BÁO CÁO THỰC TẬP-CUỘC SỐNG KHÓ KHĂN, THIẾU THỐN THỜI KỲ BAO CẤP Ở VIỆT NAM VÀ QUÁ TRÌNH ĐỔI MỚI TỪNG PHẦN,

Khái niệm Cơ chế kế hoạch hóa tập trung: Được hiểu cơ chế trong đó nền kinh tế vậnđộng dưới sự kiểm soát của nhà nước về các yếu tố sản xuất cũng như phânphối về thu nhập.. Nhiều khi khô

Môn: Đường lối cách mạng của Đảng cộng sản Việt Nam.

ĐỀ TÀI:

CUỘC SỐNG KHÓ KHĂN, THIẾU THỐN THỜI KỲ BAO CẤP

Ở VIỆT NAM VÀ QUÁ TRÌNH ĐỔI MỚI TỪNG PHẦN,

NỘI DUNG ĐỔI MỚI ĐẠI HỘI ĐẢNG VI

Mục lục

Năm 1954 cuộc kháng chiến chống thực dân Pháp của nhân dân ta thănglợi, Hiệp định Giơ-ne-vơ về Đông Dương được kí kết Đất nước ta tạm thời bịchia cắt thành hai miền Nam - Bắc Miền Bắc nước ta hoàn toàn được giảiphóng và tiến bước lên con đường xây dựng chủ nghĩa xã hội Sau khi hoànthành cải tạo xã hội chủ nghĩa, từ năm 1960 miền Bắc bắt đầu áp dụng cơ chếkinh tế kế hoạch hóa tập trung Ngày 30/4/1975 cuộc kháng chiến chống Mỹcứu nước hoàn toàn thắng lợi, đất nước ta hoàn toàn thống nhất Cả nước bướcvào thời kỳ xây dựng và phát triển kinh tế-xã hội Định hướng của Đảng và Nhànước: xây dựng nền kinh tế theo mô hình KHH tập trung

Cơ chế này có những ưu điểm thích hợp cho hoàn cảnh hiện tại của đấtnước lúc đó, nhưng cũng có nhiều hạn chế kìm hãm sự phát triển kinh tế của đấtnước sau này Vậy cơ chế đó như thế nào ? Có ưu nhược điểm gì ? Sau đâychúng ta sẽ cùng đi tìm hiểu

1 Cơ chế quản lý kế hoạch hóa tập trung quan liêu bao cấp

1.1 Tìm hiểu chung

1.1.1 Khái niệm

Cơ chế kế hoạch hóa tập trung: Được hiểu cơ chế trong đó nền kinh tế vậnđộng dưới sự kiểm soát của nhà nước về các yếu tố sản xuất cũng như phânphối về thu nhập Nhà nước can thiệp sâu vào các hoạt động của nền kinh tế,không coi trọng các quy luật thị trường

Kinh tế Nhà nước và kinh tế tập thể giữ vai trò chủ đạo, các thành phầnkinh tế khác hầu như không được chú trọng

1.1.2 Quy trình kế hoạch hóa

Quy trình kế hoạch hóa thực hiện theo công thức” Một lên, hai xuống”

 Cái xuống thứ nhất: Bộ chính trị, Trung ương Đảng, Chính phủ giao cho

ủy ban kế hoạch nhà nước tinh toán “ số liệu kiểm tra” rồi phân bổ chỉtiêu cho các bộ, ngành, tỉnh Sau đó, số liệu lại được chuyển xuống cáccấp thấp hơn là các cục, vụ, xí nghiệp, công ty, xã, phường

 Cái lên: Mỗi cơ sở phải tự xây dựng kế hoạch của mình và trình lên cấptrên bằng cách cân đối giữa “ số liệu kiểm tra” được đưa xuống với sốliệu điều tra tai cơ sở.

