giá trị và hạn chế của Nho gia và ảnh hưởng của nó đối với Việt Nam

Nhìn chung, Triết học Trung Hoa cổ đại có những đặc điểm cơ bản sau: Một là, Triết học Trung Hoa cổ đại là một hệ thống đồ sộ, bao quát nhiều vấn đề Triết học, nhưng nó chủ yếu tập trung

MỤC LỤC

MỤC LỤC 1

MỞ ĐẦU 1

I Những giá trị và hạn chế của Nho gia 2

1 Đặc điểm Triết học Trung Hoa cổ đại 2

2 Nho gia – những giá trị và hạn chế 2

II Ảnh hưởng của Nho gia đối với Việt Nam 10

1 Quá trình du nhập của Nho gia vào Việt Nam 10

2 Ảnh hưởng tích cực của Nho gia ở Việt Nam 12

3 Ảnh hưởng tiêu cực của Nho gia ở Việt Nam 13

KẾT LUẬN 14

TÀI LIỆU THAM KHẢO 1

MỞ ĐẦU

Cùng với Ấn Độ, Trung Hoa là một trong những nền văn minh xuất hiện sớm nhất trên thế giới với hơn 4000 năm phát triển liên tục, đi kèm đó là những phát minh

vĩ đại trong lịch sử trên nhiều lĩnh vực khoa học Có thể nhận định rằng Trung Hoa là một trong những cái nôi của nền văn minh nhân loại Và trên chiếc nôi đó đã hình thành nhiều học thuyết Triết học lớn ảnh hưởng đến không chỉ Châu Á mà còn trên cả thế giới Trong các trường phái Triết học Trung Hoa thì Nho gia là một trong những trường phái có sức ảnh hưởng lớn nhất Nho gia được nhân loại biết đến với cả giá trị cũng như hạn chế của nó

Việt Nam và Trung Quốc là hai quốc gia láng giềng và Việt Nam cũng đã có một thời gian dài chịu sự đô hộ của Trung Quốc Chính vì thế như 1 điều tất yếu tư tưởng Triết học Nho gia đã ảnh hưởng đến Việt Nam Trong những sự ảnh hưởng của Nho gia lên Việt Nam có cả những mặt tốt và cũng không thể tránh khỏi được những mặt hạn chế Trong xã hội Việt Nam, Nho gia được biết đến nhiều hơn với cái tên là Nho giáo và những người đi theo tư tưởng của Nho gia được gọi là các nhà Nho Ngay từ khi Nho gia đi vào Việt Nam nó đã thích nghi và phát triển mạnh mẽ Điều đó phần nào nói lên sự tích cực mà Nho gia đã mang lại vào thời điểm đó Từ đầu thế kỷ 20 đến nay, rất nhiều lời phê phá dành cho Nho gia vì tính chất bảo thủ cũng như sự phi khoa học của nó Như vậy đã hẳn là những cái nhìn phù hợp dành cho Nho gia ở Việt Nam?

Từ những nhận định ở trên, em quyết định thông qua tiểu luận này để tìm hiểu đề tài “giá trị và hạn chế của Nho gia và ảnh hưởng của nó đối với Việt Nam” Thông qua

đó để phần nào hiểu hơn về Nho gia cũng như thấy được những giá trị nào của Nho gia vẫn còn phù hợp nên lưu giữ và những giá trị nào cần phủ định Để thực hiện nhựng nội dung như trên, tiểu luận sẽ gồm những tiểu mục lớn như sau:

Phần 1: Những giá và hạn chế của Nho gia

Phần 2: Ảnh hưởng của Nho gia đối với Việt Nam

Phần 3: Kết luận

I Những giá trị và hạn chế của Nho gia.

1 Đặc điểm Triết học Trung Hoa cổ đại.

