BÀI BÁO CÁO - PHƯƠNG PHÁP TIẾP CẬN CÁC SÁNG TÁC CỦA NGUYỄN HẢI TRONG GIẢNG DẠY VĂN HỌC VIỆT NAM HIỆN ĐẠI

Đúng như ý kiến của Vương Trí Nhàn trong Lời giới thiệu Tuyển tập Nguyễn Khải: "Ông đã là một trong những nhà văn dẫn đầu của thời đại … Với cuộc cách mạng này, những năm tháng đấu tra

TS ĐÀO THUỶ NGUYÊN

PHƯƠNG PHÁP TIẾP CẬN CÁC SÁNG TÁC CỦA NGUYỄN KHẢI

TRONG GIẢNG DẠY VĂN HỌC VIỆT NAM HIỆN ĐẠI

NHÀ XUẤT BẢN GIÁO DỤC

Lời giới thiệu

Nguyễn Khải là một trong số các gương mặt tiêu biểu của văn học Việt Nam nửa sau thế kỷ XX Đã có nhiều công trình, bài viết, luận văn, luận án về ông Ở thời điểm đầu thế

kỷ XXI này, nói và viết về ông quả không là dễ

Thế nhưng, nếu là một nhà văn tiêu biểu, hoặc lớn, thì bất

cứ lúc nào cũng có cái để viết về họ Có nghĩa là: Trong dòng chảy thời gian, trong chu chuyển của đời, người đọc vẫn có thể nhận ra, hoặc soi kỹ thêm những chiều cạnh mới trong sự nghiệp sáng tác của nhà văn Và đó là lí do để tôi có lời giới

thiệu này cho công trình: Phương pháp tiếp cận các sáng tác

của Nguyễn Khải trong giảng dạy văn học Việt Nam hiện đại

của tác giả Đào Thuỷ Nguyên

Cảm hứng nghệ thuật và thế giới nhân vật - đó là hai vế vừa soi sáng vừa bổ sung cho nhau để nhận diện một gương mặt văn học Cả hai đều quan trọng, nếu không nói là quan trọng nhất đối với người làm văn chương (nói chung) và người viết văn xuôi (nói riêng) Càng quan trọng, bởi xét cả hai vế thì Nguyễn Khải là người, so với nhiều người viết cùng thời, có sự nổi trội và đa dạng về cả hai mặt Cũng có thể nói: Với Nguyễn Khải, theo tôi, việc bàn về mối quan hệ nào là có phần thuận và thú vị so với nhiều tác giả khác Quả là thế giới nhân vật của Nguyễn Khải trên hành trình ngót 60 năm sáng tác của ông thực sự là đông đúc và ứng với thế giới ấy là ba cảm hứng lớn đã đưa ông đến với họ Hoặc

tạo nên ba nguồn cảm hứng Đó là: cảm hùm nghiên cứu - phân tích, cảm hứng khẳng định - ngợi ca và cảm hứng chiêm nghiệm - triết lí Ba cảm hứng lần lượt và xuyên suốt, tương ứng và gắn bó với thế giới nhân vật Nguyễn Khải mà làm nên một chân dung, một phong cách riêng đặc sắc của nhà văn Điều đáng lưu ý là: ở công trình nghiên cứu này Đào Thuỷ

Nguyên không chủ ý nghiên cứu tác động khách quan của

hình tượng nhân vật đến với người đọc mà chủ yếu đi từ cảm hứng sáng tạo chủ quan của nhà văn để tìm hiểu quá trình hình thành các loại hình nhân vật trong sáng tác của Nguyễn Khải Đây là một hướng nghiên cứu mới, tránh được những lối mòn trong cách tiếp cận với sáng tác của nhà văn mà vẫn hoàn thành tốt mục tiêu nghiên cứu: vừa góp phần khắc hoạ chân dung tinh thần và phong cách riêng của Nguyễn Khải vừa làm sáng tỏ quá trình vận động của văn học Việt Nam đương đại

Dễ nhận thấy sự quen thuộc trong nhận thức và thao tác nghiên cứu của tác giả ở chương I: Cảm hứng nghiên cứu - phân tích; và những điều tâm đắc trong nhằm phân tích và lý giải khá sâu sắc của tác giả làm nên sức hấp dẫn ở chương III: Cảm hứng chiêm nghiệm - triết lý Thế nhưng, Ở chương

II, với Cảm hứng khẳng định - ngợi ca, tác giả đã có một khảo sát thuyết phục, chắc sẽ làm hài lòng Nguyễn Khải và làm mới thêm phần nào nhận thức của chúng ta Đó là: Chính người được tiếng là sắc sảo trong nhận diện các mặt trái của đời sống, trong phanh phui, "lật áo", "đi guốc vào bụng thiên hạ" lại là người, ngay từ khởi động đầu tiên trong sự nghiệp viết của mình vào đầu những năm 50 cho đến cuối thế kỷ XX

đã biết gắn nối và làm nổi đậm cảm hứng khẳng canh - ca ngợi "trong một thành tâm và rưng rưng cảm động về những

mặt sáng đẹp và trong trẻo của cuộc đời" " Thiếu nó, chưa

thể có một chân dung toàn diện về Nguyễn Khải"

Công trình nghiên cứu được biết bằng một văn phong trong sáng, gợi cảm với nhiều đoạn phân tích sâu và thú vị,

có sự kết hợp hài hoà giữa tư duy khoa học chắc chắn và năng lực cảm thụ văn chương tinh tế

Tôi đã đọc cuốn chuyên khảo này của Đào Thuỷ Nguyên với rất nhiều hứng thú trong nhất trí và đồng thuận với tác giả Xin trân trọng giới thiệu công trình với bạn đọc từng yêu mến Nguyễn Khải và yêu mến nền văn học đương đại của chúng ta

Hà Nội, tháng 9 - 2006

GS PHONG LÊ

MỞ ĐẦU

Nguyễn Khải đã đi qua ngót nửa thế kỷ lao động nghệ thuật bền bỉ trong tìm tòi, khám phá, sáng tạo Hành trình nghệ thuật của ông là hành trình tinh thần của một đời văn gắn bó với dân tộc trong một thời kỳ lịch sử đầy biến động Bám sát từng bước đi của đời sống với ý thức là "người thư

ký trung thành của thời đại", ngòi bút hiện thực đặc sắc Nguyễn Khải đã mang đến cho người đọc những trang văn vừa nồng đậm hơi thở cuộc sống vừa trĩu nặng những suy tư, trách nhiệm trước bao vấn đề cơ bản của đất nước và con người đương thời Bằng các sáng tác của mình, Nguyễn Khải

đã góp phần tham gia giải đáp các vấn đề quan trọng mà thực tiễn đặt ra Mỗi tác phẩm của ông là một cách lý giải bằng nghệ thuật một vấn đề xã hội nhất định, giúp người đọc tìm tới một cách tiếp cận với chân lý đời sống Đúng như ý kiến

của Vương Trí Nhàn trong Lời giới thiệu Tuyển tập Nguyễn

Khải: "Ông đã là một trong những nhà văn dẫn đầu của thời

đại (…) Với cuộc cách mạng này, những năm tháng đấu tranh gian khổ này, tác phẩm của ông là một bằng chứng, một tài liệu tham khảo thật sự Và muốn hiểu con người thời đại với tất cả những cái hay, cái dở của họ, nhất là muốn hiểu cách nghệ của họ, đời sống tinh thần của họ, phải đọc Nguyễn Khải [229, 61] Khả năng sáng tạo đều đặn, sung sức và sự thành công ở nhiều thể tài văn xuôi khác nhau, năng lực khám phá sâu sắc các vấn đề của hiện thực, và một thế giới nghệ thuật độc đáo là những bằng chứng của một tài năng

nhiều mặt ở Nguyễn Khải Hiếm có sự gặp gỡ nào đẹp đến thế như đời văn và đời người của ông Năm cuối cùng của thế

kỷ XX, nhà văn vào tuổi "xưa nay hiếm" và cùng lúc nhận được hai giải thưởng lớn không chỉ là niềm vinh dự cho riêng ông mà còn là niềm vinh dự và tự hào cho cả nền văn học nước nhà Đó là Giải thưởng Hồ Chí Minh do Nhà nước ta trao tặng và Giải thưởng văn học Đông Nam Á