 Cái xuống thứ 2: Kế hoạch cuối cùng được đưa ra sau khi cấp trên xemxét “ số liệu điều tra” và kế hoạch của cấp dưới Kế hoạch này được trởthành chỉ tiêu pháp lệnh và giao lại xuống dưới

Quy trình kế hoạch hóa này thường được bắt đầu thực hiện từ cuối nămtrước đến khoảng tháng 3 năm sau thì có các chỉ tiêu, pháp lệnh cụ thể Tuynhiên, cũng có khi xảy ra hiện tượng “ trễ” trong việc cân đối số liệu giữa cáccấp và phải đến tháng 6 hoặc tháng 7 chỉ tiêu mới được đưa xuống Khi đó, thờigian thực hiện kế hoạch sẽ ngắn hơn rât nhiều trong khi chỉ tiêu thường cao, gâykhó khăn cho các cấp thực hiện

Hệ thống chỉ tiêu thể hiện ở chỗ: sản xuất cái gì, sản xuất bao nhiêu vàphân phối cho ai? Cấp phát vốn, vật tư doanh nghiệp, doanh nghiệp giao nộpsản phẩm cho nhà nước cũng đều nằm trong chỉ tiêu kế hoạch Nhà nước giaocho Nhà nước thực hiện chế độ bao cấp đối với mọi đơn vị cấp dưới và doanhnghiệp nhà nước, kể cả hợp tác xã Đầu vào của các doanh nghiệp – các yếu tốsản xuất do nhà nước cấp hoàn toàn Do vậy toàn bộ sản phẩm làm ra đều phải

giao nộp lại cho nhà nước để nhà nước phân phối Hợp tác xã cũng phải bántoàn bộ sản phẩm cho nhà nước với giá rất rẻ

Các doanh nghiệp chỉ quan tâm đên một vấn đề duy nhất đó là hoàn thànhchỉ tiêu, dù cho chỉ tiêu đó có phi lý đến đâu Bởi vì, doanh nghiệp không phảingười định giá bán sản phẩm, không quan tâm đến cái gọi là lỗ hay lãi Chế độtài chính của nhà nước thực hiện theo nguyên tắc thu đủ, chi đủ Nghĩa là Nhànước sẽ thu lợi nhuận khi có lãi, và ngược lại cũng sẽ phải bù khi bị lỗ Và trong

cơ chế kế hoạch hóa tập trung quan liêu bao cấp này lỗ thì nhiều mà lãi chẳngthấy đâu do không có sự gắn liền giữa quyền lợi và trách nhiệm của cấp thựchiện

 Cơ quan hành chính can thiệp quá sâu vào hoạt động sản xuất, kinh doanh của các doanh nghiệp

Can thiệp từ khâu cấp phát vốn, sản xuất đến khâu phân phối sản phẩmnhưng lại không chịu trách nhiệm gì về vật chất và pháp lý đối với các quyếtđịnh của mình

Những thiệt hại về vật chất do các quyết định không đúng gây ra thì ngânsách nhà nước phải gánh chịu Các doanh nghiệp không có quyền tự chủ sảnxuất, kinh doanh, cũng không bị ràng buộc trách nhiệm đối với kết quả sản xuất,kinh doanh

 Quan hệ hàng hóa- tiền tệ bị coi nhẹ, chỉ là hình thức, quan hệ hiện vật là chủ yếu

Các công cụ như giá cả, lãi suất, tiền lương chỉ áp dụng để tính toán mộtcách hình thức Vì vậy nhiều hàng hóa quan trọng như sức lao động, phát minhsáng chế, tư liệu sản xuất quan trọng, không được coi là hàng hóa về mặt pháplý

Giá cả không phản ánh quan hệ cung cầu mà do Nhà nước đặt ra dùng đểtính toán cho việc cấp phát và giao nộp giữa Nhà nước và doanh nghiệp

Tiền lương được quy định theo cấp bậc hành chính và thâm niên, tính theochủ nghĩa bình quân chứ không phải là được tính theo hiệu quả lao động củamỗi người

 Bộ máy quản lý cồng kềnh, nhiều cấp trung gian

Bộ máy quản lý này vừa kém năng động vừa sinh ra đội ngũ kém năng lực,phong cách cửa quyền, quan liêu, nhưng lại được hưởng quyền lợi cao hơnngười lao động Hoạt động quản lý kém hiệu quả Trong thực tế, bộ máy nhànước và doanh nghiệp quốc doanh còn xuất hiện tham ô và lãng phí ( tuy phạm

vi và mức độ khác với ngày nay )

