mà cả nhân dân địa phương nơi đây cũng như vậy Để khắc phục được tình trạng học sinh người dân tộc thiểu số nói, đọc, viết đúng, đọc chuẩn xác của một bài văn, bài thơ , người giáo viên cần phải tìm tòi, nghiên cứu những phương pháp rèn đọc có hiệu quả và hữu hiệu nhất trong một tiết dạy tập đọc cho học sinh người dân tộc thiểu số Không chỉ dạy ở phân môn tập đọc mà còn dạy ở tất cả các phân môn khác trong một buổi học Tôi phải chuẩn bị trước ở nhà ghi sẵn một đoạn thơ,
Trang 6đoạn văn đó lên hai băng giấy khổ to , đến tiết tập đọc, tôi đính lên bảng lớp một băng trước rồi cho học sinh đọc và phát hiện những chỗ phát âm sai thì thêm hoặc bớt dấu thanh vào những từ ngữ đó trên băng giấy Sau đó tôi lại đính băng giấy thứ hai lên bảng rồi cho học sinh so sánh hai băng giấy và phát hiện những chỗ các em đọc sai cụ thể như sau:
Băng giấy thứ nhất
Băng giấy thứ hai
Khi học sinh đọc , giáo viên theo dõi và gạch dưới hoặc viết lên bảng phụ những từ ngữ mà học sinh hay đọc sai rồi so sánh với những từ ngữ đúng để học sinh phân biệt được những chỗ sai về dấu thanh
Ví dụ: thich vùi chơi → thích vui chơi; hồm này → hôm nay;…
La trâu khô giữa cơi trâu → Lá trầu khô giữa cơi trầu; …
Cứ mỗi tiết tôi chỉ kèm cặp khoảng từ 4 đến 5 em luyện đọc như vậy
Để học sinh có được thói quen phát âm đúng , người giáo viên đọc mẫu cần phải chính xác Sau đó giải thích cho học hiểu rõ về các dấu thanh (vì tiếng nói và chữ viết người dân tộc thiểu số ở đây không có dấu thanh) Khi các em đọc phát âm sai, giáo viên cần chỉnh sửa ngay cho đúng các từ ngữ hoặc cụm từ
đó
Mọi hồm mẹ thich vùi chời Hồm này mẹ chằng nói cười được đầu
La trâu khô giưa cơi trâu Truyện Kiều gập lại trền đầu bầy này
Mọi hôm mẹ thích vui chơi Hôm nay mẹ chẳng nói cười được đâu
Lá trầu khô giữa cơi trầu Truyện Kiều gấp lại trên đầu bấy nay
Trang 7Nếu chỉ rèn như vậy thì cũng chưa đủ mà việc luyện đọc từ ngữ khó cần phải được đặt trong văn cảnh, trong môi trường ngôn ngữ thì học sinh đọc những từ ngữ đó mới đúng hơn bởi vì nhiều khi đọc riêng từ học sinh có thể đọc đúng khi đặt từ đó vào trong câu văn chưa chắc học sinh đã đọc đúng Chính vì thế sau khi rèn cho học sinh luyện đọc từ ngữ khó có chứa những âm, vần khó tôi lại phải yêu cầu học sinh tìm những câu văn, câu thơ thậm chí đoạn văn, đoạn thơ có chứa những từ ngữ khó cho học sinh đọc vì mục đích của rèn đọc đúng là rèn phát âm đúng để đọc đúng văn bản
Rèn cho học sinh thói quen đọc đúng những từ ngữ có các dấu thanh mà học sinh người dân tộc thiểu số phát âm sai là một việc làm không đơn giản Bản thân một mình phân môn tập đọc cũng có thể giải quyết được một phần nào
đó Do vậy theo tôi trong tất cả các giờ học và trong bất kì hoàn cảnh giao tiếp nào và một số em ít mắc lỗi sẽ giúp các em sửa ngay có như thế thì mới giải quyết được vấn đề Còn những yếu kém hơn, tôi cũng rèn luyện theo từng bước như vậy Đến nay, năm học đã tiến được gần hơn một học kì thì mức độ phát
âm sai như đã nêu ở trên đã giảm rõ rệt , có một số em đã đọc được tương đối chuẩn xác và rõ ràng Kết quả đạt được 18/27em Đạt: 67%
3 Khắc phục tình trạng đọc lên xuống giọng tùy tiệnvà đọc ngắt, nghỉ đúng chỗ