Triết học Trung Hoa cổ đại phát triển mạnh vào thời kì khi chế độ chiếm hữu nô

lệ bắt đầu tan rã do các quan hệ phong kiến đã xuất hiện từ rất sớm Tư tưởng Triết học có tính hệ thống được hỉnh thành trong thời Xuân Thu – Chiến Quốc Đây là thời đại tư tưởng được giải phóng, tri thức được phổ cập, nhiều học giả đưa ra học thuyết của mình nhằm góp phần biến đổi xã hội, khác phục tình trạng loạn lạc bấy lâu Có hang trăm học giả với hàng trăm tác phẩm ra đời, cho nên thời kì này còn được gọi là

thời Bách gia chu tử

Nhìn chung, Triết học Trung Hoa cổ đại có những đặc điểm cơ bản sau:

Một là, Triết học Trung Hoa cổ đại là một hệ thống đồ sộ, bao quát nhiều vấn đề

Triết học, nhưng nó chủ yếu tập trung giải quyết những vấn đề do thực tiễn đạo đức –

chính trị – xã hội của thời đại đặt ra.

Hai là, Triết học Trung Hoa cổ đại bàn nhiều về vấn đề con người, đặc biệt là

nguồn gốc, số phận, bản tính… của con người, nhằm mang lại cho con người một quan niệm nhân sinh vững chắc, giúp con người định hướng hoạt động trong điều kiện xã hội phức tạp và đầy biến động

Ba là, Triết học Trung Hoa cổ đại cũng bị chi phối bởi cuộc đấu tranh giữa chủ

nghĩa duy vật và chủ nghĩa duy tâm; nhưng đó là cuộc đấu tranh xung quanh vấn đề

con người, vì vậy vấn đề quan hệ giữa con người với Trời, Đất (Thiên – Nhân – Địa)

là vấn đề mang tính xuất phát và xuyên suốt toàn bộ nền triết học này

Bốn là, trong quá trình tồn tại và phát triển của mình, các trường phái Triết học

Trung Hoa cổ đại không chỉ phê phán, xung đột nhau mà còn biết hấp thụ những tư tưởng của nhau để bổ xung, hoàn chỉnh lý luận của chính mình và chịu ảnh hưởng ít nhiều bởi tư tưởng biện chứng trong kinh Dịch

2 Nho gia – những giá trị và hạn chế.

Nho gia xuất hiện vào thế kỷ thứ VI trước công nguyên, dưới thời Xuân Thu, người sáng lập là Khổng Tử (551 TCN – 479 TCN) Đến thời chiến quốc Nho gia được Mạnh Tử và Tuân Tử hoàn thiện và phát triển theo hai xu hướng khác nhau; duy vật và duy tâm trong đó dòng Nho gia Khổng – Mạnh có ảnh hưởng rộng và lâu dài nhất trong lịch sử Trung Hoa và một số nước lân cận

Thời kì phong kiến hưng thịnh, Nho gia đã vươn lên vai trò thống trị Năm 136,

Hán Vũ Đế chấp nhận kiến nghị của Đổng Trọng Thư nên đã ra lệnh bãi truất bách

gia, độc tôn Nho thuật Mặc dù được đề cao, nhưng để giữ vai trò thống trị lâu dài,

Nho gia phải hấp thụ các tư tưởng có giá trị của các trường phái khác

Trong tiểu luận này các giá trị và hạn chế của Nho gia sẽ được trình bày khi giới thiệu về từng Triết gia nổi tiếng của trương phái Nho gia

Người đầu tiên chính là người sáng lập ra Nho gia, đó chính là Khổng Tử (551 TCN – 479 TCN) tên thật là Khổng Khâu Tác phẩm nổi tiếng của Khổng Tử là “Luận ngữ”, dựa vào những đóng góp của Khổng tử, người đời đã tôn ông là thánh Thế giới quan của Khổng tử dao động giữa duy vật và duy tâm Trong nhận thức luận của Khổng Tử, ông cho rằng nguồn gốc của tri thức là do kết hợp với quá trình tư duy của bản thân, nhận thức này vừa thiếu thực tiễn vừa thừa tư duy, đây là một hạn chế Ngoài

ra ông còn cho rằng có người không học cũng biết, có người có học cũng không biêt, đây là một nhận thức hết sức cực đoan và bảo thủ, do đó đây cũng chính là một hạn chế của Nho gia Khổng Tử đề cao lễ trị và có một câu nói hết sức nổi tiếng “Dân vi bang bản” có nghĩa là “dân là gốc”, đây là một chân lý đúng trong mọi thời đại và đó

