BÁO CÁO THỰC TẬP-ĐẠI CƯƠNG VỀ NGHIÊN CỨU ĐỊNH TÍNH

Nói một cách cụ thể hơn NCĐT là những nghiên cứu tìm biết những đặc điểm, tính chất của đối tượng nghiên cứu trong một bối cảnh nhất định.. Từ bản chất của 2 loại nghiên cứu này ta có th

ĐẠI CƯƠNG VỀ NGHIÊN CỨU ĐỊNH TÍNH

BS, ThS Trương Trọng Hoàng

02/2010

ĐẠI CƯƠNG VỀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU

1 Đại cương

Phân tích từ nguyên thì từ “nghiên cứu” có nghĩa là tìm hiểu (nghiên) cho đến kỳ cùng (cứu) Từ

“nghiên cứu” (động từ) trong tiếng Anh là “research” và tiếng Pháp là “rechercher” đều có cùng một nghĩa

đó là tìm kiếm (search, chercher) trở lại (re-) Nói cách khác có thể hiểu một cách tổng quát rằng nghiên cứu là một hoạt động truy tìm (kể cả tìm đi, tìm lại) để biết một cách thấu đáo một điều gì đó Như vậy nghiên cứu là một hoạt động hết sức quan trọng trong đời sống con người vì rõ ràng muốn làm một điều gì

đó cho tốt thì cần phải tìm hiểu kỹ càng những yếu tố liên quan kể cả phải lật đi lật lại vấn đề, lặp đi lặp lại các thăm dò, khảo sát Nghiên cứu cũng không chỉ dừng ở những cuộc nghiên cứu (research studies) mà còn được thực hiện hàng ngày trong công việc (work), thậm chí cả trong các thú giải trí (hobbies)

Phương pháp nghiên cứu về thực tế rất đa dạng, tuy nhiên về các phương pháp nghiên cứu thăm dò người ta có thể phân chia thành 2 phương pháp:

• Nghiên cứu định lượng (NCĐL): là những nghiên cứu thu được các kết quả bằng những công cụ tính toán

• Nghiên cứu định tính (NCĐT): là những nghiên cứu thu được các kết quả không sử dụng những công cụ tính toán Nói một cách cụ thể hơn NCĐT là những nghiên cứu tìm biết những đặc điểm, tính chất của đối tượng nghiên cứu trong một bối cảnh nhất định

Ví dụ: Để tìm hiểu một cái bánh bông lan:

• Nhà NCÐL sẽ phân tích xem bánh gồm bao nhiêu % là chất bột-đường, bao nhiêu % là chất đạm, chất béo, có chất độc, vi sinh vật gì không từ đó đưa ra một kết luận là bánh này có đủ chất dinh dưỡng

và đạt các tiêu chuẩn an toàn vệ sinh thực phẩm hay không Tuy nhiên khi đó ta không thể biết cái bánh có ngon hay không

• Nhà NCÐT sẽ thử một lát cắt: quan sát, ngửi, nếm trực tiếp bằng giác quan và đưa ra một kết luận rằng bánh có ngon hay không

Từ bản chất của 2 loại nghiên cứu này ta có thể thấy ưu khuyết điểm của chúng là:

Ưu điểm Khuyết điểm

NC định lượng - Đưa ra một kết luận có tính chất

khách quan và tổng quát về đối tượng nghiên cứu dựa trên một tập hợp các tiêu chí định sẳn

- Không thu được một bức tranh toàn diện đặc biệt là về các đặc tính định tính

NC định tính - Thu được một bức tranh toàn diện

đặc biệt là về các đặc tính định tính, được tìm hiểu và xác định trong quá trình nghiên cứu

- Kết quả đưa ra mang tính chủ quan của nhà nghiên cứu

- Kết quả không thể suy rộng ra toàn thể khi không chọn mẫu theo xác suất

Về mục đích nghiên cứu, người ta cũng phân làm 2 loại:

• Nghiên cứu lý thuyết: là những nghiên cứu nhằm mục đích xây dựng hoặc bác bỏ một lý thuyết nào

đó dựa trên các kết quả thu được

• Nghiên cứu ứng dụng: là những nghiên cứu nhằm để góp phần giải quyết một vấn đề - một điều chưa hoàn hảo (problem) nào đó