Làm nên đặc sắc riêng của thế giới nghệ thuật Nguyễn Khải, bên cạnh các yếu tố như ngôn ngữ, giọng điệu, còn là

sự đóng góp quan trọng của cảm hứng nghệ thuật và thế giới nhân vật của ông Xông xáo giữa dòng đời sôi động, tìm tòi, nghiền ngẫm, nung nấu để có thể phát hiện bản chất của đời sống ở tận bề sâu và bề xa tư tưởng con người là niềm say mê

và khao khát khôn nguôi của ngòi bút Nguyễn Khải Chính ý thức tìm đến với ngọn nguồn của nghệ thuật là đời sống và cái nhìn xoáy sâu vào hiện thực giúp Nguyễn Khải khám phá được nhiều vấn đề thiết cốt của con người và cuộc sống đương thời Hầu hết các tác phẩm của ông đều có chiều sâu của hệ vấn đề Đọc chúng, người ta không chỉ nắm bắt được những vấn đề quan trọng của đời sống mà tác giả lưu tâm, mà còn được thấy những kiến giải tuy không phải lúc nào cũng hoàn toàn thấu đáo, nhưng luôn luôn là kết quả của những nghiền ngẫm suy tư trên tinh thần trách nhiệm của người

công dân, người nghệ sĩ Cái ao ước thường trực: làm sao để

trở nên một ngòi bút lợi hại" (Vương Trí Nhàn) đã cuốn hút

nhà văn đến với những cảm hứng giàu ý nghĩa xã hội Cảm hứng nghệ thuật luôn gắn với yêu cầu thời cuộc và khả năng đáp ứng có hiệu quả nhất đối với con người và cuộc sống

thuật Nguyễn Khải

Giữa cảm hứng nghệ thuật và những yếu tố khác trong tác phẩm Nguyễn Khải có một sự gắn kết mang tính chất hô ứng, tương giao Và sự gắn kết ấy thể hiện rõ rệt nhất ở mối quan

hệ giữa cảm hứng nghệ thuật và thế giới nhân vật Nguyễn Khải

Với các sáng tác nghệ thuật, cảm hứng "trước hết nảy sinh trong ý thức xã hội" (Pospêlov) Quan niệm nghệ thuật về hiện thực và con người trong từng thời kỳ sáng tác của Nguyễn Khải cũng không đi ra ngoài ý thức tư tưởng chung của xã hội Việt Nam trong từng thời kỳ lịch sử Nhưng với mong muốn "tìm một lối đi riêng trong sự thống nhất chung", sáng tác của Nguyễn Khải vẫn mang vẻ riêng trong cảm hứng nghệ thuật và thế giới nhân vật Từ thế giới con người mới trong phê phán và đấu tranh với thế giới con người cũ, hoặc với cái cũ trong con người, đến thế giới người trong nhiều lứa tuổi, nhiều vị trí xã hội với mênh mông những buồn vui của kiếp người là con đường vận động và phát triển của thế giới nhân vật Nguyễn Khải Gắn với những kiểu loại nhân vật mang đậm nét hình bóng tư tưởng của con người thời đại là những cảm hứng nghệ thuật khác nhau Tìm hiểu sự thể hiện con người trong văn học thông qua thế giới nhân vật trong mối quan hệ phù hợp và hô ứng với cảm hứng nghệ thuật cửa nhà văn là một trong những cơ sở quan trọng để nhận thức nhiều vấn đề cơ bản đặt ra trong thực tiễn văn học: vấn đề phong cách, vấn đề thế giới nghệ thuật và vấn đề về sự tiến

bộ nghệ thuật của nhà văn,

Trên cơ sở đi sâu tìm hiểu, lý giải mối quan hệ tương giao

và hô ứng giun cảm hứng nghệ thuật và thế giới nhân vật của

Nguyễn Khải trong hành trình sáng tạo suốt nửa thế kỷ qua, chuyên khảo của chúng tôi nhằm xác định nét độc đáo trong thế giới nghệ thuật của Nguyễn Khải, khái quát quá trình chuyển biến về tư tưởng và nghệ thuật của ngòi bút này Qua

đó, góp phần khẳng định sự phát triển của văn học dân tộc trên con đường gắn bó và đáp ứng các yêu cầu của cách mạng, hướng tới xác định diện mạo của văn xuôi Việt Nam sau 1945 trên tiến trình vận động và phát triển của văn học Việt Nam qua các thời kỳ

Cảm hứng nghệ thuật còn được gọi là Cảm hứng chủ đạo,

hay gọi tắt là Cảm hứng

Trong Từ điển thuật ngữ văn học, khái niệm này chỉ "trạng

thái tình cảm mãnh liệt, say đắm, xuyên suốt tác phẩm nghệ thuật, gắn liền với một tư tưởng xác định, một sự đánh giá nhất định, gây tác động đến cảm xúc của những người tiếp nhận tác phẩm" [247, 38] Theo các nhà nghiên cứu: ở những tác phẩm không có chiều sâu của hệ vấn đề, sự lý giải và đánh giá các tính cách sẽ không được nâng lên thành cảm hứng, bởi điều kiện không thể thiếu để tạo ra những tác phẩm đích thực là cảm hứng chủ đạo "Nó biến sự chiếm lĩnh thuần tuý trí óc đối với tư tưởng thành tình yêu đối với tư tưởng, một tình yêu mạnh mẽ, một khát vọng nhiệt thành" [247, 39]

Cảm hứng nghệ thuật được xem là "một yếu tố của bản

thân nội dung nghệ thuật, của thái độ tư tưởng xúc cảm của nghệ sĩ đối với thế giới được mô tả" [247, 39] Nhìn chung, các cảm hứng "đều là sự ý thức về mặt tư tưởng và sự đánh giá về mặt cảm xúc, một sự ý thức và đánh giá chân thực và

sâu sắc về những gì đang diễn ra và đang tồn tại trong thực tế [245, 169] Như vậy, trong các tác phẩm nghệ thuật chân chính, trạng thái hưng phấn cao độ của nhà văn do việc chiếm lĩnh được bản chất của cuộc sống mà họ miêu tả không chỉ gắn với lý tưởng thẩm mỹ mà còn "bắt nguồn từ lý tưởng xã hội của nhà văn nhằm phát triển và cải tạo thực tại,, [245, 168] Ở Nguyễn Khải, cảm hứng nghệ thuật luôn gắn với yêu cầu thời cuộc và khả năng đáp ứng có hiệu quả nhất đối với con người và cuộc sống quanh mình

Với một khối lượng tác phẩm khá đồ sộ, mà sự ra đời của mỗi tác phẩm đều đánh dấu một quá trình lao động nghệ thuật nghiêm túc của nhà văn trong gắn bó sâu sắc với dân tộc và thời đại sáng tác của Nguyễn Khải bao hàm trong nó

sự song hành và cộng hưởng của nhiều cảm hứng nghệ thuật khác nhau Ở đây, chúng tôi dựa trên cơ sở sự "tập trung", "tô đậm và phát triển" của nhà văn vào một số mặt nào đấy của hiện thực mà lựa chọn ra ba cảm hứng nghệ thuật cơ bản trong sáng tác của Nguyễn Khải làm trục chính để soi chiếu mối quan hệ của nó với thế giới nhân vật, nhằm phát hiện sự

gọi đáp, hô ứng giữa chúng Đó là: Cảm hứng nghiên cứu -

phân tích; Cảm hứng khẳng định - ca ngợi; cảm hứng chiêm nghiệm - triết lý Những cảm hứng trên, theo chúng tôi, chính

là "cái mức căng thẳng của cảm xúc mà nhờ đó nghệ sĩ khẳng định các nguyên tắc thế giới quan của mình trong tác phẩm" [247, 39] Tuy nhiên, cũng bởi có sự hô ứng giữa hai yếu tố nên khi triển khai đề tài, chúng tôi không tách rời hai vế cảm hứng nghệ thuật và thế giới nhân vật Chủ yếu đi từ cảm hứng sáng tác chủ quan của nhà văn để tìm hiểu quá trình

chúng tôi cũng khó có thể gọi tên mỗi chương của cảm hứng gắn với một hay vài loại nhân vật cụ thể nào Bởi như trên đã nói: có sự "song hành" và "cộng hưởng" của nhiều cảm hứng cũng như nhiều kiểu loại nhân vật khác nhau trong thế giới nghệ thuật của Nguyễn Khải, nên sự phân chia này chỉ hoàn toàn mang tính chất tương đối mà thôi

Từ những sáng tác ra đời ở thời kỳ mới vào nghề như

Xung đột, Mùa lạc, Nguyễn Khải đã được giới nghiên cứu

phê bình đánh giá là một ngòi bút thông minh, sắc sảo và tinh tường trong khám phá và nắm bắt hiện thực Với niềm thích thú đặc biệt khi hướng ngòi bút vào "cái hôm nay", với định hướng tham gia bàn bạc, trao đổi về các vấn đề tư tưởng của con người và cuộc sống đương thời, sáng tác của Nguyễn Khải đã đi được vào nhiều vấn đề trung tâm của đời sống, vào những biến chuyển của tư tưởng tình cảm con người trước những biến động của thời cuộc, của thế thái nhân tình, của đời sống thế sự nhân sinh, Tác phẩm của ông thường được bạn đọc chờ đợi mỗi khi cách mạng chuyển giai đoạn, bởi người ta mong tìm thấy ở đó những khám phá, những kiến giải, cắt nghĩa về các vấn đề của con người và cuộc sống quanh mình Không phụ tấm lòng yêu mến, tri âm của bạn đọc, Nguyễn Khải đều đặn "trình làng" các sáng tác của mình Sự ra đời của những "đứa con tinh thần" ấy của Nguyễn Khải đã giúp bạn đọc hiểu thêm về những vấn đề tư tưởng mà xã hội đang quan tâm, trên cơ sở đó mỗi người có dịp hiểu thêm về chính bản thân mình

Hầu hết các sáng tác của Nguyễn Khải đều gây được dư luận trong công chúng độc giả và được giới nghiên cứu phê

bình quan tâm bàn bạc, trao đổi, thảo luận Cùng với sự ra đời của hàng loạt tác phẩm nghệ thuật khẳng định tài năng

sáng tác của Nguyễn Khải, người đọc còn có thể tìm thấy một

số lượng khá lớn, khá phong phú những bài nghiên cứu phê

bình về Nguyễn Khải được công bố dưới nhiều dạng khác

nhau và đề cập đến nhiều phương diện khác nhau của sáng tác Nguyễn Khải Có thể tạm chia những bài nghiên cứu phê bình về Nguyễn Khải theo mấy loại sau:

- Thứ nhất là những công trình có tính chất chuyên luận, nghiên cứu một cách khái quát và tương đối toàn diện về tác gia và sự nghiệp sáng tác cửa Nguyễn Khải trên góc độ văn học sử Thuộc hướng nghiên cứu này có thể kể đến các công trình dưới đây:

Công trình đầu tiên nghiên cứu về tác gia Nguyễn Khải là

Đặc điểm của ngòi bút hiện thực Nguyễn Khải của Chu Nga

in trong Tạp chí Văn học số 2 năm 1974 Sau đó là bài Đặc

điểm sáng tác Nguyễn Khải in trong cuốn Tác giả văn xuôi Việt Nam hiện đại (sau 1945) Ở các bài viết này, Chu Nga đã

nêu ra một số đặc điểm sáng tác của Nguyễn Khải Tuy nhiên khi lý giải chúng, và chủ yếu căn cứ trên cơ sở những yêu cầu

xã hội theo tiêu chí nhận diện văn học lúc bấy giờ

Năm 1983, ở công trình nghiên cứu về tác gia Nguyễn

Khải in trong cuốn Nhà văn Việt Nam 1945 - 1975 (tập II),

nhà nghiên cứu Phan Cự Đệ khẳng định: "Nguyễn Khải là một cây bút trí tuệ, luôn luôn suy nghĩ sâu lắng về những vấn

đề mà cuộc sống đặt ra và cố gắng tìm một lời giải đáp thuyết phục theo cách riêng của mình Cho nên, trong tác phẩm của nhà văn, thông qua những sự kiện xã hội chính trị có tính chất

thời sự nóng hổi, bao giờ cũng nổi lên những vấn đề khái quát có ý nghĩa triết học nhân sinh" [42, 487] Đồng thời với những nhận xét về phong cách hiện thực tỉnh táo nhà nghiên cứu còn dành sự quan tâm thích đáng đến yếu tố nhân vật trong sáng tác của Nguyễn Khải Ông phát hiện loại nhân vật sắc sảo như một loại nhân vật riêng có của nhà văn này, và cũng chỉ ra nhiều đặc điểm khác của nhân vật Nguyễn Khải như: dang dở, tính cách chưa trọn vẹn, chưa đa dạng vì chúng

"thường được khai thác lệch về một phía", tính cách tác giả lấn át tính cách nhân vật, tính vấn đề chi phối số phận nhân vật Và tìm cách lý giải những đặc điểm này của sáng tác Nguyễn Khải

Năm 1990, cuốn giáo trình Văn học Việt Nam 1945 - 1975

(tập II) được Nhà xuất bản Giáo dục ấn hành, nhà nghiên cứu Đoàn Trọng Huy chịu trách nhiệm biên soạn phần tác gia

Nguyễn Khải Trên cơ sở điểm lại thành tựu sáng tác của

Nguyễn Khải qua những chặng đường lớn, tác giả bài viết đã

hệ thống hoá một cách tương đối đầy đủ về những đặc điểm phong cách nghệ thuật của Nguyễn Khải Ở phần kết luận, ông viết "Văn xuôi Nguyễn Khải vận động mạnh trên con đường hiện đại hoá Truyện Nguyễn Khải bao giờ cũng nêu

ra một vấn đề gì đó và có nhu cầu trao đổi, bàn bạc với bạn đọc Phong cách chính luận sắc sảo làm cho tác phẩm có sức mạnh thuyết phục riêng Lối viết Nguyễn Khải luôn đổi mới: mỗi tác phẩm của ông thường là một sáng kiến, một thử nghiệm, một sự tìm đường hoặc một cách đi mới ( ) Tất nhiên, những đổi mới ấy chưa hẳn đã thật sự ổn định và không phải bao giờ cũng thành công" [240, 273]

Tuyển tập Nguyễn Khải (3 tập) được Nhà xuất bản Văn

học ấn hành năm 1996 do Vương Trí Nhàn tuyển chọn và giới thiệu đã giúp người đọc hình dung khá rõ nét diện mạo

tinh thần của văn chương Nguyễn Khải Trong Lời giới thiệu,

đặt "Nguyễn Khải trong sự vận động của văn học cách mạng

từ sau 1945", Vương Trí Nhàn vừa cho thấy sự gắn bó hoà nhập của nhà văn với dân tộc và thời đại vừa khẳng định những tìm tòi của riêng ông với ý thức trở thành một cây bút tích cực phục vụ cho cách mạng Phác hoạ cả chặng đường trên dưới bốn chục năm của ngòi bút Nguyễn Khải, cây bút phê bình từng có thâm niên nghiên cứu về Nguyễn Khải này

tỏ ra hiểu biết khá sâu sắc về tác giả và thực sự đồng cảm với nhiều trang viết của ông Nhiều nhận định của Vương Trí Nhàn có thể xem như những gợi ý để mọi người cùng tiếp tục suy nghĩ và trao đổi

Ngoài các bài nghiên cứu chung về sự nghiệp sáng tác Nguyễn Khải, còn phải kể đến các bài viết theo lối phác thảo

chân dung nhà văn, như các bài: Dại khôn Nguyễn Khải [200]; Nguyễn Khải - Đời người, đời văn [201]; Nguyễn Khải

- Một đời văn gắn bó với dân tộc và thời đại [274]

- Thứ hai là những bài nghiên cứu chủ yếu đi sâu khai thác một vài phương diện của sáng tác Nguyễn Khải Tiêu biểu

cho loại này là một số bài sau: Vài ý kiến về tác phẩm Nguyễn

Khải [59]; Tính hiện thực, tính chiến đấu trong "Người trở về" và "Tầm nhìn xa " [210]; Cuộc sống và tiếng nói nghệ thuật của Nguyễn Khải [37]; Một vài nhận xét về phong cách Nguyễn Khải qua tập "Chủ tịch huyện" [57]; Nguyễn Khải hay là một cách tồn tại trong văn học [227]; Văn xuôi nghiên

cứu đời sống hôm nay [5]; Giọng điệu trần thuật trong truyện ngắn Nguyễn Khải những năm tám mươi đến nay [272]; Nguyễn Khải và tư duy tiểu thuyết [13]

- Thứ ba là những bài viết tập trung vào một tác phẩm cụ thể, phát biểu cảm tưởng, nhận xét, đánh giá thành công, hạn

chế của từng tác phẩm như: "Mùa lạc ", một thành công mới

của Nguyễn Khải [28]; Nguyễn Khải với "Một chặng đường"

[209]; Các chiến sĩ Cồn Cỏ qua ngòi bút Nguyễn Khải [15];

Nguyễn Khải và 2 cuốn tiểu thuyết gần đây [192]; Nguyễn Khải và chiến sĩ [193]; Người chiến sĩ trong chiến sĩ" [265];

"Chủ tịch huyện " của Nguyễn Khải [32]; Vở kịch "Cách mạng" của Nguyễn Khải [257]; Gặp gỡ cuối năm - một tiếng nói nghệ thuật khẳng định cuộc sống [213]; "Thời gian của người" - Cuốn tiểu thuyết có âm hưởng [253]; Đọc "Truyện ngắn và tập văn " của Nguyễn Khải [258]

- Ngoài ra, tên tuổi Nguyễn Khải thường được nhắc đến trong những công trình nghiên cứu về văn học Việt Nam từ sau 1945 Ở những công trình này, các tác giả không dành những chương mục riêng nghiên cứu về Nguyễn Khải, nhưng trên nhiều trang viết họ đã đề cập đến sáng tác của Nguyễn Khải ở phương diện này hay phương diện khác Chúng tôi đã tìm thấy nhiều gợi ý quan trọng cho công việc nghiên cứu của

mình ở những công trình sau: Tiểu thuyết Việt Nam hiện đại (Phan Cự Đệ); Nhìn lại một chặng đường tiểu thuyết (Nguyễn Văn Long); Văn học Việt Nam 1975 - 1985 tác phẩm và dư

luận (Nhiều tác giả); Văn học và hiện thực (Nhiều tác giả); Một thời đại mới trong văn học (Nhiều tác giả); Nhà văn - tư tưởng và phong cách (Nguyễn Đăng Mạnh); Văn học trên

hành trình của thế kỷ XX (Phong Lê); Chân dung và đối thoại

(Trần Đăng Khoa); Văn học và thời gian (Trần Đình Sử)

- Trong thời gian gần đây, nhiều luận văn thạc sĩ và một số luận án tiến sĩ khoa học Ngữ văn đã chọn Nguyễn Khải làm

đối tượng nghiên cứu Tiêu biểu là các luận án tiến sĩ Một số

đặc điểm tiểu thuyết Nguyễn Khải của Trần Văn Phương và Tìm hiểu phong cách văn xuôi Nguyễn Khải của Nguyễn Thị

Trước năm 1975 (mốc thời gian này thậm chí còn có thể kéo dài cho đến năm khởi động công cuộc Đổi mới - 1986),

do yêu cầu và do quy định của lịch sử, các bài nghiên cứu chủ yếu soi chiếu sáng tác của Nguyễn Khải trong cảm hứng hiện thực (mà hiện thực ở đây còn được quan niệm một cách giản đơn và máy móc) Các tác giả thường đi sâu tìm hiểu tính thời sự, tính chiến đấu tính hiện thực của tác phẩm Nguyễn Khải chủ yếu trên cơ sở những yêu cầu xã hội, trong nhiệm vụ khẳng định cái tích cực, phê phán cái tiêu cực theo

mạng" Nhìn chung, các bài viết đã phát hiện ra ở Nguyễn

Khải lối viết đặt vấn đề như một đặc điểm riêng, không thể

lẫn với bất cứ ai, các tác giả đều "chịu" Nguyễn Khải là người thông minh, sắc sảo, "là một tài năng phát hiện vấn đã, (Nguyễn Đăng Mạnh) Đặt vấn đề qua nhân vật, "thông qua nhân vật để nêu lên những vấn đề triết lý, bình luận về một hiện tượng của cuộc sống" [28], đi sâu khám phá đời sống tinh thần nhân vật và thể hiện tâm lý nhân vật một cách tài

tình đó là những mặt mạnh của Nguyễn Khải Nhưng bên

cạnh đó, các tác giả cũng cho rằng: Lối viết đặt vấn đề của Nguyễn Khải đã bộc lộ những hạn chế nhất định Lấy tiêu chí tính cách để đánh giá nhân vật văn học, họ coi sự dang dở, thiếu hoàn chỉnh của tính cách nhân vật Nguyễn Khải là nhược điểm cần khắc phục:

"Nguyễn Khải còn suy nghĩ nhiều bằng sự kiện, bằng vấn

đề mà chưa phải bằng tính cách, bằng nhân vật ( ) Con người trong tác phẩm nhiều lúc đang bị sự việc đè lên hoặc đang còn là một công cụ cho nhà văn giải quyết một vấn đề nào đó" [59]

"Nguyễn Khải ghi nhận được nhiều nét, nhiều chi tiết thú

vị về con người và cuộc sống, nhưng khi cần lắp ráp nhào nặn những chất liệu đã dày công tích luỹ lại thành một hình tượng nghệ thuật hoàn chỉnh thì anh còn tỏ ra lúng túng" [32]

Và cách giải quyết vấn đề theo kiểu "lấy lệ" vẫn bị coi là

"khâu yếu nhất" (Nguyễn Đăng Mạnh) trong tác phẩm Nguyễn Khải

dựng nhân vật của Nguyễn Khải, nhưng các tác giả lại có những ý kiến khác nhau khi lý giải các vấn đề có liên quan đến nhân vật của Nguyễn Khải: vấn đề thái độ của nhà văn đối với nhân vật, vấn đề nguyên nhân dẫn đến những đặc điểm riêng của nhân vật Nguyễn Khải,

Về thái độ của nhà văn đối với nhân vật và nguyên nhân dẫn đến thái độ đó, Chu Nga cho rằng: Đó là thái độ tỉnh táo, lạnh lùng xuất phát từ một thái độ đối với con người, vì Nguyễn Khải "thiếu một sự say mê, một tình cảm yêu thương gắn bó nhiều hơn nữa đối với con người" [206] Nguyễn Văn Hạnh có cách lý giải khác Theo ông, thái độ của nhà văn đối với nhân vật "không phải là thái độ lạnh lùng đối với cuộc sống, mà là cái "lạnh lùng nghệ thuật" nếu có thể nói như thế theo kiểu Tsêkhốp, "với mục đích khách quan hoá sự kiện và nhân vật mà nhà văn miêu tả để gây một tác động nghệ thuật mạnh hơn" [59]

Giải thích hiện tượng phần lớn các nhân vật của Nguyễn Khải chưa được miêu tả trọn vẹn, tròn đầy, chưa đi đến kết thúc, các tác giả cũng đưa ra nhiều ý kiến khác nhau

Phan Hồng Giang giải thích điều này bằng vấn đề thể loại:

"Không thể yêu cầu nhân vật của Nguyễn Khải phải mang đầy đủ đặc điểm của nhân vật tiểu thuyết, mà phải xét chân dung nhân vật Nguyễn Khải trong mối liên hệ với thể loại truyện - ghi chép" Bởi vì: "Ghi chép là thể loại mà trong đó ngòi bút Nguyễn Khải có thể tung hoành với tất cả sở trường của mình: xu hướng tiếp cận hiện thực như một hiện tượng sống, khả năng dựng chân dung nhân vật mang tính vấn đề rõ ràng" [57]

Nguyễn Đăng Mạnh và Phan Cự Đệ cùng thống nhất tìm nguyên nhân ở vấn đề "vốn sống" của nhà văn:

Theo Nguyễn Đăng Mạnh thì: "Vốn sống của anh - vốn sống trực tiếp - có lẽ chưa đủ phong phú và sâu sắc để có thể tạo được một bề dày vững chắc, một kết cấu hoàn chỉnh cho tiểu thuyết của mình, để có thể xây dựng những nhân vật thực

sự mọc lên từ lòng sâu của cuộc sống vĩ đại của chúng ta" [192]

Phan Cự Đệ giải thích: "Sở dĩ có tình trạng nói trên là vì Nguyễn Khải tuy viết về nông thôn nhưng lại chưa hiểu biết thật toàn diện và sâu sắc đời sống ở nông thôn, chưa thuộc nhiều kiểu người, chưa nắm vững tâm lý của những người nông dân Việt Nam thuần phác Mặt khác, đôi khi ngòi bút chủ quan của tác giả đã can thiệp một cách lộ liễu vào quá trình phát triển của nhân vật mà không tôn trọng đúng mức đến sự chuyển biến "tự thân" của nó (…) Nhà văn chưa đủ vốn sống để thấy trước được cả cuộc đời của nhân vật, vận mệnh và con đường đi của nó" [37]

Nguyễn Văn Hạnh lại cho rằng nguyên nhân của "căn bệnh" nói trên là "do chỗ nhà văn chưa "sống" bằng nhân vật, chưa theo dõi, nuôi dưỡng nó trong một quá trình cần thiết, nên ta có cảm giác nhân vật bị đẻ non" [59]

Từ sau năm 1975, và nhất là từ sau đổi mới, trong sự chuyển biến chung của văn chương học thuật, Nguyễn Khải cũng có những biến chuyển quan trọng trong tư duy nghệ thuật Tác phẩm của ông vẫn sắc sảo trong lối đặt vấn đề, lại

có thêm bước phát triển mới trong nghệ thuật biểu hiện Cùng

trọng trong tư duy và cách thức tiếp cận văn học Vì thế, nhiều vấn đề của văn học đã được nhìn nhận lại trong một trường nhìn mới và được lý giải một cách hợp lý hơn Giờ đây, các nhà nghiên cứu quan tâm tìm hiểu và lý giải những đặc điểm sáng tác của Nguyễn Khải từ quan niệm nghệ thuật của nhà văn, từ bản chất của các hiện tượng văn học trong mối quan hệ với chính nó, nên đã tìm đến được gần hơn với ý

đồ nghệ thuật của nhà văn

Đưa cái nhìn vào sâu trong thế giới nghệ thuật của Nguyễn Khải, các nhà nghiên cứu phát hiện ra rằng: Có một yếu tố quan trọng chi phối nhiều đặc điểm sáng tác của Nguyễn Khải, đó là cảm hứng nghệ thuật của ông

Đối thoại với Lại Nguyên Ân về sáng tác của Nguyễn Khải, Trần Đình Sử cho rằng: 'Thành công trong việc sáng tác của Nguyễn Khải có lẽ do hai đặc điểm chính của anh với

tư cách nghệ sĩ: Cảm hứng nghiên cứu và sự phân tích tâm lý

[4] Từ đây, ông chỉ ra mối liên hệ giữa cảm hứng nghiên cứu với một số đặc điểm của sáng tác Nguyễn Khải Theo ông:

"sự không có kết thúc" của nhân vật và tác phẩm Nguyễn Khải là "minh chứng của cảm hứng nghiên cứu", là "triệu chứng rõ rệt của một tư duy đang nghiên cứu, khảo sát, phân tích đời sống và con người đương thời với nó" [4]

Nguyễn Đăng Mạnh nhìn lại cả "đời người, đời văn" Nguyễn Khải đã nhấn mạnh " khuynh hướng cảm hứng vốn

có của Nguyễn Khải: thích quan sát, nghiên cứu, khám phá

sự đời, người đời" [201]

Nguyễn Thị Bình cũng phát hiện ra rằng: "Hứng thú

Khải Và nó "cảm hứng nghiên cứu sẽ chi phối mối quan hệ giữa nhà văn với hiện thực" [13]

Khi đặt nhân vật của Nguyễn Khải trong sự đối sánh với các nhân vật của thể loại tự sự truyền thống, Trần Đình Sử cho rằng: Nguyễn Khải "có ý thức tạo ra một hình thức nhân vật mới Đó là những nhân vật tư tưởng chứ không phải loại nhân vật tính cách" Chúng phần nhiều chỉ mang một cách nhìn, cách hiểu và cách đánh giá đời sống" "Nhân vật hầu như không có cốt truyện của riêng nó, lại ít trải qua các sự kiện phát triển liên tục và cao trào để có thể gây đợi chờ, hồi hộp Các sự kiện thường được diễn ra theo lối liệt kê, bổ sung, dẫn chứng nên nhân vật thường được quan niệm rõ ràng, gây sức cuốn hút về tư tưởng Có thể thấy đó là dấu ấn của lối viết "ghi chép", nhưng nhân vật tư tưởng là sản phẩm của cảm hứng nghiên cứu xem con người như một biểu hiện

tư tưởng, một đối tượng làm công tác tư tưởng" [241, 66 - 67] Bích Thu cùng chung nhận xét với Trần Đình Sử: "Nhà văn không chủ trương xây dựng tính cách, hình tượng khách quan của nhân vật mà xây dựng ý kiến của nhân vật về bản thân nó, về thế giới của nó" [272] Nguyễn Thị Bình thống nhất với quan điểm trên và nói rõ thêm: "Nhân vật truyện là nhân vật tư tưởng ( ) Có lẽ chính nhu cầu bộc lộ tư tưởng

buộc nó phải giỏi lý lẽ ( ) Cho nên trí tuệ là phẩm chất hàng

đầu của các nhân vật mà nhà văn tâm đắc" [13]

Đi sâu vào loại "nhân vật yêu thích" của Nguyễn Khải, Nguyễn Thị Bình đưa ra nhận xét: "Hình như Nguyễn Khải đặc biệt say mê loại nhân vật có khả năng thích ứng với thời

thế [13] Với Vương Trí Nhàn: Sự thích ứng được xem như

"nhân tố chủ đạo như "cái trục tính cách của nhiều nhân vật

mà ông (Nguyễn Khải đã bỏ công miêu tả" [262]