* Theo tôi muốn khắc phục tình trạng đọc lên xuống giọng tùy tiện thì
giáo viên phải hướng dẫn thật tốt cách đọc các kiểu câu:
Câu kể ở cuối câu có dấu chấm, khi đọc cần phải xuống giọng ở cuối câu Câu hỏi ở cuối câu có dấu chấm hỏi, khi đọc ta phải lên giỏng ở cuối câu Câu kể có dấu chấm lửng, khi đọc phải kéo dài giọng
Câu cảm, cầu cầu khiến ở cuối câu có dấu chấm cảm, khi đọc cần phải lên giọng ở cuối câu
Ví dụ: trong bài “Chú Đất Nung” (Tiếng Việt 4, tập 1), tôi hướng dẫn
học sinh cách đọc các loại câu này như sau:
Chép đoạn văn đó lên bảng phụ
Trang 8Hỏi học sinh trong đoạn văn đó có những câu nào là câu kể , câu hỏi, câu cảm, câu cầu khiến và cách đọc của từng loại câu này, giáo viên dùng phấn màu ghi các kí hiệu lên giọng , xuống giọng ở cuối mỗi loại câu:
Ông Hòn Rấm cười bảo: (câu kể)
- Sao chú mày nhát thế ? (câu hỏi) Đất có thể nung trong lửa cơ
mà ! (câu cảm)
Chú bé đất ngạc nhiên hỏi lại: (câu kể)
- Nung ấy ạ ? (câu hỏi)
- Chứ sao ? Đã là người thì phải giám xông pha, làm được nhiều việc có ích (câu kể)
Nghe thế, chú bé Đất Nung không thấy sợ nữa (câu kể) Chú vui vẻ bảo: (câu kể)
- Nào, nung thì nung ! (câu kể)
Từ đấy chú thành đất nung (câu kể)
Sau đó tôi hoặc học sinh khá đọc mẫu theo cách đó rồi cho học sinh (nhất
là học sinh yếu kém) luyện đọc với số lượng khoảng từ 4 – 6 em Việc làm này phải được tiến hành thường xuyên khi gặp các bài tập đọc có các kiểu câu như vậy, có như thế mới hình thành được thói quen đọc đúng Sau khoảng thời gian hơn 3 tháng số học sinh mắc lỗi này đã giảm chỉ còn 7/27 em
* Không chỉ luyện đọc lên xuống giọng mà cò phải đọc ngắt, nghỉ đúng chỗ là đọc đúng theo các dấu chấm, dấu phẩy và những câu văn dài Nhưng đối với học sinh người dân tộc thiểu số khi đọc hầu như không chú ý ngắt, nghỉ ở đúng chỗ quy định, các em chỉ biết đọc liền một mạch từ đầu bài cho đến cuối bài Tỷ lệ này lớp tôi chiếm khoảng 80% Ngay từ tuần đầu tiên tôi nhận lớp, qua khảo sát chất lượng đầu năm (cả học sinh lớp 4 và lớp 5), các em đều đọc ngắt nghỉ không đúng các dấu câu
Ví dụ: cho học sinh đọc bài “Quang cảnh làng mạc ngày mùa” (Tiếng
Việt 5, tập 1)
Trang 9Trước khi cho học sinh đọc, giáo viên cho học sinh khá, giỏi đọc trước sau đó giáo viên mới đọc mẫu (đọc diễn cảm) Nhưng ở đây toàn bộ học sinh cả lớp đều là học sinh dân tộc mà các em đã mất các căn bản ở các lớp dưới Khi các em đọc chỉ biết đọc liền một mạch không biết ngắt nghỉ ở chỗ nào của câu văn hoặc ngắt nghỉ không đúng chỗ Do vậy, giáo viên cần phải hướng dẫn và đọc mẫu trước sau đó mới yêu cầu học sinh đọc Cụ thể các em đọc ngát, nghỉ ở những câu văn sau:
“…Màu lúa chín giữa /đồng vàng xộm lại Nắng nhạt/ ngả màu vàng
hoe Trong vườn, lắc lư/ những chùm quả xoan vàng lịm không/ trông thấy cuống, như những chuỗi tràng/ hạt bồ đề treo lơ lửng…”
Các em đọc ngắt nghỉ rất tùy tiện không phân biệt được đâu là dấu chấm, dấu phẩy Vì vậy chúng tôi lại phải sử dụng bảng phụ viết sẵn các câu văn đó để hướng dẫn học sinh luyện đọc rõ ràng, ngắt nghỉ đúng chỗ quy định và giáo viên có thể hỏi học sinh:
- GV: Đoạn văn có mấy câu?