2 Một số yếu tố quan trọng khi bắt đầu nghiên cứu

2.1 Vấn đề nghiên cứu

Đây là nội dung quan trọng nhất trong một cuộc nghiên cứu đặc biệt là một nghiên cứu ứng dụng Rõ ràng là ta phải xác định đâu là điều chưa hoàn hảo, chưa được biết đầy đủ mà ta phải tìm hiểu Trong nghiên cứu ứng dụng ta còn cần phải chọn lựa những vấn đề nào mà sự tìm hiểu về nó mang lại lợi ích thực tiễn càng lớn càng tốt

2.2 Đối tượng nghiên cứu

Là những đối tượng mà ta sẽ thực hiện các biện pháp thăm dò, thu thập thông tin Trong một nghiên

cứu có thể có nhiều đối tượng, có đối tượng là con người, cũng có đối tượng là các sinh vật khác hoặc kể cả vật thể Trong nghiên cứu về sức khỏe, đối tượng thường là con người hoặc sinh vật

2.3 Phạm vi nghiên cứu

Đây là điều cũng hết sức quan trọng cần xác định rõ trong nghiên cứu vì thường với nguồn lực có hạn

ta không thể nghiên cứu hết tất cả mọi phạm vi Phạm vi có thể là về thời gian, không gian, đối tượng, bối cảnh, nội dung nghiên cứu

2.4 Hình thức nghiên cứu

Đôi khi ta cũng cần xác định ngay từ đầu hình thức nghiên cứu như là một cách thức, một góc nhìn khi tìm hiểu Ví dụ: Khảo sát cắt ngang, Khảo sát theo chiều dọc, Điều tra KABP

Khi đã xác định được 4 yếu tố trên thì ta có thể xác định được đề tài nghiên cứu hay cụ thể hơn đó là đặt tên cho đề tài mà dựa trên đó toàn bộ nghiên cứu của chúng ta sẽ được thực hiện

3 Những điểm khác nhau giữa nghiên cứu trong y sinh học, nghiên cứu dịch tễ học và nghiên cứu trong khoa học hành vi

3.1 Nghiên cứu trong y sinh học

• Đối tượng là các vi sinh vật, những loại thuốc, những căn bệnh, cách điều trị có thể theo dõi, đo lường hoặc đánh giá được tương đối dễ dàng

Ví dụ: Nghiên cứu về cách điều trị mất nước bằng cách bù nước qua đường uống, về hóa trị liệu lao ngắn ngày có kiểm soát

3.2 Nghiên cứu dịch tễ học

• Đối tượng là cộng đồng với các yếu tố ảnh hưởng gây ra vấn đề sức khỏe mà ta có thể cố gắng tìm hiểu được

Ví dụ: Nghiên cứu những yếu tố gây ra dịch tiêu chảy, gây ra dịch lao

3.3 Nghiên cứu trong khoa học hành vi

• Đối tượng có thể là các cá nhân, nhóm hoặc cộng đồng và khách thể là những hành vi của con người cùng những yếu tố tâm lý, kinh tế, xã hội tác động đến những hành vi đó như kiến thức, thái độ, niềm tin, giá trị, các mối quan hệ xã hội, các nguồn lực v.v Những yếu tố này có cái khách quan nhận biết được nhưng cũng có cái là những yếu tố chủ quan mà việc tìm hiểu phụ thuộc rất lớn vào những kỹ năng tâm lý xã hội

Ví dụ: Nghiên cứu tình hình hút thuốc lá ngày càng gia tăng, nghiên cứu tại sao người ta không chịu uống nước đun sôi để nguội, tại sao bệnh nhân lao bỏ trị

Lưu ý: một nghiên cứu trong khoa học hành vi nên có tính thực tiễn tức không phải chỉ đơn thuần chứng minh một giả thuyết có tính lý thuyết nào đó mà là mang lại những kết quả ứng dụng để can thiệp cải thiện một vấn đề nào đó Ví dụ nên thực hiện “Nghiên cứu những yếu tố tác động đến hành vi” hơn là

“Nghiên cứu chứng minh kiến thức không có liên quan đến việc thay đổi hành vi”