Từ nhận xét của nhiều nhà nghiên cứu khi xem xét mối quan hệ giữa tư tưởng tác giả với tư tưởng nhân vật trong sáng tác của Nguyễn Khải, Vương Trí Nhàn viết: "Nhiều nhà nghiên cứu từng gặp nhau ở nhận xét: Nguyễn Khải là loại nhà văn mà qua các trang viết, yếu tố chủ quan bộc lộ hết sức mạnh mẽ, trong các vai truyện ông dựng lên người ta thấy ông hiện lên quá rõ Ông lấn át nhân vật và hồn nhiên dùng

họ làm cái loa của mình" [262] Nguyễn Đăng Mạnh đồng tình với nhận xét trên, nhưng ông cũng chỉ ra sự chuyển biến ngày càng rõ nét của mối quan hệ này trong sáng tác của Nguyễn Khải: " Trong thời bao cấp, những ý nghĩ gọi là

"ngược dòng" của Nguyễn Khải, thực ra cũng khó thoát hẳn

ra ngoài nguyên tắc tư duy chung của cộng đồng, cho nên những nhân vật mang tư tưởng của anh chưa thật phong phú

lắm Và cái phần tư tưởng anh gửi vào nhân vật xem ra nhiều

hơn, nặng hơn cái phần tư tưởng của nhân vật làm giàu cho cái vốn người của anh

Nhưng từ ngày đổi mới, tình hình có khác, nhất là mười năm lại đây thế giới nhân vật của anh phong phú, đa dạng hơn, nhiều kiểu người, dạng người trước kia không có, không

thể có Và những nhân vật ấy bồi đắp tư tưởng cho anh nhiều

hơn là anh cung cấp tư tưởng cho chúng Một thế giới nhân

vật chứa đựng nhiều khám phá bất ngờ hơn" [200] Và tác giả

nhấn mạnh: "Xưa kia ( ) thế giới nhân vật của ông không

đến nỗi nghèo nàn nhưng không thật phong phú đa dạng như chính sự phong phú đa dạng của cuộc đời bởi "thực tại được

chọn lựa theo quan niệm chủ quan hạn hẹp còn nhiều định kiến của người viết" "Từ cuối những năm 80 đầu những năm

90, thế giới nhân vật của Nguyễn Khải mới thực sự là bản thân chúng chứ không phải chỉ là những cái bóng của nhà văn" [201]

Về sự phong phú, đa dạng của thế giới nhân vật Nguyễn Khải ở giai đoạn sáng tác sau Đổi mới, Vương Trí Nhàn cũng chỉ ra "một thế giới khác lạ", "những mặt người khác lạ", và nhấn mạnh cuộc đối thoại lớn giữa ngòi bút Nguyễn Khải hôm nay với những trang viết của ông trong mấy chục năm qua: "Trong việc miêu tả những nhân vật yếu đuối không gặp thời lẫn cả trong việc khắc hoạ một thế giới đang lên, Nguyễn Khải đã làm một cuộc tự phát hiện trở lại " [229, 58]

Nguyễn Thị Bình phát hiện thêm: "Có một người kể chuyện đóng vai tác giả là nhà văn, nhà báo, là "chú Khải",

"ông Khải" cùng với rất nhiều chi tiết tiểu sử như biểu hiện nhu cầu nhà văn muốn nói về mình, muốn coi mình là đối tượng của văn chương (…) Nhân vật này góp phần tạo ra giọng điệu tự nhiên, chân thành mà vẫn phóng túng trên các trang văn Nguyễn Khải [13] Vương Trí Nhàn cho rằng:

"Trong những trường hợp thành công nhất của mình, Nguyễn Khải hiện ra như một người kể chuyện thông minh, la cà khắp nơi chia sẻ với mọi người mọi vui buồn khi quan sát việc đời" [229, 59]

Quan sát sáng tác của Nguyễn Khải từ góc độ thể loại văn học, các nhà nghiên cứu nhận thấy: ở Nguyễn Khải ngày càng hình thành rõ nét một khuynh hướng tiểu thuyết mới - khuynh hướng tiểu thuyết triết luận Căn cứ vào nội dung

biểu hiện của nó, Nguyễn Văn Long gọi đó là loại tiểu thuyết thời sự - luận đề và cho rằng: Vì mục đích luận đề mà Nguyễn Khải không chú trọng khắc hoạ tính cách nhân vật, nhà văn "thường phân tích nhân vật của mình như một nhà khoa học phân tích đối tượng nghiên cứu [186] Nguyễn Đăng Mạnh, Đoàn Trọng Huy, Nguyễn Thị Bình cùng chung

ý kiến coi tiểu thuyết Nguyễn Khải là tiểu thuyết chính luận - triết luận, và cũng coi chính luận - triết luận là một đặc điểm quan trọng của phong cách Nguyễn Khải Theo Đoàn Trọng Huy: làm nên đặc sắc của nét phong cách này trong văn xuôi Nguyễn Khải, ngoài nội dung chính luận còn là loại nhân vật chính luận Đó là những con người "hay tranh cãi, lý sự" "Nó suy đoán, phán xét, bình phẩm, bình luận và triết lý", "nhân vật có mặt ở tác phẩm vì lý lẽ, quan hệ với nhau cũng vì lý lẽ Đối thoại ngày càng tăng cường để phục vụ cho chính luận" [240, 270] Vương Trí Nhàn dè dặt hơn, ông gọi đó là những

"con người nói năng" và chỉ ra tính chất đối thoại như một đặc điểm của nhân vật Nguyễn Khải: "Nay ở Nguyễn Khải, không riêng gì tác giả mà cả nhân vật cũng hay nói, người nọ đối diện với người kia, đồng tình, phản bác, xét nét, "dí điện" nhau Lý sự trở thành câu chuyện hàng ngày, nhất là lý sự về những khía cạnh xã hội chính trị của đời sống" [224]

Xem xét cách thức biểu hiện nhân vật của Nguyễn Khải, như trước đây các nhà nghiên cứu vẫn nhận thấy Nguyễn Khải thuyết minh nhiều hơn biểu hiện, thích lối kể hơn lối tả" (Vương Trí Nhàn) "ở anh khả năng nhận xét tinh tường hơn

là khả năng thể hiện cá tính Tính cách nhân vật được tác giả nêu ra bằng nhận xét, phân tích nhiều hơn bằng sự miêu tả

Nhìn chung, các nhà nghiên cứu đánh giá cao "năng lực hiểu lòng người", năng lực phân tích tâm lý nhân vật của Nguyễn Khải Nguyên Thị Bình nhận xét: "Niềm say mê nghiên cứu con người đưa ông trở thành một trong những người kế tục xuất sắc Nam Cao về phương diện này" [13] Trần Đình Sử cho rằng: "ở văn xuôi ta có khá nhiều nhà văn miêu tả tâm lý giỏi, nhưng phân tích tâm lý thì ít ai làm được như anh Khải Đi trước anh về mặt này chỉ có thể là Nam Cao" [4]

Điểm lại tình hình nghiên cứu Nguyễn Khải, có thể thấy rằng: Sáng tác của Nguyễn Khải mặc dù đã được giới nghiên cứu phê bình bàn bạc, trao đổi và làm sáng tỏ trên nhiều phương diện, nhưng vấn đề mà chúng tôi quan tâm nghiên cứu thì mới chỉ được đề cập ở một vài khía cạnh nhất định và cũng chưa có những tìm tòi cụ thể Khảo sát hai phương diện

cơ bản của sáng tác Nguyễn Khải là cảm hứng nghệ thuật và

thế giới nhân vật, xét cả hai trong sự phù hợp và hô ứng với

nhau, chúng tôi mong làm rõ lên được những nét đặc sắc trong thế giới nghệ thuật riêng của Nguyễn Khải Qua đó, hướng tới một cái nhìn tổng thể về đóng góp của Nguyễn Khải trong tiến trình vận động và phát triển của văn học Việt Nam sau 1945

Chương một

CẢM HỨNG NGHIÊN CỨU - PHÂN TÍCH

Trong một cuốn tiểu thuyết xuất sắc viết cách đây hai chục

năm, Nguyễn Khải đã từng nói tới một quan niệm sáng tác

mà ông rất tâm đắc và cũng được nhiều người hoan nghênh, trích dẫn Đó là niềm ham muốn sống với cái hôm nay: "Tôi thích cái hôm nay, cái hôm nay ngổn ngang bề bộn bóng tối

và ánh sáng, màu đỏ với màu đen, đầy rẫy những biến động, những bất ngờ mới thật là mảnh đất phì nhiêu cho các cây bút thả sức Khai vỡ" [97, 89] Niềm khao khát có mặt trong ngày hôm nay, sống với con người hôm nay đã chi phối ngòi bút Nguyễn Khải ngay từ những ngày đầu của nghiệp viết và theo ông suốt cả một đời cầm bút Nhưng Nguyễn Khải đến với hiện thực hôm nay không phải nhằm minh hoạ cho các vấn đề có sẵn, mà là để có cơ hội được giao tiếp, sẻ chia, bàn bạc, thảo luận với những người cùng thời và tìm ra câu trả lời cho những vấn đề quan trọng đang đặt ra trong cuộc sống Cảm hứng nghiên cứu - phân tích là một trong những nét cảm hứng chủ đạo chi phối nhiều đặc điểm sáng tác của Nguyễn Khải, và nó cũng đem tới nhiều thành công cho cuộc đời nghệ thuật của ông ở mỗi chặng đường sáng tác Nghiên cứu

và phân tích đời sống là công việc của bất kỳ một người cầm bút nào Tuy nhiên, ở Nguyễn Khải, ý thức đi vào mọi miền tối - sáng của đời sống, cả những khoảng lặng tưởng chừng yên tĩnh nhưng lại chứa chất trong lòng nó đầy bão giông để tìm kiếm, phát hiện và trình ra cái diện mạo tinh thần có thực

hút sự chú ý đặc biệt của nhà văn "Cảm hứng nghiên cứu và

"phương hướng đề tài nhằm thẳng vào đời sống hiện tại" [4]

là cơ sở cho việc hình thành một thế giới nghệ thuật độc đáo trong sáng tác của Nguyễn Khải, nó làm nên sức cuốn hút và chinh phục mạnh mẽ cho tác phẩm của ông