1.1.4 Hình thức bao cấp

 Bao cấp qua giá

Nhà nước quyết định giá trị tài sản, thiết bị, vật tư, hàng hóa thấp hơn giátrị thực của chúng nhiều lần so với giá thị trường Do đó hạch toán kinh tế chỉ làhình thức

 Bao cấp qua chế độ tem phiếu

Nhà nước quy định chế độ phân phối vật phẩm tiêu dùng cho cán bộ, côngnhân viên theo định mức qua hình thức tem phiếu Chế độ tem phiếu với mứcgiá khác xa so với giá thị trường đã biến chế độ tiền lương thành lương hiện vật,thủ tiêu động lực kích thích người lao động và phá vỡ nguyên tắc phân phốitheo lao động

 Bao cấp theo chế độ cấp phát vốn của ngân sách

Tuy dùng vốn ngân sách nhưng không có cơ chế ràng buộc trách nhiệm vậtchất đối với các đơn vị được cấp vốn Điều đó làm tăng gánh nặng đối với ngânsách vừa làm cho sử dụng vốn kém hiệu quả, nảy sinh cơ chế “ xin- cho”

1.2 “Đêm trước Đổi mới”

1.2.1 Đời sống của cán bộ, công nhân viên nhà nước

 Lương bổng: Tiền lương được quy định theo cấp bậc hành chính và thâm niên,

tính theo chủ nghĩa bình quân chứ không phải là được tính theo hiệu quả laođộng của mỗi người Các doanh nghiệp khi không có tiền trả lương cho côngnhân thì trả bằng sản phẩm Đơn vị có cao su trả bằng cao su, xí nghiệp có mũcứng thì trả lương bằng mũ cứng, hay sản xuất sứ tích điện thì trả bằng sứ tíchđiện…Những lúc như vậy lĩnh lương xong cũng không biết đem về để đâu, làmgì?

 Tem, phiếu: Mỗi lần đến kỳ đong gạo thì nhà nhà xếp hàng, người người chen

chúc Ai không may mất sổ gạo trông mới thảm hại làm sao, bởi cả tháng đóphải chạy ngược chạy xuôi để lo tạm cấp, trước khi làm được sổ mới Gạo mậudịch cũng ngày một thiếu, rất nhiều nhu yếu phẩm khác cũng vậy

 Giáo viên thời bao cấp: Nghề giáo rất khổ Lương nhà nước cấp không bao giờ

đủ sống mà thường là phải xin thêm tiền ở nhà Nhiều khi không có tiền sống,mấy anh em trong nhà tập thể cùng góp tiền để một người nào đó có thể về quêxin tiền ở nhà mang lên Thường thì người đó sẽ về nhà của mình khoảng chừng

ba ngày, khi trở lại thường là mang theo một khoản tiền nào đó Số tiền tuykhông nhiều nhưng cũng để mọi người cùng trang trải cho cuộc sống Hôm nào,

có anh đi quá ba ngày là mọi người ở lại biết ngày thứ tư chỉ có chết đói Màmột người nào đó về được nhà mình, có muốn mang lên cái gì cho anh em đỡtiền mua cũng không phải là chuyện dễ dàng Chỉ có khoảng 10-20 kg gạo màmỗi lần muốn mang đi là mỗi lần khó vô cùng Muốn không bị bắt lại ở cáctrạm kiểm soát phải đi xin giấy phép, mà giấy phép thì không phải chỉ xin mộtlần ở một nơi là được Chú nói phải đi xin từ dưới lên trên, làm sao phải đượccái mộc đỏ thì mới “ăn tiền” Có lẽ người ta nghĩ mình đi buôn, mà đi buôn phảibuôn nhiều chứ chỉ có ít gạo như mình thì ăn cũng không có chứ lấy gì để buôn.Đời sống kinh tế thời đó dường như chi phối tất cả mọi thứ Người giáoviên cũng bị cuốn vào cái vòng xoáy của cơm áo gạo tiền Thời Bao cấp mọi cáiđều khó khăn từ chuyện ăn uống, quần áo cho đến giải trí này nọ Hạt cơm lúc