2

TIẾP CẬN NGHIÊN CỨU THEO PHƯƠNG PHÁP NHÂN CHỦNG HỌC

1 Đại cương

Con người là một thực thể bao gồm 3 mặt gắn bó với nhau rất mật thiết: thể chất, tâm lý và xã hội Đặc biệt con người không phải là những cá thể sống độc lập mà có mối liên hệ với nhau rất mật thiết Nhiều mặt của đời sống trong đó có sức khoẻ chịu ảnh hưởng rất lớn bởi hoàn cảnh và môi trường xã hội người đó đang sống Văn hóa, như là phần môi trường do con người tạo ra và bao bọc lấy từng con người, đóng vai trò rất quan trọng đối với đời sống, sức khoẻ và hành vi của con người

Từ đó ta thấy có một nhu cầu tìm hiểu, nghiên cứu về văn hóa của các cộng đồng và sự ảnh hưởng của các yếu tố văn hóa đến sức khỏe, trên cơ sở đó giúp xây dựng những biện pháp can thiệp giúp cải thiện sức khỏe một cách hiệu quả hơn

2 Các phương pháp nghiên cứu trong nhân chủng học ứng dụng vào lĩnh vực sức khỏe

Trong việc nghiên cứu các xã hội và văn hóa của những khu vực khác nhau trên thế giới, các nhà nhân chủng học (NCH) đã dùng hai cách tiếp cận chính: tiếp cận mô tả dân tộc học (ethnographic) và tiếp cận so sánh (comparative) Các nhà nhân chủng học y học khi nghiên cứu về các yếu tố văn hóa liên quan đến sức khỏe cũng đã sử dụng các phương pháp nghiên cứu thuộc hai cách tiếp cận này Lưu ý trong NCH người ta không sử dụng phương pháp nghiên cứu thí nghiệm sử dụng nhóm đối chứng vì các lý do đạo đức, thay vào đó chỉ sử dụng các thực tại sẳn có và so sánh để tìm ra các yếu tố ảnh hưởng hoặc quy luật tác động

2.1 Phương pháp tiếp cận mô tả dân tộc học

Là phương pháp tiếp cận dùng để nghiên cứu, tìm hiểu các xã hội quy mô nhỏ hoặc một nhóm nhỏ người nhằm để hiểu cách thức họ nhìn nhận thế giới và tổ chức đời sống hàng ngày của họ Kết quả nghiên

cứu theo phương pháp này là bản mô tả dân tộc học (Ethnography) Mục đích nhằm để khám phá càng

sâu càng tốt góc nhìn của chính đối tượng Để làm được điều này các nhà NCH thường thực hiện các

hoạt động thực địa (fieldwork) trong đó đặc biệt sử dụng kỹ thuật “quan sát ở vị trí người tham gia”

(participant observation) Đây là kỹ thuật mà người nghiên cứu cố gắng sống cùng với những người họ nghiên cứu để tìm hiểu quan sát các sự vật hiện tượng bằng chính cặp mắt của người trong cuộc (emic view) trong khi vẫn cố gắng giữ cái nhìn bên ngoài và khách quan của nhà khoa học xã hội (etic view) Ngoài phương pháp quan sát ở vị trí người tham gia còn có thể sử dụng các phương pháp thu thập thông tin khác như:

• Phỏng vấn sâu (in-depth interview) bán cấu trúc (semi-structured) hoặc không cấu trúc

(non-structured)

• Thảo luận nhóm tiêu điểm (focus group discussion): là hình thức bổ sung cho phỏng vấn sâu

• Tìm hiểu nhật ký (diary): Dạng thứ nhất đó là tìm hiểu các nhật ký có sẵn của đối tượng hoặc đề nghị đối tượng viết theo yêu cầu với các đặt hàng cụ thể Một dạng khác đó là những người quan sát (ở vị

trí người tham gia) viết lại nhật ký và dựa trên nhật ký này các nhà nghiên cứu sẽ phân tích dữ liệu

Một số điểm lưu ý

• Thời gian sống và quan sát phải đủ lâu để có thể khám phá chiều sâu những đặc điểm văn hóa của đối tượng

• Cần nhạy bén nắm bắt và lần ra chiều sâu những đặc điểm văn hóa của đối tượng có tác động đến vấn đề sức khỏe đang nghiên cứu