I DIỄN BIẾN CỦA THỜI CUỘC, HÀNH TRÌNH TINH THẦN CỦA NHÂN VẬT VÀ CÁC MỐI QUAN TÂM CỦA NGUYỄN KHẢI

Sự nghiệp văn chương của Nguyễn Khải được bắt đầu từ chỗ đứng của một phóng viên nhà báo quân đội trong kháng chiến chống Pháp Con đường đến với nghề văn của Nguyễn Khải không mấy dễ dàng Chút năng khiếu ban đầu chỉ đủ để ông viết báo Những bài báo tường của trung đội, rồi đại đội miêu tả những cảnh "tai nghe mắt thấy" trong những ngày đầu kháng chiến chống Pháp chính là xuất phát điểm vào nghề văn của Nguyễn Khải Những cảnh, những người, những việc mới mẻ, lạ lùng hấp dẫn diễn ra xung quanh được lọc qua cái nhìn của một người trẻ tuổi vừa trải qua thời thơ

ấu trong nhọc nhằn, cay cực, đày đoạ cả về vật chất lẫn tinh thần đã nâng dần tầm nhận thức, tầm suy nghĩ và tạo ở Nguyễn Khải niềm say mê sáng tác Những bài báo "chân thật và ngây thơ" trong buổi sơ khai của đời văn Nguyễn Khải, may thay, đã tìm được sự đồng cảm, sự khuyến khích của bạn bè đồng nghiệp để ông vững lòng hơn với "rắp tâm học viết" Nguyễn Khải đã kiên trì tự mày mò, tự học hỏi Học trong cuộc sống, học trong sách vở, học ớ những người

đã thành danh và cả những người không thành danh Ông viết như một nhu cầu tự thân, như một khát khao nhận thức, khát

cái mênh mông của đời sống, trong cái vô cùng, vô tần của một thứ "lao động khổ sai" - lao động chữ nghĩa - bằng một thái độ say mê và kiên cường đáng kinh ngạc

Ra ngoài, truyện ngắn đầu tay được đăng trên tạp chí Lúa mới năm 1951 , đã trở thành cái mốc quan trọng trên hành

trình gian khổ đến với nghề văn của Nguyễn Khải Với chút ít thành công ban đầu này, cái quyết tâm đi vào nghề viết của Nguyễn Khải càng được củng cố thêm

Truyện dài Xây dựng được vào giải ba của Chi hội văn

nghệ Liên khu Ba, rồi sau đó là giải khuyến khích của Hội Văn nghệ Việt Nam 1951 - 1952, nhưng không làm hài lòng tác giả Nhà văn tự biết: "Nó là một đề tài được lãnh đạo quan tâm chứ chưa phải là một áng văn chương được đông đảo bạn đọc ái mộ" [124, 642] Tuy thế, Nguyễn Khải vẫn không nản chí, ông tiếp tục dấn bước trên con đường gian truân dù cái đích vẫn còn xa tít tắp

Người con gái quang vinh (1955), truyện dài thứ hai được

viết bằng những cố gắng mới, với những quyết tâm mới mà vẫn không đạt kết quả như mong muốn Nhân vật nữ anh hùng Mạc Thị Bưởi được dựng lên một cách sơ lược theo những quan niệm giản đơn, chủ quan, máy móc của người viết nên thiếu chiều sâu, chưa có tính cách chân thực, sống động với những lo toan, suy nghĩ, những buồn vui cụ thể trong cuộc sống và chiến đấu hằng ngày

Tám năm ròng lúng túng trong tìm tòi, học hỏi, trăn trở, lo

âu và hy vọng Dù gắng sức, kiên trì, quyết tâm đến sống chết với nghề mà dường như Nguyễn Khải vẫn chưa thực sự nắm

sôi động và hào hùng của cuộc sống và con người kháng chiến đã góp phần quan trọng "thức tỉnh" tâm hồn Nguyễn Khải Nó mang đến cho ông một tầm nhìn rộng mở, một tầm nhận thức, tầm suy nghĩ sâu xa và những bài học thấm thía cho cuộc đời và cho nghề nghiệp Chỗ đứng vững vàng của một cán bộ chính trị, của một người viết say mê và tôn thờ nghề văn là điểm tựa quan trọng, tạo đà cho những thành công ngày càng chắc chắn của Nguyễn Khải sau này

Đây thực sự là giai đoạn chuẩn bị quan trọng về mọi mặt:

từ vốn sống, tư duy, nhận thức đến bản lĩnh, phương pháp, phong cách của ngòi bút Nguyễn Khải

Từ sau năm 1954, xã hội miền Bắc chuyển từ cuộc sống chiến tranh sang cuộc sống hoà bình Đất nước bước vào công cuộc khôi phục và cải tạo kinh tế, bước đầu xây dựng cơ

sở vật chất của chủ nghĩa xã hội Sau những năm dài gồng mình đánh giặc, nay trở về với cuộc sống hoà bình ai nấy đều cảm thấy náo nức trong những hy vọng mới mẻ vào tương lai Trở về với cuộc sống hoà bình là trở về với nhu cầu nhiều mặt của đời sống con người Sự thay đổi trong quan niệm, trong cách sống của con người với tư cách cá nhân đã dần dần bộc lộ và ngày càng trở nên rõ nét

Càng đi sâu vào đời sống, Nguyễn Khải càng nhận rõ sự bất cập giữa những tưởng tượng chủ quan, dễ dãi của người viết với thực tế sinh động, phong phú và đầy khuất khúc của hiện thực Sự giác ngộ về "những khoảng vô cùng không giới hạn, không thể biết ngay một lúc" của cuộc đời và con người đã buộc nhà văn phải nhìn nhận lại những "khuôn khổ chật hẹp cứng nhắc", "giả dối" do chính mình tưởng tượng ra

Nhận thức mới về hiện thực và con người là cơ sở cho sự chuyển đổi quan trọng trong cảm hứng nghệ thuật của Nguyễn Khải: "Con người và đời sống tinh thần của con người thường làm cho chính nó cũng phải ngạc nhiên về sự phong phú, sự phức tạp và sự vận động hết sức kỳ lạ của nó" [122, 428]

Không bằng lòng với những gì thuộc về bên ngoài", Nguyễn Khải luôn khao khát tìm đến với "cái vẻ đẹp thực sự bên trong", tìm đến với "sự phong phú vô tận trong tâm hồn những con người" Con người - trong bản chất vốn có của nó

- trở thành đối tượng trung tâm trong sự soi ngắm của ngòi bút Nguyễn Khải Nhà văn luôn có ý thức tìm kiếm để nắm bắt cho được cái con người đích thực ở bên trong con người Khám phá con người từ nhiều chiều, nhiều phía, lật trở để tìm kiếm, phát hiện và định danh những vùng sáng - tối trong đời sống tinh thần con người là điều có "sức hấp dẫn đặc biệt" với Nguyễn Khải Ông khao khát đi tìm "cái khía cạnh sâu kín của những ý ngữ" để mong "hiểu thêm con người ở một phía khác", cái phía lặn ở tận "bề sâu và bề xa" của cõi tâm linh, không dễ phát hiện và phân định rạch ròi Các sáng tác

của Nguyễn Khải ở thời điểm trước, sau năm 1960 như: Xung

đột, Mùa lạc, Hãy đi xa hơn nữa, Người trở về, đều tập

trung vào đề tài nông thôn miền Bắc trong cuộc đấu tranh giữa hai con đường, hai cách sống, hai lối làm ăn, hai phương

pháp tư duy, hai quan niệm hạnh phúc, Ý thức về con người

trong cuộc đấu tranh giữa hai con đường là cơ sở quan trọng

để nhà văn đi sâu Khai thác, khám phá, nghiên cứu con người

ở thời kỳ này

So với một số cây bút cùng thời, Nguyễn Khải có một cách tiếp cận hiện thực hơi khác Ông không chỉ nhìn nhận, đánh giá con người ở những sự kiện bề ngoài, như chuyện những lá đơn xin vào xin ra hợp tác xã, hay cảnh đổi mới trên đồng ruộng nhà máy móc, cảnh "chiêm mùa cờ đỏ ven đê",