ấy nhìn hạt nào hạt ấy như con dòi Nhìn hạt cơm to như con dòi là biết nó nởnhư thế nào Người ta không nấu bình thường như bây giờ mà cho vào cái chõ

để hấp Họ hấp cho đến khi nào hạt cơm to ra bằng con dòi mới lấy ra, đến khilấy cơm, múc một chén nhìn thì đầy mà chẳng được bao nhiêu Còn canh thìnhìn không thấy một “ông sao” nào Canh Bao cấp nấu chỉ với nước lã, chẳng

có chút dầu mỡ, thịt thà gì nên nói nhìn bát canh Bao cấp không thấy “ngôi sao”nào là vậy Người ta thường gọi canh hồi đó là “canh toàn quốc” tức là canhtoàn nước hoặc có rau thì cũng chỉ là mấy cọng rau dền dại

Về việc dạy học, do điều kiện đất nước lúc đó còn khó khăn, giáo dụckhông được đầu tư nhiều Cơ sở vật chất lúc đó rất kém, phòng ốc rất thiếuthốn Để khắc phục tình trạng này, nhà trường chia giáo viên dạy theo ca Vì sốlượng học sinh đông mà phòng ốc lại thiếu nên ngày nào cũng phải dạy ba ca:sáng, chiều, tối Về chất lượng giáo dục không được quan tâm bao nhiêu cònthành tích thì lại được chú ý rất nhiều Hầu như lúc nào người ta cũng đề ra chỉtiêu và cố gắng thu được những thành tích nào đó.

1.2.2 Đời sống nhân dân

 Hàng cung cấp, phân phối "mua như cướp, bán như cho": Nhà nước quy

định mỗi gia định được giữ 60% sản lượng lúa, số dư phải bán cho nhà nước.Sau đó phải khổ sở đi mua gạo theo chế độ tem phiếu Nhất là giá bán thấp hơntiền vốn bỏ ra nên mới có chuyện người dân tìm cách giấu lúa và nhiều chuyện

dở khóc dở cười Có chuyện người dân giấu gạo cất đi, đến khi mở ra thì chuột

đã ăn mất quá nửa, hay người nhà nước đến đo bồ thóc để bắt bán ngay thócthừa hay phạt vì không chịu nộp đủ

Năm 1978 giá thành 1m2 vải caliot sản xuất tại Công ty Dệt ThànhCông là 1.5 đồng, nhưng phải bán cho Nhà nước với giá 1.2đ/m2 1m2 vải dệtkiểu oxford hết 10đ, phải bán cho Nhà nước với giá 9đ/m2 Trong khi giá trênthị trường cao gấp 10-12 lần

 Sản xuất hợp tác xã

Muốn làm ăn phải vào hợp tác xã để cùng góp vốn làm tập thể chứ khôngđược phép làm với hình thức tư nhân Nhỏ nhất là tổ hợp từ 5-10 người, lớn hơnnữa là hợp tác xã từ 10-50 người Tuy nhiên cũng có một số hợp tác xã rất lớn,

số lượng người có khi lên tới hàng trăm người Dưới mô hình hợp tác xã, nềnkinh tế lúc bấy giờ có hai loại hình chính là loại hình kinh tế quốc doanh và loạihình kinh tế tập thể

Loại hình kinh tế quốc doanh, mặc dù có nhiều điều kiện thuận lợi hơn (donhà nước đầu tư, có thể vay vốn từ ngân hàng) nhưng hiệu quả kinh tế thường

rất thấp nếu không muốn nói là thường xuyên thua lỗ Ngược lại, làm ăn theodạng kinh tế tập thể tuy có khó khăn hơn vì nguồn vốn phải do tự lực các cánhân góp vào, nhưng có vẻ khấm khá hơn