2.2 Phương pháp tiếp cận so sánh

Là phương pháp tiếp cận đi tìm những đặc điểm mấu chốt của một xã hội hay một văn hóa nào đó từ

đó so sánh với các xã hội hay văn hóa khác để từ đó có những nhận định về các tính chất phổ quát của con người và các nhóm xã hội

Ví dụ ở Mỹ đã có nhiều nghiên cứu so sánh về các yếu tố tác động đến hành vi chẳng hạn hành vi bỏ hút thuốc lá và phát hiện thấy ở cộng đồng người Việt kiến thức về tác hại của hút thuốc thụ động đối với trẻ em có liên quan có ý nghĩa thống kê với hành vi bỏ thuốc trong khi ở cộng đồng người Mỹ thì không

NGHIÊN CỨU ĐỊNH TÍNH

1 Đại cương

Nghiên cứu định tính (NCĐT) là những nghiên cứu thu nhận các kết quả mà không sử dụng những công cụ đo lường, tính toán Nói một cách cụ thể hơn, NCĐT là những nghiên cứu tìm biết những đặc điểm, tính chất của đối tượng nghiên cứu (ĐTNC) cũng như những yếu tố ảnh hưởng đến khách thể nghiên cứu mà cụ thể trong khoa học hành vi chính là hành vi của ĐTNC trong những hoàn cảnh cụ thể

2 Các bước chủ yếu trong tiến trình nghiên cứu định tính

2.1 Xác định vấn đề, đối tượng, mục tiêu tổng quát, mục tiêu chuyên biệt

Do đặc điểm riêng của NCĐT, vấn đề nghiên cứu thường là:

 Mô tả: các mẫu hình (patterns) về hành vi, về quan niệm, nhận thức hoặc toàn diện hơn nữa đó là văn hóa của một nhóm đối tượng nào đó

 Phân tích: Các yếu tố ảnh hưởng đến một vấn đề nào đó trên quan điểm toàn diện (tổng hợp tất cả yếu tố) và mối liên hệ phổ biến giữa các yếu tố

2.2 Chọn mẫu

Chọn mẫu trong NCĐT thường là chọn mẫu có mục đích (Purposive sampling) hơn là phương pháp chọn mẫu theo xác suất (Probability Sampling) nhằm chọn ra được những đối tượng đáp ứng những tiêu chuẩn về đặc điểm cá nhân cũng như đặc điểm về hoàn cảnh kinh tế-văn hóa-xã hội mà ta muốn tìm hiểu Thông thường trước hết ta phải xác định các tiêu chuẩn để chọn ra những đối tượng mà ta muốn khảo sát

có liên quan đến vấn đề ta nghiên cứu kế đến là chọn số lượng tối thiểu cho từng tiêu chuẩn tùy nguồn lực hiện có Ngoài ra trong quá trình thực hiện tại thực địa ta có thể điều chỉnh tiêu chuẩn hoặc số lượng tùy vào tình hình thực tế

2.3 Xây dựng các đề mục nghiên cứu và bảng gợi ý thu thập thông tin

Tùy mục tiêu nghiên cứu và khung nhận thức mà ta sẽ xây dựng các đề mục và bảng gợi ý thu thập thông tin tương ứng

2.4 Thu thập thông tin

Có thể sử dụng nhiều phương pháp thu thập thông tin như:

 Quan sát: quan sát là thành viên (participant observation) hoặc quan sát từ bên ngoài

 Phỏng vấn sâu (in-depth interview) bán cấu trúc (semi-structured) hoặc không cấu trúc (non-structured)

 Thảo luận nhóm tiêu điểm (focus group discussions): là hình thức bổ sung cho phỏng vấn sâu

 Phân tích nhật ký: có sẵn hoặc đề nghị đối tượng viết theo yêu cầu

2.5 Phân tích dữ liệu

Có nhiều phương pháp phân tích dữ liệu định tính, từ phản ánh toàn bộ thông tin với sự diễn giải ít nhất cho đến cô đọng hóa thông tin với sự diễn giải nhiều nhất theo những phương pháp như sau:

 Chỉ sắp xếp, trình bày lại thông tin thu thập được thành những trường hợp điển hình (giống như phóng viên viết bài)