Đối tượng khám phá chủ yếu của ông là con người trong diện mạo tinh thần và tư tưởng của họ trước các vấn đề nóng bỏng

của cuộc sống hiện thực

Tiểu thuyết Xung đột, đúng như tên gọi của nó, đã tập

trung Khai thác những xung đột nhiều mặt của đời sống xã hội đương thời: xung đột giai cấp địch - ta, xung đột trong nội bộ nhân dân và cả những xung đột giằng xé trong tâm hồn mỗi người Ở một vùng nông thôn công giáo toàn tòng tỉnh Nam Định, khi Đảng tiến hành sửa sai cải cách ruộng đất

và bắt đầu cuộc vận động hợp tác hoá nông nghiệp

Dưới ngòi bút của Nguyễn Khải, con người hiện lên với tất cả những gì vốn có: cao thượng - thấp hèn, tốt - xấu, hay -

dở, Nhân vật của ông mang dáng dấp con người đời thường

với "chất tiểu thuyết" khá rõ nét Người đọc không thấy ông

lý tưởng hoá các nhân vật tích cực, cũng không thấy ông hạ thấp hay bôi nhọ các nhân vật tiêu cực Với cách nhìn và cách

kể chuyện của một người tôn trọng nhưng không nô lệ hiện thực khách quan, triệt để trong mọi niềm yêu ghét, quyết liệt

mà vẫn tỉnh táo trong đấu tranh, tác giả Xung đột đã đi sâu

khám phá những diễn biến phức tạp trong đời sống tinh thần của con người khi cách mạng chuyển sang một giai đoạn mới

Người dân xứ Hỗ vốn xưa nay "rất thờ ơ với những sự

kiện chính trị, quen sống theo bản năng, theo thói quen, theo cái nền nếp đã được định sẵn từ ngày Khai hoang lập ấp, từ mươi đời nay rồi" [74, 133] sẽ có phản ứng ra sao trước những sự kiện trọng đại của lịch sử dân tộc? Họ có còn cam chịu nhẫn nhục, thụ động trong cuộc sống như trước đây:

"Ngay đến những quyết định hệ trọng nhất của đời người như nên sống như thế nào, nên đi theo con đường nào họ cũng để tuỳ thuộc vào cái đầu đội mũ hàm ếch lắc hoặc gật ( ) Bất

cứ việc gì người Hỗ cũng chỉ có quyền biết một nửa, dần dần

họ chỉ muốn biết có một nửa" [74, 115], hay đã có những chuyển đổi nào tận trong đáy sâu của tâm thức buộc họ phải bộc lộ một thái độ, một sự lựa chọn?

Nhìn sâu vào hiện thực, Nguyễn Khải đã phát hiện ra những dấu hiệu quan trọng trong sự chuyển đổi tư tưởng của người dân xứ Hỗ "Lần đầu tiên họ đã phải suy nghĩ nghiêm chỉnh về cuộc sống của mình: nên sống như thế nào? nên đi theo con đường nào và con đường ấy sẽ dẫn tới đâu Họ đang lần tiến những câu hỏi quan trọng nhất: Chúa là cái gì, Cụ Đạo là cái gì, xưa nay họ đã sống như thế nào?" [74, 136]

Ở những con người trầm lặng, ít khi có chính kiến ấy, giờ đây đã nảy sinh sự so bì hơn thiệt một cách đầy thiết thực:

"Đi làm thì mất lễ, đi lễ thì mất điểm" khiến họ không thể không phân vân trong sự lựa chọn giữa hai giá trị: đạo hay đời? Rồi những cách thức đối phó tinh vi của con người cá nhân khi quyền lợi thiết thân của họ bị đụng chạm, sự sa ngã của người cán bộ trước những mưu mẹo hiểm độc của kẻ thù giấu mặt; những diễn biến phức tạp của tình hình thực tế, sự lúng túng khi xử lý các mâu thuẫn, xung đột của các cán bộ

chủ chốt, Tất cả những rối rắm của hiện thực, qua ngòi bút phân tích tài tình của Nguyễn Khải, đều lần lượt hiện hình rõ nét trong tác phẩm Đặc biệt, nhà văn đã dựng được một số chân dung nhân, vật sống động, hoàn toàn xa lạ với những khuôn mẫu công thức và cứng nhắc Và qua các vấn đề đặt ra

ở các nhân vật này, ông sớm báo hiệu về những khó khăn trở ngại trên con đường đi tới của cách mạng

Thuỵ từ một cán bộ cốt cán kháng chiến cũ vì sao lại bỏ Đảng bỏ đồng chí quay về thu vén cho cuộc sống gia đình? Quá trình thoái hoá, biến chất của Thuỵ diễn ra như thế nào ? Nguyễn Khải đã dẫn dắt người đọc từng bước tìm hiểu

và chứng kiến sự sa ngã của Thuỵ với bao lo âu và dự cảm xót xa cho nhân vật, bởi Thuỵ không phải là người xấu Những bước chân chới với và hụt hẫng của Thuỵ không phải

là bước chân của kẻ vô cảm Anh ý thức rất rõ về nó, nhưng

tự bản thân lại không đấu tranh để thắng được chính mình Anh cần một bàn tay đồng chí dìu dắt và nâng đỡ nhưng sự hiểu lầm đáng tiếc cứ dần đẩy anh ra xa hơn những người đồng đội thân yêu Trong những ngày sa ngã, bị mất lòng tin của quần chúng của nhân dân, Thuỵ dằn vặt trong tâm trạng

cô đơn mà không tìm được lối thoát cho mình Càng giãy

giụa, Thuỵ càng chìm sâu vào tội lỗi Bị những dục vọng cá nhân tầm thường đen tối lôi kéo, Thuỵ ngày một rời xa cái lý tưởng thiêng liêng cao đẹp mà anh đã từng sống chết đấu tranh để bảo vệ nó Anh mất phương hướng và cuối cùng cam chịu bó tay đầu hàng hoàn cảnh

Quá trình sa sút tinh thần rồi thoái hoá biến chất của Thuỵ đặt ra một bài học xương máu đối với các cán bộ quần chúng:

Luôn luôn, người cán bộ phải nâng mình lên để theo kịp những bước chuyển của cách mạng, phải đề cao cảnh giác không chỉ với kẻ thù mà với ngay cả những thói tật của chính mình nếu anh không muốn trở thành vật cản trên con đường

đi tới của cách mạng

Môn là một đảng viên trung thành với lý tưởng của Đảng, kiên cường dũng cảm trong cuộc đấu tranh một mất một còn với kẻ thù, với bọn phản động đội lốt tôn giáo, hết lòng vì nhân dân, vì hợp tác xã, Trong tâm hồn Môn luôn luôn diễn

ra những cuộc đấu tranh giằng xé để tìm tới một sự lựa chọn đúng đắn về con đường đi của tôn giáo trong thời điểm hiện tại Môn là người đã đặt ra một vấn đề thẳng căng không né tránh: "Có lẽ thời buổi này tôn giáo không thể đứng riêng một mình nữa chăng?" Và cũng chính anh đưa ra một cách trả lời: Trong thời đại ngày nay, tôn giáo và chủ nghĩa xã hội không thể dung hoà nếu tôn giáo thực sự đã là một lực lượng phản động đi ngược lại quyền lợi dân tộc !

Một cuộc đấu tranh khác không kém phần quyết liệt luôn dày vò tinh thần Môn, khiến anh "không lúc nào thấy trong lòng được thư thái, vui vẻ, đêm nằm không phải trằn trọc lo nghĩ " là cuộc đấu tranh để giành lại đồng đội từ tay kẻ thù Nhưng trong cuộc đấu tranh này, Môn chưa giành được thắng lợi "Con sói dữ" đối với kẻ thù còn thiếu một thái độ mềm dẻo, khôn khéo, tế nhị, độ lượng, cảm thông và cả sự tinh nhạy với những khó khăn, vấp váp, vướng mắc của quần chúng và đồng đội Vì thế, dù đã hiểu rất thấm thía rằng:

"Thằng địch có đâm tôi một nhát dao vào giữa ngực cũng không đau đớn bằng cướp đi của tôi một người bạn" nhưng

anh vẫn không cứu được đồng đội khi họ đang đứng chênh vênh trên bờ vực của sự tha hoá (như trường hợp Thuỵ) Sự đau đớn dằn vặt vì vô tình phạm sai lầm của Tam, sự phân vân, lúng túng, bối rối trước khó khăn của Nhàn, chưa được Môn lưu tâm tìm hiểu cho thấu đáo, nên từng người một lần lượt rời bỏ đội ngũ, để lại một mình Môn trong cô đơn với hàng núi công việc mà không có người cùng san sẻ

Tầm nhìn xa (1963) được coi là tác phẩm xuất sắc của văn

học mở đầu những năm 60 và một thời gian dài đã được đưa vào giảng dạy ở nhà trường phổ thông Thành công của tác phẩm không chỉ ở chỗ nó đã đặt ra và giải quyết tốt những vấn đề có ý nghĩa thời sự lúc bấy giờ: vấn đề về mối quan hệ giữa cá nhân với tập thể, giữa tập thể nhỏ với tập thể lớn, trong nền kinh tế xã hội chủ nghĩa, mà còn bởi những vấn đề quan trọng ấy đã được thể hiện khá nhuần nhuyễn qua hình tượng một nhân vật có cá tính khá độc đáo, đa dạng và hấp dẫn - nhân vật Tuy Kiền

Trong tác phẩm, Nguyễn Khải đã khắc họa thật đậm nét và sống động nhân vật Tuy Kiền Đặt nhân vật của mình "trên chiếc bàn xoay" để có thể quan sát, nhìn ngắm, đánh giá từ nhiều chiều, nhiều phía, nhiều bình diện về cùng một con người trong sự phức tạp đa dạng mà thống nhất của nó, Nguyễn Khải

đã góp vào bảo tàng các nhân vật văn học sau năm 1945 một hình tượng người nông dân vừa cụ thể vừa khái quát, "quen thuộc và thân thiết" đến mức người ta có cảm giác đã từng gặp ông nông dân Tuy Kiền đâu đó ở nhiều làng quê Việt Nam Bởi:

"Đó là ông nông dân Việt Nam chính hiệu, tham lam, trí trá, hống hách khi có dịp, thích khoe công và hay dỗi vặt Nhưng