Loại hình kinh tế quốc doanh là loại hình có vốn đầu tư 100% là của nhànước Ở loại hình này, nhà nước chỉ định những người sẽ đứng ra lãnh đạo quátrình sản xuất Vì là sự chỉ định nên nhiều khi không nhận được sự đồng tìnhcủa tập thể Điều này dẫn đến khả năng gây mất đoàn kết trong nội bộ vì các cánhân không nể phục người lãnh đạo của mình Trái lại, ở loại hình kinh tế tậpthể, các cá nhân tự góp vốn làm ăn với nhau và họ cũng có quyền bầu lên nhữngngười mà họ tin tưởng Những người này thường được đánh giá là giỏi quản lí,

có năng lực, biết cách làm ăn Họ được chính các cá nhân trong tập thể đó bầulên và thành lập ban điều hành Thông thường, ban điều hành gồm có một chủnhiệm, một phó chủ nhiệm, một thư kí, một kế toán Ở nhiều tập thể, người tacũng lập cả ban kiểm sát để theo dõi quá trình sản xuất của tập thể Vả lại, khicùng góp vốn với nhau, cùng lời ăn lỗ chịu nên những thành viên trong tập thểcũng cố gắng để làm việc chứ không ỷ lại như khi có nhà nước bao cấp Tuynhiên, hoạt động kinh tế của các tập thể lúc bấy giờ gặp rất nhiều khó khăn

Ở nông thôn, việc làm ăn theo mô hình tập thể dưới sự quản lí của nhànước lúc bấy giờ có vẻ như không mấy hiệu quả Nếu lấy mục tiêu và cách thức

để phát triển nông nghiệp của hai thời kì trước và sau đổi mới ra so sánh thì cóthể người ta sẽ thấy hai chính sách này khác nhau khá nhiều Nếu như bây giờnhà nước chỉ đóng vai trò là người hỗ trợ trong việc phát triển nông nghiệp thìtrước đây nhà nước lại tham gia vào quá trình này như một người quản lí vàluôn luôn quán xuyến, bao quát tất cả tình hình kinh tế ngày xưa là kinh tếhoạch định cứng rắn chứ không phải là kinh tế hoạch định mềm dẻo như bâygiờ Người ta làm theo giờ, đến giờ thì đi làm, hết giờ lại về Thời bao cấp cái gìcũng giả, giả làm, giả trả lương Nhà nước giả trả lương thì người dân cũng giảlàm Giả làm, giả trả lương ở đây có nghĩa là cái gì cũng có nhưng lại không cóthật Nhà nước trả công người dân với mức lương như thể không trả còn người

dân thì làm như thể chẳng làm gì Từ những cái trông thật mà giả đó kéo lê nềnkinh tế Việt Nam trong sự trì trệ Người ta nhìn cuộc sống bây giờ lại nghĩ vềtrước đó Tại sao cũng từng đó ruộng đất mà ngày xưa thì đói kém mà bây giờlại có thể xuất khẩu gạo?

Trước đó, ruộng là của người nông dân, đến thời bao cấp thì ruộng đấtcũng như con người được đưa vào hợp tác xã hết Hồi đó, khi ruộng là của từng

hộ gia đình, người ta tự chăm sóc cho tài sản của mình Họ tìm phân bón, làmngày làm đêm để mong thu được lợi nhuận cao Còn vào thời bao cấp, khingười ta đem tất cả ruộng đất vào của chung thì lại nảy sinh ra tình trạng “chachung không ai khóc” Còn khi làm theo kế hoạch của nhà nước thì cứ làm theogiờ, hết giờ thì về Sự cứng nhắc về giờ giấc đó làm mất đi sự linh hoạt trongcách gieo trồng dựa trên kinh nghiệm của người nông dân Hồi đó, thay vì mộtmiếng ruộng của một gia đình chỉ có hai đến ba người làm vẫn có hiệu quả thìbây giờ, khi cho vào hợp tác xã có đến cả trăm người làm mà cũng không xong.Cách làm này không những mang lại hiệu quả sản xuất không cao mà còn uổngphí nguồn lao động