 Phân tích dựa theo các đề mục nội dung (thematic analysis)

 Thu gọn và sắp xếp lại: phân tích nội dung (Content analysis), Quy nạp phân tích (Analytic Induction)

 Khái quát ở mức cao: xây dựng lý thuyết nền tảng để giải thích các dữ liệu thu thập được

(Grounded theory)

2.6 Viết báo cáo

Viết báo cáo trong NCĐT đòi hỏi những kỹ năng đặc biệt để đảm bảo được kết quả vừa mang tính hệ thống nhưng cũng vừa thể hiện được mối liên hệ toàn diện của các thông tin liên quan đến ĐT cho dù là đã dùng phương pháp phân tích dữ liệu nào

PHÁT TRIỂN MỤC TIÊU TRONG NGHIÊN CỨU ĐỊNH TÍNH

1 Đại cương

Nghiên cứu định tính (NCĐT) là những nghiên cứu thu được các kết quả không sử dụng những công

cụ đo lường, tính toán Nói một cách cụ thể hơn NCĐT là những nghiên cứu tìm biết những đặc điểm, tính chất của đối tượng nghiên cứu (ĐTNC) cũng như những yếu tố ảnh hưởng đến suy nghĩ, hành vi của ĐTNC trong những hoàn cảnh cụ thể

Trong khi nghiên cứu định lượng (NCĐL) đi tìm trả lời cho câu hỏi bao nhiêu, mức nào (how many, how much) thì NCĐT đi tìm trả lời cho câu hỏi cái gì (what), như thế nào (how), tại sao (why) Ở một góc

độ nào đó chính mục tiêu nghiên cứu là cơ sở để phân biệt nghiên cứu định lượng và định tính Vì thế việc phát triển mục tiêu của một cuộc nghiên cứu định tính là một bước hết sức quan trọng

2 Những cơ sở lý luận (Theoretical approaches) và ảnh hưởng đến việc phát triển mục tiêu

Có một điều hết sức quan trọng trong NCĐT đó là mặc dù trên nguyên tắc khi đặt câu hỏi nghiên cứu

ta hoàn toàn mở đối với câu trả lời (chấp nhận tất cả mọi khả năng về c âu trả lời có thể xảy ra) nhưng thực

tế câu trả lời chịu ảnh hưởng bởi nhiều yếu tố trong đó đặc biệt là nhãn quan (perspective) của nhà nghiên cứu (NNC) và người thu thập thông tin (NTTTT) Thực tế NNC và NTTTT luôn chịu ảnh hưởng bởi những lý thuyết vĩ mô (macro-theories) (là những quan niệm về sự vận động của xã hội, về giai cấp, về giới, về toàn cầu hóa…) và những lý thuyết trung mô (middle-range theories) (là những lý giải về cuộc sống như tâm lý hành vi sức khỏe, lý luận về giáo dục gia đình…) của riêng họ Điều này thể hiện rất rõ qua việc xây dựng khung nhận thức (conceptual framework) và những mục tiêu chuyên biệt Cùng một câu hỏi nghiên cứu nhưng nếu được các nhà nghiên cứu khác nhau phát triển ta sẽ có những đề cương với khung nhận thức và những mục tiêu chuyên biệt có thể rất khác nhau

Có một nền tảng lý luận sâu, rộng sẽ giúp ích rất nhiều cho NNC trong việc phát triển các mục tiêu Ngoài ra việc tổng quan tài liệu không chỉ về các nghiên cứu tương tự mà cả về các tài liệu học thuật về vấn đề liên quan là hết sức cần thiết để xây dựng khung nhận thức và phát triển mục tiêu Tất nhiên – gần như là một nguyên tắc sống còn trong NCĐT – phải dành chỗ cho “sự bất ngờ” tức những nội dung mà ta không biết trước vượt ra ngoài các tài liệu tổng quan mà điều này thì phụ thuộc vào kinh nghiệm tiếp cận cộng đồng và sự nhạy cảm đối với cuộc sống của cả NNC và NTTTT Có thể gọi đây là những “lý thuyết

vi mô” xuất phát từ cuộc sống không thể thiếu ở những người thực hiện NCĐT

3 Xác định mục tiêu tổng quát và các mục tiêu chuyên biệt trong NCĐT

3.1 Xác định mục tiêu tổng quát

Như trên đã đề cập, NCĐT nhằm trả lời cho các câu hỏi Cái gì, Như thế nào, Tại sao, vì thế mục tiêu tổng quát (Aim, Overall objective) là sự thể hiện cụ thể việc trả lời cho các câu hỏi này ứng với đề tài cụ thể