ông vẫn là ông nông dân của hôm nay, vì ông còn biết sống cho tập thể, cho mục đích lớn" [145, 41]

Với cái nhìn sắc sảo của một ngòi bút tỉnh táo, Nguyễn Khải đã nắm bắt được các chi tiết, các sự việc giàu ý nghĩa - nhất là các chi tiết tâm lý, đã phanh phui những mâu thuẫn, những xung đột trong tư tưởng nhân vật để khắc họa thành công nhân vật Tuy Kiều hình ảnh tiêu biểu của người nông dân Việt Nam trên bước đường đi lên sản xuất lớn xã hội chủ nghĩa Tuy Kiền không hoàn toàn là nhân vật tiêu cực, nhưng cũng không phải là nhân vật tích cực - là "con người mới" - như Biền Ở ông ta có sự đan cài lẫn lộn, đấu tranh giằng co với nhau giữa hai mặt: tốt và xấu, tích cực và tiêu cực, tiến bộ

và lạc hậu, Tuy Kiền là một cán bộ nông thôn tận tuỵ với công việc, gắn bó với tập thể và biết quan tâm lo lắng đến đời sống xã viên Ông ta "chỉ có mặt ở nhà vào hai bữa cơm, còn suốt ngày xắn quần, đạp xe hết chỗ này đến chỗ khác lo chỉ đạo việc này, xem xét việc kia, nhắc nhở lo toan mọi công việc của tập thể như việc của nhà mình" Tuy nhiên trong khi tính toán cho lợi ích tập thể, Tuy Kiền không quên "ghé gẩm" vào đó chút lợi ích của mình Cái cơ ngơi khá giả của gia đình Tuy Kiền một phần không nhỏ được tạo nên từ chính sự

"ghé gẩm" này Là một phó chủ nhiệm hợp tác xã, lại đã từng thấm thía cái hạnh phúc của người nông dân qua cải cách ruộng đất nên Tuy Kiền có ý thức làm chủ tập thể Tuy vậy,

cơ sở của ý thức làm chủ tập thể ở Tuy Kiền chủ yếu vẫn là những suy nghĩ của con người cá nhân còn mang nặng đầu óc gia trưởng: "Dù tao có ăn mặc rách rưới như thằng ăn mày thì

ra đường tao vẫn là ông phó chủ nhiệm, về nhà tao vẫn là bố

đạo của Đảng, nhưng ông ta lại thiếu sự hiểu biết đầy đủ về Đảng, về dân, về sự gắn bó giữa dân với Đảng Sự tha thiết đóng góp cho tập thể, cho công việc chung của Tuy Kiền vừa

là nhu cầu tự thân của ông ta vì nó đem lại "màu sắc, ý vị" cho cuộc sống của Tuy Kiền, nhưng cũng vừa xen kẽ cả những động cơ của chủ nghĩa cá nhân nữa Con người luôn luôn tự phụ về những "đóng góp to lớn" của mình cho tập thể

đã hờn dỗi, bực dọc và lo lắng khi nghĩ rằng: "Chúng nó cũng không cần mình nữa thì sao, bao nhiêu đóng góp của mình vậy là bị giũ sạch ư?" Cái khôn ngoan lắm "mẹo", lắm

"ngón" của Tuy Kiền không chỉ bộc lộ trong tính toán làm ăn,

mà còn là bạn "đồng minh" giúp Tuy Kiền lẩn tránh đấu tranh, nhập nhằng khi phân định khuyết điểm và ưu điểm, thậm chí "ngoan cố" tìm cách phản công, giở giọng đe doạ để buộc tội cho Biền Tuy nhiên, Tuy Kiền không phải là kẻ bảo thủ một chiều, ông ta biết nhận thức, biết hối cải về những sai lầm của mình nhưng lại không dễ dàng từ bỏ chúng Chính sự phức tạp, sinh động và chân thực trong suy nghĩ, trong hành động, lời nói và việc làm, của Tuy Kiền đã làm nên cái vẻ riêng độc đáo và hấp dẫn của nhân vật này Cảm hứng nghiên cứu - phân tích và sự nhạy bén trước

những diễn biên tư tưởng của con người hiện thực giúp Nguyễn Khải sớm phát hiện sự phân hoá tư tưởng đang diễn

ra trong nội bộ nhân dân về nhiều vấn đề như quan niệm sống, lý tưởng sống, cách sống và lối sống, phát hiện những hiện tượng tiêu cực và những biến dạng tinh vi không dễ nhận thấy của lối sống cũ trong cuộc sống mới Đặt nhân vật trước một câu hỏi hoặc một tình huống cụ thể để buộc mỗi

sống là cách thức Nguyễn Khải tạo ra những cuộc đối thoại

ngầm trong tác phẩm Cách làm này đã được Nguyễn Khải sử

dụng như một phép đối chiếu so sánh, để vừa làm bật lên cái lõi tính cách của nhân vật, vừa đem đến cho mỗi người đọc

sự lựa chọn phù hợp trước từng cách nghệ cách sống

Trong truyện ngắn Anh đội phó và người thợ mộc, Nguyễn

Khải kể lại quá trình hình thành cái máy gieo lạc, nhưng ông không chú ý nhiều đến bản thân công việc mà chủ yếu muốn khám phá những suy tư của con người trong công việc Từ những suy nghĩ riêng tư ấy, nhà văn tìm tới được bản chất của con người và cuộc sống

Vui, Hào

(những người thợ mộc) Khôi (anh đội phó)

"Khi vui sải người theo

tay bào anh nghĩ gì?

Khi Hào kẻo tay cưa

ngày mai có thể bắt tay

vào những công việc

khác" [77, II]

"ý nghĩ của Khôi thì phức tạp hơn Anh hút từng điếu thuốc một, thở khói ra trước mặt, trong đám khói mờ trắng hình ảnh chiếc máy gieo đang chạy băng băng trên cánh đồng dưới con mắt kính phục của hàng trăm con người đến xem xét học tập Anh nghĩ đến một buổi họp nào đó

chính anh sẽ đứng lên đọc một bản báo

cáo nổi tiếng Anh sẽ phân tích một cách sáng suốt rằng , anh sẽ kết luận rất khiêm tốn rằng Bắt đầu từ buổi họp ấy mọi người sẽ nhìn anh bằng con mắt

khác , họ sẽ phải bàn tán với nhau ( )

Khôi tự nhủ với riêng mình: "khi tôi đã được mọi người tín nhiệm lập tức tôi sẽ sửa chữa " [77, II]

Sự khác biệt trong suy tư của anh đội phó và những người

thợ mộc ở đây thể hiện sự phân hoá tư tưởng của con người

cá nhân trước các vấn đề xã hội Sự phân hoá ấy càng bộc lộ

rõ hơn ở quan điểm, cách nhìn nhận của mỗi người về những

vấn đề thiết yếu như: ao ước, khát vọng, công việc, danh lợi,

quyền lực, của con người Đây là cuộc tranh luận của

những con người đại diện cho những cách nghĩ rất khác nhau:

Khôi Vui Hào

- Mình thích sống hồn nhiên, vô tư, tin cậy được ở xung quanh , sống lẻ loi như thế để theo đuổi một mục đích gì

Nếu không vì một mục đích nào cả thì sống làm sao nổi?

nhiều tiền, tiền kiếm được bằng mồ hôi của mình đâu phải là xấu

sẽ phải tiêu những món gì khác bây giờ nhỉ?

nhà chứ Một cái nhà mái ngói gỗ xoan chẳng hạn

- Nhưng mình lại

không thể sống với gia đình, chật hẹp gò

tới cái gì nhiều nhất?

luôn luôn nghĩ tới cái máy gieo hạt

Khôi Vui Hào

Nghĩ liên miên đến việc bịt lại những lỗ trên thân trục đẽo lại cái khác chăng,

còn cách nào khác nữa ? Lần đóng sau, cái máy gieo lạc của mùa sau "

"Chợt nghĩ rằng: Anh ưa một cái máy gieo lạc nhỏ hơn chỉ cần một anh điều khiển tất cả, còn người vợ sẽ quải phân, lấp luống Hai vợ chồng có chăm nom một héc ta lạc cũng không vất vả bao nhiêu , mỗi héc ta là bao nhiêu của "

Số phận con người luôn là niềm khắc khoải quan tâm của

ngòi bút Nguyễn Khải Tập truyện ngắn Mùa lạc có nhiều trang

viết vừa tha thiết ân tình, vừa trĩu nặng suy tư về số phận của những con người bé nhỏ vừa thoát khỏi bi kịch chung của dân tộc nhưng vẫn đang quằn quại với những bi kịch riêng của cá nhân Họ đang ngập ngừng trên con đường đi tới với rất nhiều

lo âu, băn khoăn, trăn trở, với rất nhiều rụt rè, e ngại Số phận của họ rồi sẽ ra sao trong cuộc đời mới? Họ có đủ sức mạnh và niềm tin để vượt lên những thử thách khắc nghiệt của số phận,

để bước qua ranh giới của cái chết (ở đây là cái chết về mặt tinh thần) mà giành lấy sự sống, dành lấy hạnh phúc hay không? Những câu hỏi day dứt khôn nguôi về số phận những con người bất hạnh ám ảnh trên từng trang viết của Nguyễn Khải, và câu trả lời dần được giải đáp qua sự biến đổi trong cuộc đời các nhân vật: Đào, Thoa, Tấm, Duệ, Nhà văn phập phồng dõi theo từng bước đi của họ trong cuộc đời mới, cố nắm bắt cho được những biến diễn tinh vi, thậm chí còn chưa thật rõ hình rõ nét trong đời sống tinh thần, tư tưởng của họ, gắng tìm hiểu và lý