Đó là chuyện ở những vùng có ruộng Ở thành phố và một số nơi không córuộng, người ta tham gia vào một số hoạt động sản xuất khác Tuy nhiên, dù làhoạt động nào thì vẫn dưới hình thức tổ hợp hay hợp tác xã Thông thường, cáctập thể và nhà nước liên kết với nhau thông qua các hợp đồng Nhưng việc kíđược hợp đồng cũng không phải dễ dàng Một số tập thể “mánh mung” được thì

có thể kí hợp đồng để làm gia công cho nhà nước Giữa hai bên nhà nước và tậpthể nếu thấy thuận lợi thì kí hợp đồng giá cả với nhau Thường thì cái nào nhànước không làm được sẽ chuyển qua cho tập thể làm Hàng hóa do tập thể làmchủ yếu là hàng gia công cho nhà nước Các tập thể nhận nguyên liệu của nhànước làm thành sản phẩm rồi lại trả hàng hóa về cho nhà nước chứ không đượcbán tự do ra thị trường bên ngoài Ví dụ như nhà nước cung cấp bột mì còn tậpthể thì tổ chức thành những tổ hợp hay hợp tác xã để làm thành mì sợi Sau đó,

số mì sợi này lại được trả về cho nhà nước rồi từ nhà nước lại phân phối chodân.

 Mua bán hợp tác xã: Nhà nước bán hàng dưới giá thành và thấp hơn giá chợ.

Để mua được thì rất khó khăn vì hàng hóa không đủ để cung cấp Các cửa hàngmậu dịch luôn ở tình trạng thiếu hàng, mọi người xếp hàng chầu chực chờ hàng

về để được mua đầu tiên

Nhiều khi không mua được hoặc có mua cũng là đồ không ngon, khôngchất lượng, hoặc là bị cân thiếu Đồ chất lượng ở cửa hàng còn dành cho cấptrên, người nhà, người quen, người trong cửa hàng mậu dịch Bán ai trước, bánđúng cân hay thiếu cân, hàng nguyên chất hay đầu thừa đuôi thẹo đều thuộcquyền cô mậu dịch Thế nên mới có chuyện thời này tất cả các mậu dịch viênnếu không giàu có cũng không khi nào túng thiếu Lấy được mấy cô này khác gìchuột sa chĩnh gạo Nhà nào kiếm được cô dâu là mậu dịch viên thật mừng hếtlớn Cả họ mừng chứ không riêng gì nhà đó mừng

 Các nghề thời bao cấp: Thời bao cấp khốn khó đã làm nảy sinh những nghề

khá “đặc biệt”

Áo may bằng vải bột mì: Thời bao cấp rất khan hiếm vải may mặc, một

số người có "sáng kiến" tháo các bao vải đựng bột mì viện trợ dùng để may áo,

ít thì may tự dùng, còn có dư thì đem bán Áo quần mặc thời ấy rất dễ rách vìvải không bền, ít xà-phòng giặt Rách đến đâu, vá đến đó, chẳng ai chê cười cả

Bán đá cục: Thời bao cấp có cái sướng là giá điện lại rẻ nhưng xài hạn chế

theo định mức số KWH theo đầu nhân khẩu Ai có được “tiêu chuẩn” xài điện

cơ quan hay các khu quân đội lại nảy ra ý làm nước đá cục tủ lạnh bán cho cácquán cà phê Mùa hè nóng nực, một cái tủ lạnh trong gia đình có thể đủ tiền chợcho cả nhà

Bơm mực bút bi: Người hành nghề đặt tất cả đồ nghề trên chiếc xe đạp

gồm ống tiêm, cồn tẩy mực, mực bút bi, đầu viết bi, đầu bi, ống ruột viết,…Chiếc bút bi khi hết mực sẽ được rửa sạch ruột, nếu đầu bi hỏng sẽ được thay

bằng một đầu bi… cũ khác nhưng có thể còn xài được Sau đó, bơm mực vàoống ruột viết bi để dùng tiếp