Ví dụ 1: Với đề tài “Nhãn quan/góc nhìn của phụ huynh đối với chủng ngừa MMR [sởi, quai bị, rubella]” (Parents’ perspectives on the MMR immunisation) của tác giả Evans và cs, 2001 thì mục tiêu tổng quát là “Khảo sát những yếu tố ảnh hưởng đến quyết định của phụ huynh trong việc chấp nhận hoặc từ chối chủng ngừa MMR) (To investigate what influences parents’ decisions on whether to accept or refuse MMR immunisation) tương ứng với câu hỏi nghiên cứu được đặt ra là “Điều gì ảnh hưởng đến quyết định của phụ huynh trong việc chấp nhận hoặc từ chối chủng ngừa MMR?”

Ví dụ 2: Với đề tài “Nhu cầu thông tin và hành vi tìm kiếm sự giúp đỡ của bệnh nhân ung thư” (Cancer patients’ information needs and help-seeking behaviour) của tác giả Leydon và cs, 2000 thì mục tiêu tổng quát là “Thăm dò tại sao/lý do bệnh nhân ung thư không muốn hoặc muốn tìm kiếm thông tin về tình trạng bệnh của họ ngoài những thông tin được cung cấp bởi thầy thuốc” (To explore why cancer patients do not want or seek information about their condition other than that supplied by physicians) tương ứng với câu hỏi nghiên cứu được đặt ra là “Tại sao/lý do gì bệnh nhân ung thư không muốn hoặc muốn tìm kiếm thông tin về tình trạng bệnh của họ ngoài những thông tin được cung cấp bởi thầy thuốc?”

3.2 Xác định các mục tiêu chuyên biệt

Như trên đã đề cập việc xác định các mục tiêu chuyên biệt (MTCB) của một NCĐT phụ thuộc rất lớn vào kiến thức của nhà nghiên cứu về lĩnh vực định khảo sát Tuy nhiên như là một nguyên tắc sống còn các

6

MTCB được xác định trong đề cương nghiên cứu chỉ là xuất phát điểm và thực tế có thể thay đổi, thêm bớt trong và sau khi thu thập dữ liệu Ví dụ sau đây giới thiệu khung nhận thức và các MTCB của một nghiên cứu đã nêu ở trên

Ví dụ: Trong “Nhãn quan/góc nhìn của phụ huynh đối với chủng ngừa MMR” các mục tiêu chuyên biệt (thể hiện khung nhận thức) bao gồm:

1 Tìm hiểu Niềm tin về nguy cơ và lợi ích của việc chủng ngừa so với những nguy cơ khi bị sởi, quai

bị, rubella (Beliefs about the risks and benefits of immunisation compared with the risks associated with contracting measles, mumps or rubella)

2 Tìm hiểu Những đáp ứng đối với thông tin trên các phương tiện truyền thông và các nguồn khác về

sự an toàn của vắc-xin (Responses to information from the media and other sources about vaccine safety)

3 Tìm hiểu Sự tự tin và tin tưởng đối với lời khuyên của các nhân viên y tế và thái độ đối với sự tuân thủ những khuyến cáo y khoa (Confidence and trust in the advice given by health professionals and attitudes towards compliance with medical recommendations)

4 Tìm hiểu những quan điểm về sự quan trọng của những chọn lựa cá nhân trong khuôn khổ chính sách của chính phủ về chủng ngừa (Views on the importance of individual choice within government policy on immunisation)