là một giá trị lớn của Nho gia Khổng Tử còn chủ trương khắc phục sự cách biệt giàu nghèo thái quá, điều mà một xã hội công bằng luôn hướng đến, hay nói một cách khác đây cũng là một giá trị tốt của Nho gia tại thời điểm đó Trong triết học của Khổng Tử các phạm trù “nhân” “lễ”, “trí”, “dũng” có nội dung hết sức phong phú, thống nhất với nhau và luôn thâm nhập vào nhau vào mọi lĩnh vực của đời sống xã hội, nó luôn cố gắng giải đáp những vấn đề đặt ra của lịch sử và đây có lẽ là thành quả rực rỡ nhất trong triết lý nhân sinh của ông Do hạn chế bởi điều kiện lịch sử và lợi ích giai cấp nên trong triết học của Khổng Tử luôn chứa đựng những mâu thuẫn giằng co, đan xen giữa những yếu tố duy vật, vô thần với những yếu tố duy tâm, giữa những tư tưởng tiến bộ với những quan điểm bảo thủ, phản ánh tâm trạng bị giằng xé của ông trước biến chuyển của thời cuộc.Tính không nhất quán ấy của ông đã là cơ sở để các thế hệ sau khai thác, xuyên tạc theo khuynh hướng duy tâm, tôn giáo thần bí Nhưng dù sao ông cũng xứng đáng với lòng suy tôn của nhân dân Trung Quốc

Người thứ hai là Mạnh Tử (372 TCN – 289 TCN) tên thật là Mạnh Kha, ông là học trò của Khổng Tử qua nhiều thế hệ và Mạnh Tử được người đời tôn là Á thánh Tác phẩm nổi tiếng trong cuộc đời của Mạnh Tử là “Nhân Chính” Xét về thế giới quan thì Mạnh Tử là một nhà Triết học duy tâm tiền nghiệm (có tính định sẵn) Về

nhận thức luận, Mạnh Tử cho rằng nhận thức không cần cảm giác, đây là quan điểm duy tâm và là điểm hạn chế của Nho gia Cũng giống như Khổng Tử, Mạnh Tử cho rằng tri thức có tính tiền định, tức là chỉ có một số người mới có và có ngay từ khi sinh

ra, số còn lại thì không Đây là hạn chế nổi bật của Nho gia mà chúng ta có thể thấy xuất hiện ở cả hai nhà Triết gia nổi tiếng Khi nhận định về tính người, Mạnh Tử có một câu nói hết sức nổi tiếng “Nhân tri sơ tính bản thiện”, đấy chỉnh là một hạn chế bởi theo quan điểm duy vật biện chứng thì con người sinh ra không thiện cũng không

ác, tính cách của con người do môi trường quyết định Mạnh Tử kế thừa tư tưởng trọng dân của Khổng Tử, ông đưa ra yêu cầu chia đất đai cho nông dân, đây là một giá trị lớn và rất duy vật của nhà triết học duy tâm tiền nghiệm này Đối với việc quản lý

xã hội, Mạnh Tử đề cao đức trị, dùng đạo đức để trị quốc, lịch sử phát triển cho thấy trị quốc cần phải dùng pháp trị, nên đây cũng chính là một điểm hạn chế Ông đề cao cái “Nghĩa” và phản đối chiến tranh, đây là một giá trị của Nho gia Nhưng Mạnh Tử lại rơi vào tư tưởng thần quyền, trời ban ra chính quyền và vua chúa phải làm theo ý trời, đây là một quan điểm duy tâm cũng chính là một hạn chế không nhỏ Triết học của Mạnh Tử tuy còn nhiều yếu tố duy tâm, thần bí, nhất là những quan niệm của ông

về tự nhiên về lịch sử xã hội cũng như về luôn lý đạo đức, nhưng trong học thuyết về chính trị xã hôị với tư tưởng “nhân chính”, “bảo dân” có ý nghĩa tiến bộ phù hợp với yêu cầu và xu thế phát triển của lịch sử xã hội Vì thế Mạnh Tử xứng đáng được hậu thế phong ông là bậc á thánh