+ HS: Đoạn văn có ba câu
- Khi đọc, em ngắt ở những chỗ nào? Và nghỉ ở những chỗ nào?
+ HS: Khi đọc, ngắt ở chỗ có dấu phẩy và nghỉ ở chỗ có dấu chấm
Giáo viên hướng dẫn dùng phấn màu gạch chéo / một gạch ở chỗ có dấu phẩy và câu văn dài để học sinh biết ngắt đúng chỗ có dấu phẩy; gạch chéo // hai gạch ở chỗ có dấu chấm để học sinh biết nghỉ ở chỗ có dấu chấm Ví dụ: ở
các câu văn trên, tôi dùng phấn màu gạch như sau: “… Màu lúa chín giữa đồng
vàng xộm lại.// Nắng nhạt ngả màu vàng hoe.// Trong vườn,/ lắc lư những chùm quả xoan vàng lịm không trông thấy cuống,/ như những chuỗi hạt tràng bồ đề treo lơ lửng.//”.
Do vậy tôi muốn nói khi hướng dẫn học sinh dân tộc thiểu số đọc ngắt, nghỉ đúng chỗ thì giáo viên cần phải cho học sinh nhận biết các dấu câu và thời gian ngắt nghỉ của từng dấu câu đó Làm tốt các khâu luyện đọc đúng tức là tạo
ra cơ sở ban đầu để giúp học sinh hiểu đúng bài tập đọc và như vậy mới
Trang 10có thể hướng dẫn học sinh đọc diễn cảm được
Qua nghiên cứu, tìm tòi, học hỏi một số phương pháp giảng dạy của anh
em đồng nghiệp kết hợp với những điều kiện của học sinh từ đầu năm học đến nay đã đi qua hơn một nửa học kì, tôi tự nhận thấy học sinh đọc được tương đối chuẩn và chính xác, kết quả đạt được cụ thể thể như sau:
Từ những kinh nghiệm của những năm học trước tôi tin tưởng rằng trong thời gian còn lại của học kì hai này tôi sẽ giải quyết triệt để những học sinh còn lại vướng mắc đó
C KẾT THÚC VẤN ĐỀ
I Bài học kinh nghiệm
1 Qua kinh nghiệm nhiều năm giảng dạy, tôi thấy muốn rèn đọc cho học sinh dân tộc thiểu số thì người giáo viên phải nắm chắc các phương pháp dạy học phù hợp với từng đối tượng học sinh của từng vùng bao gồm các phương pháp sau:
- Phương pháp đọc rõ văn xuôi: Đó là phương pháp hướng dẫn học sinh đọc chính xác (phát âm đúng, đọc đúng những tiếng có âm, vần khó; đọc đúng những tiếng có dấu thanh học sinh hay nhầm lẫn, hướng dẫn học sinh đọc ngắt theo cụm từ, đọc đúng các kiểu câu)
- Phương pháp dạy đọc rõ văn vần (đó là cách ngắt nhịp các thể thơ)
- Phương pháp dạy đọc to và đọc thầm : Cần lưu ý có đọc to đúng thì đọc thầm mới đúng được Do đó khâu đọc đúng cần phải được tiến hành trước và phải làm thật tốt
- Phương pháp dạy đọc diễn cảm: Cơ sở để giúp học sinh luyện đọc tốt là phải hiểu và cảm thụ được nội dung của bài Đồng thời phải tạo cho các em một