Các mục tiêu này thực tế được xây dựng dựa trên những nền tảng lý thuyết chẳng hạn như Mô hình Niềm tin Sức khỏe (Health Belief model), Lý thuyết học tập xã hội (Social Learning theories), các lý thuyết

về Sự tuân thủ (Compliance), Quyền con người (Human rights) v.v…

4 Tóm lại

NCĐT là nghiên cứu giúp ta đi sâu tìm hiểu một hiện trạng hay một vấn đề sức khỏe nào đó Việc phát triển mục tiêu thực chất chính là sự thể hiện những đặc thù của NCĐT một cách cụ thể đối với nội dung nghiên cứu Việc trau giồi các lý thuyết vĩ mô, trung mô giúp ta có được một xuất phát điểm có cơ sở

lý luận tốt đồng thời việc tăng cường trải nghiệm trong tiếp cận cộng đồng giúp ta có được một sự nhạy cảm đối với những “lý thuyết vi mô” từ đó ta có thể xây dựng được mục tiêu tổng quát và đặc biệt là những mục tiêu chuyên biệt phản ánh tốt nhất hiện thực cuộc sống

ĐẠI CƯƠNG VỀ PHỎNG VẤN SÂU

1 Bản chất của phỏng vấn sâu

Là một cuộc đối thoại giữa nhà nghiên cứu (researcher - NNC) hoặc người thu thập thông tin (data collector - NTTTT) và người cung cấp thông tin (informant - NCCTT) để tìm hiểu những cảm nhận về bản thân, cuộc sống và kinh nghiệm của NCCTT được thể hiện bằng chính ngôn ngữ của người ấy

Phỏng vấn sâu có thể dựa trên một bảng gợi ý phỏng vấn sâu (phỏng vấn bán cấu trúc) hoặc không (phỏng vấn không cấu trúc)

2 Lợi ích của phỏng vấn sâu

Thu thập những thông tin sâu và chi tiết về một đề tài chuyên biệt, đặc biệt trong mối liên hệ hữu lý (logic) với một bối cảnh cụ thể của một con người cụ thể

Ngoài ra việc thảo luận tự do giữa phỏng vấn viên (PVV) và NCCTT còn giúp khai thác được những thông tin mà người nghiên cứu nhiều khi không nghĩ trước đó

3 Giới hạn của phỏng vấn sâu

- Không phải là một công cụ đo đạc

- Khó so sánh giữa các phỏng vấn với nhau (vì tính linh hoạt của việc phỏng vấn)

- Phân tích dữ kiện khó và tốn thời gian hơn phỏng vấn có cấu trúc

4 Nhiệm vụ của phỏng vấn viên

- Liên hệ, xác định người phỏng vấn, hẹn địa điểm, thời điểm, có thể thông tin trước hoặc không các

ý chính cần hỏi

- Phỏng vấn và thu băng hay ghi chép cuộc phỏng vấn

- Ghi lại thành văn bản

- Phỏng vấn thêm nếu thông tin chưa đáp ứng đủ mục tiêu nghiên cứu

5 Tiến trình của hoạt động phỏng vấn sâu

Giai đoạn 1: Chuẩn bị

Đọc tài liệu:

- Đọc nhiều tài liệu về đề tài tìm hiểu

- Viết tóm tắt về những điều thu nhận được

Suy nghĩ cẩn thận:

- Suy nghĩ về những thiên lệch có thể có đối với các đề tài tìm hiểu

- Thảo luận với các phỏng vấn viên hoặc những người nghiên cứu khác có kinh nghiệm

Giai đoạn 2: Xây dựng và Nhập tâm bảng câu hỏi gợi ý

Xây dựng bảng gợi ý:

Liệt kê các chủ đề có thể gặp, phân nhóm thành các chủ đề chính, các tiểu chủ đề

Đặt câu hỏi:

Dùng ngôn ngữ đơn giản, không chuyên môn, tránh định hướng, tránh câu hỏi mớm ý (leading questions), ví dụ: “Bạn có đồng ý với ý kiến này không?”

3 loại câu hỏi:

- Mô tả: Cái gì? Bao nhiêu?

- Cấu trúc: Tại sao? Nên hay không?

- Tương phản: Chọn cách nào?

3 dạng:

- Câu hỏi mở: không có những tùy chọn trả lời cho trước

- Câu hỏi giả định: Nếu ở trong trường hợp như vậy thì anh/chị nghĩ sao, làm gì?

- Khai thác thông tin (probing): Bạn có thể nói rõ hơn? Còn điều gì khác? v.v…

8

Thử nghiệm trước.