Người cuối cùng tiêu biểu cho trường phái triết học Nho gia là Tuân Tử (323 TCN – 238 TCN) tên thật là Tuân Huống, cũng là một học trò qua nhiều thế hệ của Khổng Tử Khác với Mạnh Tử, Tuân Tử khai thác phát triển thế giới quan duy vật của Khổng Tử Ông là người khởi xướng Pháp gia nhưng do xuất thân nên vẫn thuộc Nho gia Tác phẩm nối tiếng của Tuân Tử là “Bàn về trời” Trong bản thể luận của Tuân

Tử, ông cho rằng trời vận động theo quy luật khách quan, đây chính là quy luật khách quan và là giá trị của triết học Tuân Tử Ông cho rằng vật chất phát triển từ thấp đến cao, một quan điểm hoàn toàn duy vật Trái với Mạnh Tử, Tuân tử cho rằng nhân tri sơ tính bản ác, đây cũng vẫn là hạn chế trong tư tưởng của Tuân Tử Về việc trị quốc Tuân Tử cho rằng phải sử dụng pháp trị hay luật pháp để duy trì sự ổn định của xã hội, đây chính là giá trị Ngoài ra ông còn cho rằng cần duy trì sự bất bình đẳng tương đối trong xã hội, điều này hợp với lẽ tự nhiên và thúc đẩy sự phát triển của xã hội, điều

này là đúng và là một giá trị của Nho gia Tuân Tử Ông thây được vai trò của đời sống vật chất cũng như vật chất đối với xã hội, vua phải đảm bảo cuộc sống vật chất cho dân, điều này cũng hoàn toàn đúng đối với mọi thời đại

Phía trên chúng ta đã nhận thấy được phần nào những giá trị và hạn chế của Nho gia thông qua đặc điểm về hệ tư tưởng của các nhà Triết gia tiêu biểu của trường phái náy Nhưng tựu trung lại tư tưởng của Nho gia có đặc điểm ra sao? Sau đây là những

tư tưởng chủ yếu của Nho gia:

Thứ nhất: Xã hội là tổng thể những quan hệ nhân sinh giữa con người với con

người nhưng Nho gia coi nhưng quan hệ chính trị - đạo đức là những quan hệ nền tảng của xã hội, đề cao vai trò của những quan hệ ấy và thâu tóm những quan hệ này là ba rương mối chủ đạo (gọi là tam cương) Trong đó quan trọng nhất là các mối quan hệ vua – tôi, cha – con, vợ – chồng Nếu xếp theo tôn ty trên dưới thì vua có vị trí cao nhất, còn nếu xếp theo chiều ngang thì vua – cha – chồng xếp ở hàng làm chủ Điều này phản ánh tư tưởng chính trị quân quyền và phụ quyền của Nho gia Để giải quyết đúng đắn các quan hệ xã hội, mà trước hết là mối quan hệ “tam cương”, khổng tử đề cao tư tưởng “chính danh”, để thực hiện “chính danh”, Khổng Tử đặc biệt coi trọng

“Nhân trị” chứ không phải là “Pháp trị” Ta có thế thấy ngay sự hạn chế, bất bình đẳng trong tư tưởng phân quyền và sự thiếu thực tiễn khi sử dụng “Nhân trị” thay Pháp trị, đây là hạn chế của Nho gia

Thứ hai: xuất hiện trong bối cảnh lịch sử quá độ sang xã hội phong kiên, một xã

hội đầy những biến động loạn lạc và chiến tranh Lý tưởng của Nho gia là xây dựng một “xã hội đại đồng” Đó là một xã hội có trật tự trên dưới, có vua sáng – tôi hiền, cha từ – con thảo, trong ấm – ngoài êm, trên cơ sở địa vị và thân phận của mỗi thành viên từ vua chúa, quan lại đến thứ dân Có thể nói đó là lý tưởng của tầng lớp quý tộc, thị tộc cũ cũng như của giai cấp địa chủ phong kiến đang lớn lên

Đối với quan hệ vua tôi, Khổng Tử chống việc duy trì ngôi vua theo huyết thống

và chủ trương “thượng hiền” không phân biệt đẳng cấp xuất thân người đó Trong việc chính trị vua phải biết “trọng dụng người hiền đức, tài cán và rộng lượng với những kẻ cộng sự”

Trọng việc trị nước cũng như tu nhân, học đạo sửa mình để đạt được đức nhân,

“lễ” được Khổng Tử rất mực chú trọng Lễ ở đây là quy phạm đạo đức Ông cho rằng vua không giữ đúng đạo vua, cha không giữ đúng đạo cha, con không giữ đúng đạo

con … nên thiên hạ vô đạo Phải dùng “lễ” để khôi phục chính danh.