Bơm quẹt ga: Giống như viết bi, hộp quẹt ga khi hết cũng có thể sửa lại,

nạp ga vào và xài tiếp

Buôn lậu: trên thế giới, có buôn là có lậu nhưng thời bao cấp, có những

món hàng bình thưòng cho nhu cầu hàng ngày của người dân như gạo, thịt, vải,thuốc,… nhưng khi đã được Nhà nước quản lý thì mang đi đâu, từ quê ra chợ thìđều gán cho là… buôn lậu Một số người làm nghề “buôn lậu” chỉ với các mónhàng như vậy Mua chổ rẻ và bán chỗ cao hơn Nhờ thời bao cấp mà giới tài xế,

lơ xe … lên đời - lên mặt, cho hành khách để hàng trên xe như là … ban phướcvậy

Cắt sắt ấp chiến lược: Các thanh sắt “ấp chiến lược” còn khá dồi dào ở

miền Nam sau 1975 Sắt được các thợ cơ khí thu gom ở các căn cứ quân sự cũ,hàng rào nhà dân, đem về dập thằng và dùng máy cắt ra từng thanh dẹp dài Cácthanh dẹp này lại được gia công và hàn thành cửa sắt, lan can, đồ gia dụng, …Nghề này sống dài dài cho đến lúc … hết nguyên liệu là “sắt ấp chiến lược”

Cò: “Cò” là một nghề sống “khoẻ” đến tận bây giờ, không phải là “săn cò”

đâu mà là chạy giúp làm việc gì đó để nhận thù lao Nhiều loại “cò” lắm, như

“cò cơm”, “cò xe”, “cò bệnh viện”, “cò khách sạn”, “cò giấy tờ”, “cò nhàđất”, Có “cò” rất giàu từ nghề này, có người chỉ vừa đủ “kiếm cháo” theo kiểu

“anh có cơm ăn thì tôi có cháo húp” Giá cả thì “tùy mặt, tùy việc, tùy cơ” Bâygiờ, nghề này càng ngày càng đa dạng, phong phú và phứt tạp hơn như “cò dựán”, “cò visa”, “cò tòa án”,… Nhóm cò này không “bay” mà “chạy” là chính.Hiện nay, người ta dùng một từ “văn hóa” hơn một chút là “nghề môi giới” haycao hơn và Tây một chút là “nghề vận động hành lang”, “lobbyist” Đi đâu,nhóm cò “cao cấp” cũng có danh thiếp cả xấp, sẵn sàng phân phát cho mọingười bất kể xa lạ hay thân quen

Chạy xe đạp ôm: Xe ôm, hay xe thồ, ở miền Nam trước kia không thiếu,

duy chỉ có xe Honda ôm hoặc gọi đúng là xe (gắn) máy ôm Sau 1975, xăng dầukhan hiếm, xe gắn máy trở nên xa xỉ Người ta xoay qua hành nghề chạy xe đạp

ôm Nghề này được người dân ở các thị xã, thành phố từ Quảng Trị đến Cà Mauchấp nhận dù có lúc bị công an rượt đuổi, bắt bớ Ở Ô Môn (Cần Thơ) có thêmnghề chạy xe ba gát chở người kèm chở hàng, chở heo, Thuê gì chở nấy

Dán bọc giấy: bọc sách thời đó thường làm bằng giấy báo hoặc tập vở cũ

vì bao nylon khó kiếm Giấy được thu gom về, cắt lại theo hình vuông hoặc chữnhật theo nhiều kích cỡ rồi dán thành các bọc xách đựng hàng

Dập đinh: Thời bao cấp, cây đinh cũng … khó kiếm Có người nghĩ ra

“kế” gom các dây kẽm gai ở các hàng rào trại lính, tháo ra từng sợi, rồi đem vàomáy dập để tạo ra cây đinh 3 phân Đóng vào tường hay gỗ cứng thì trung bình

cứ 5 cây đóng, bị cong hết … 3 cây

Diễn chui: hay hát chui Một số ca sĩ, nghệ sĩ phải diễn chui, ca chui vì

không được giấy phép trình diễn của bên Văn hóa - Thông tin Họ đi diễn lưuđộng về đêm ở các rạp hát, tụ điểm ca nhạc hoặc đình miễu mà nơi đó ngườidân “đói” văn hóa và dễ tính Nếu chính quyền nơi đó lơ qua cho thì cũng hátđược vài ba đêm (nhưng phải gởi cho chính quyền sở tại một hai chục vé vàocửa miễn phí), nhưng khi có chính quyền đến đình chỉ, thì Đoàn hát “SốngVang” thành … “sáng dông”