Chọn đối tượng phỏng vấn: Theo yêu cầu của nghiên cứu (không ngẫu nhiên)

- Ca tiêu biểu

- Ca có trách nhiệm

- Ca cực đoan

Chú ý: nên chọn người để thử nghiệm trước đáp ứng điều kiện:

- Người lạ đối với phỏng vấn viên

- Không quá hiểu biết nhưng cũng phải nắm vấn đề tương đối

Nhập tâm bảng câu hỏi gợi ý

Phỏng vấn sâu là một hình thức thu thập thông tin đặc biệt đòi hỏi đi sâu vào những vấn đề nhiều khi

là rất tế nhị của NCCTT Vì thế việc nắm vững những thông tin cần thu thập là rất quan trọng để khi phỏng vấn ta có thể tự do đi theo luồng đối thoại giữa 2 người (hơn là đi theo thứ tự của các gợi ý) nhưng vẫn đảm bảo thu thập được những thông tin tối thiểu cần thiết Muốn vậy PVV cần phải nhớ rõ những thông tin cần thu thập để khi phỏng vấn tốt nhất là không nhìn vào bảng gợi ý

Giai đoạn 3: Thu thập dữ liệu

Quá trình phỏng vấn.

- Hỏi sự chấp nhận phỏng vấn dựa trên sự hiểu biết (không ép buộc)

- Ghi âm (nếu được sự đồng ý) Ngoài ra dù có ghi âm hay không cũng cần ghi nhận lại tóm tắt về những thông tin cần thiết trên giấy

- Thực hiện việc phỏng vấn một cách hết sức tự nhiên như một buổi trò chuyện Chú ý dùng ngôn ngữ không lời khuyến khích sự trả lời (vẻ mặt thân thiện, mỉm cười )

- Xin địa điểm, thời điểm để liên hệ lại nếu cần

- Cám ơn và tạm biệt

Cụ thể các thông tin cần ghi lại bao gồm:

- Mô tả hoàn cảnh phỏng vấn

- Những hiểu lầm trong quá trình phỏng vấn, các đề tài đối tượng tránh né

- Cảm tưởng và cảm xúc khi phỏng vấn

Ghi lại thành văn bản ghi âm

- Ghi lại trung thực từng từ

- Ghi nhận cả các khoảng dừng, những tiếng cười và các cảm xúc biểu lộ thành âm thanh khác

- Chừa lề để thêm ghi chú nếu cần

- Ghi chú: 1 giờ ghi âm thường cần 4-5 giờ để ghi lại

6 Cách thức mã hóa và lưu giữ thông tin của phỏng vấn sâu

Các bản ghi nhận thông tin của phỏng vấn sâu cần phải được mã hóa và giữ riêng biệt với hồ sơ các thông tin định danh Mối liên kết giữa bản ghi thông tin của phỏng vấn sâu và thông tin định danh là mã Tốt nhất là PVV không nắm được thông tin định danh và ngược lại người nắm thông tin định danh không biết và không giữ các thông tin của phỏng vấn sâu

Có thể dùng ký hiệu diễn tả các đặc tính của đối tượng để mã hóa các đối tượng được phỏng vấn Ví dụ: X-Y-n trong đó X,Y là những đặc điểm phân nhóm đối tượng, n là số thứ tự của đối tượng trong cùng một phân nhóm Cụ thể như: M-HVC-01, F-HVT-02 với quy ước chữ M là Nam, F là nữ, HVC là học vấn cao, HVT là học vấn thấp

7 Những điều cần lưu ý để nâng cao chất lượng phỏng vấn sâu

- Phỏng vấn viên phải thường xuyên xử lý và phân tích thông tin để tiếp tục cuộc đối thoại một cách liền lạc và hiệu quả để thu thập được nhiều chi tiết

- Đối tượng có thể nêu các chủ đề không lường trước và phỏng vấn viên phải suy nghĩ và quyết định xem có theo đuổi những chủ đề này không

- Nếu không được phép thu băng cuộc nói chuyện, phỏng vấn viên đồng thời phải ghi chép và tiếp tục dẫn dắt cuộc đối thoại sao cho không làm rối đối tượng Ngay sau khi kết thúc phỏng vấn phải