Về đạo cha – con, Khổng Tử cho rằng, con đối với cha phải lấy chữ hiếu làm đầu

và cha đối với con phải lấy lòng tự ái làm trọng Trong đạo hiếu của con đối với cha

mẹ, dù rất nhiều mặt, nhưng cốt lõi vẫn phải ở tâm thành kính “Đời này hễ thấy ai nuôi được cha mẹ thì người ta khen là có hiếu Nhưng loài thú vật như chó, ngựa người ta cũng nuôi được vậy cho nên nuôi cha mẹ mà chẳng kính trọng thì có khác gì nuôi thú vật đâu”

Còn Mạnh Tử, ông kích liệt lên án những ông vua không lấy điều nhân nghĩa làm gốc, chỉ vui thú lợi lộc riêng, tà ác bạo ngược, dùng sức mạnh để đàn áp dân Ông gọi

đó là “bá đạo” và thường tỏ thái độ khinh miệt: “kẻ hại nhân là tặc, kẻ hại nghĩa là tàn” Người tàn tặc là một kẻ thất phu Nghe nói giết tên Trụ chứ chưa nghe nói giết vua Trụ

Ta thấy rằng đạo hiếu trong tư tưởng của Nho gia lại la một giá trị hết sức đáng tôn trọng và sẽ luôn đúng trong mọi thời đại cũng như mọi hình thái xã hội

Thứ ba: Nho gia lấy giáo dục làm phương thức chủ yếu để đạt tới xã hội lý

tưởng “đại đồng” Do không coi trọng cơ sở kinh tế và kỹ thuật của xã hội cho nên nền giáo dục Nho gia chủ yếu hướng vào rèn luyện đạo đức con người Trong bảng giá trị đạo đức của Nho gia thì chuẩn mức gốc là “Nhân” Những chuẩn mức khác như: Lễ, Nghĩa, Trí, Tín, Trung, Hiếu… đều là những biểu hiện của Nhân Chữ Nhân trong triết học Nho gia được Khổng Tử đề cập đến với ý nghĩa sâu rộng Nó được coi là nguyên

lý đạo đưc cơ bản, quy định bản tính con người va những quan hệ giữa người với người trong gia tộc đến xã hội Nó liên quan đến các phạm trù đạo đức chính trị khác như một hệ thống triết lý chặt chẽ, nhất quán tạo thành bản sắc riêng trong triết lý nhân sinh của ông

Theo ông, đạo sống của con người phải là “Trung dung” , “Trung thứ” nghĩa là sống đúng với mình và sống phải với người Xã hội thời Xuân Thu là thời kì đang trải qua những biến động lịch sử sâu sắc, Khổng Tử đã chủ trương dùng nhân đức để giáo hóa con người, cải tạo xã hội Người có đức nhân là người làm được năm điều trong thiên hạ “cung, khoan, tín, mẫu, huệ” Cung thì không khinh nhờn, khoan thì được lòng người, tín thì người tin cậy, mẫu thì có công, huệ thì điều khiển được người Người có nhân theo Khổng Tử là người “trước làm những điều khó, sau đó mới nghĩ tới thu hoạch kết quả”

Như vậy Nhân là đức tính hoàn thiện, là cái gốc đạo đức của con người, nên nhân cũng chính là đạo làm người Đạo làm người hết sức phức tạp phong phú nhưng chung quy lại chỉ là những điều sống với mình và sống với người Là “mình muốn lập thân thì cũng giúp người lập thân, mình muốn thành đạt thì cũng giúp người thành đạt”,

“việc gì mình không muốn chớ đem cho người

Người muốn đạt đức nhân phải là người có “trí” và “dũng” Nhờ có trí con người mới có sự sáng suốt, minh mẫn để hiểu biết đạo lý, xét đoán được sự việc, phân biệt được phải trái, thiện ác để trau dồi đạo đức và hành động hợp với “thiên lý” Những người muốn đạt “nhân” chỉ có tí thôi chưa đủ, mà cần phải có dũng khí nữa Người nhân có dũng phải là người tỏ rõ ý kiến của mình một cách cao minh, có thể hành động một cách thanh cao, khi vận nước loạn lạc, khi người đời gặp phải hoạn nạn thì người nhân có dũng mới tự chủ được mình, mới quả cảm xả thân vì nhân nghĩa Khi cơn thiều thốn cực khó không làm nao núng làm mất nhân cách của mình, khi đầy đủ, sung túc không ngả nghiêng xa rời đạo lý

Trong bối cảnh nước Trung Quốc thời Xuân Thu, một xã hội loạn lạc, cha không

ra cha, con không ra con, mọi giá trị đạo đức bị đảo lộn Chủ trương dùng “Nhân” để giáo hoá con người, cải biến xã hội từ loạn thành trị của Nho gia đã biểu hiện tính tích cực, tính nhân bản của đạo Nho Nhưng do chưa hiểu rõ nguyên nhân sâu xa của các

sự biến lịch sử và bị những quyền lợi giai cấp quy định nên phương pháp cải biến con người và xã hội của Khổng Tử chỉ đạt ở mức cải lương, duy tâm chứ không phải bằng cách mạng hiện thực Đây là một giá trị hết sức tốt đẹp của Nho gia, nhưng ở nó thể hiện một sự lý tưởng khi đưa và cuộc sống hiện đại

Thứ tư: vấn đề bản tính con người Việc giải quyết những vấn đề chính trị - xã

hội đòi hỏi Nho gia cũng như nhiều học thuyết khác của Trung Hoa thời cổ đại phải đặt ra và giải quyết vấn đề bản tính con người Trong Nho gia không có sự thống nhất quan điểm về vấn đề này nhưng nổi bật là quan điểm của Mạnh Tử Theo ông “bản tính người vốn là thiện” Thiện là tổng hợp những đức tính vốn có từ khi mới sinh như Nhân, Lễ, Nghĩa…

Mạnh Tử thần bí hóa những giá trị chính trị - đạo đức đến mức coi chúng là tiên nhiên Do quan niệm bản tính của con người là thiện nên Nho gia đề cao sự giáo dục

để con người trở về đường thiện với những chuẩn mực đạo đức sẵn có

Đối lập với Mạnh Tử coi tính người là thiện, Tuân Tử lại coi tính người vốn là

ác Mặc dù bản thân con người là ác, nhưng có thể giáo hóa thành thiện Xuất phát từ quan điểm đó về tính người, Tuân Tử đã chủ trương đường lối trị quốc phải là pháp trị Đây lại là một hạn chế trong quan điểm của Nho gia về bản tính của con người

So với các học thuyết khác, Nho gia là học thuyết có nội dung phong phú và mang tính hệ thống hơn cả Hơn thế nữa nó còn là hệ tư tưởng chính thống của giai cấp thống trị Trung Hoa suốt hai nghìn năm của xã hội phong kiến

Để trở thành tư tưởng chính thống, Nho gia đã được bổ xung và hoàn thiện qua nhiều giai đoạn lịch sử trung Đại, Hán, Đường, Tống, Minh, Thanh nhưng tiêu biểu hơn cả là dười triều đại Hán và Tống, gắn liền với tên tuổi của các bậc danh Nho như Đổng Trọng Thứ (thới Hán), Chu Đôn Di, Trương Tải, Trình Hạo, Trình Di (thời Tống)

Trong điều kiện lịch sử lúc bấy giờ thì những tư tưởng của triết học Nho gia tuy còn nhiều yếu tố duy tâm khi lý giải về những vấn đề xã hội, thiếu khách quan khoa học nhưng so với các quan điểm duy tâm, tôn giáo, chiết trung, nguỵ biện của bọn quý tộc cũ, đã là một bước tiến dài trong lịch sử triết học Trung Quốc thời cổ đại