Đứng chợ trời: Nghề này “lạ”, chẳng cần có hàng quán gì cả Chỉ đứng lơ

thơ ngoài chợ trời, hút thuốc là, uống cà phê, nói dóc nhưng mắt phải láo liêncoi ai có ghé vào chợ liền xáp lại hỏi “mua gì? bán gì?” Tùy theo “con mồi”(tiếng lóng trong giới này chỉ người vào chợ trời mua bán) cần gì thì sẵn sàng

“mua gì cũng bán, bán gì cũng mua” Nghề này cần biết giá các mặt hàng khanhiếm đang ở đâu trên thị trường chợ đen, mà thời bao cấp nhiều thứ khan hiếmlắm Nếu “trúng mánh”, có thể sống được vài ngày hoặc cả tuần Nghề này ít sợhụt vốn vì “ngưòi mua lầm chứ người bán chẳng lầm”

Gò tole làm ống: Tole lợp nhà loại dày 0.5 mm được đập thẳng, gò cuốn

lại và hàn thành từng đoạn ống để làm khung xe đạp, ống nước, hàng rào Đi xeđạp với loại sườn tole gò này thì có ngày "sườn một nơi, bánh một chỗ", nhẹthì … té lọi tay chân, u đầu sứt trán, còn xui xẻo nặng hơn thì Trời kêu ai nấy

dạ

Hàn dép mủ: Dép làm bằng mủ cao su hay nhựa khi bị đứt thì bạn có thể

thuê những người hành nghề “hàn dép” để “hàn” lại chỗ đứt Dùng một thanhsắt như cái vít ốc nung nóng và các mẫu nhựa vụn đủ màu, họ có thể làm “lành”các vết đứt trên dép Ai hành nghề khéo tay, bảo đảm không để “sẹo lồi” Chỗđứt được làm liền bằng phẳng Giá bình dân, chờ 5 phút lấy liền

Làm dép râu: Dép râu là một sản phẩm cho bộ đội hay cán bộ miền Bắc.

Đế dép thường được làm bằng vỏ xe cũ, nhất là vỏ xe nhà binh Quai dép làmbằng ruột xe Vỏ xe và ruột xe được cắt nhỏ, gọt theo dạng bàn chân, xỏ lỗ đểluồn quai bằng ruột xe Dép râu khá chắc chắn, mang ít mòn, ít hư chỉ tội là hay

bị đen chân do ruột cao su và kiểu dáng nặng nề, xấu xí nhưng có hề gì vào cáithời mà “ăn chắc, mặc bền” đứng ưu tiên xa hơn “ăn ngon, mặt đẹp” Nghề nàytồn tại khá dài lúc đó

Lãnh quà biếu: Lãnh quà (đồ) cần phải hiểu như là một công việc nuôi

sống của nhiều người có thân nhân vượt biên, định cư ở nước ngoài Hàngtháng, họ chờ thư báo có hàng về là mừng rỡ chạy đến các kho lưu hàng ở phitrường hay bưu điện đề nhận quà của thân nhân gởi về, thường là quần áo, vải,thuốc tây, thực phẩm, radio cassette, vật dụng gia đình, … để xài một ít trongnhà, còn bao nhiêu đem bán ra chợ trời Nghề này nuôi sống nhiều người, ngoàingười nhận hàng, còn có những người thu mua hàng quanh nơi phát đồ, các bà ởchợ trời, nuôi sống các ông thuế vụ và cả cho người phát thư nữa Thỉnh thoảng,chính quyền địa phương gởi thư xin các gia đình Việt kiều “yêu nước” ủng hộtiền cho phường khóm mặc dầu nhiều lúc họ từng gây khó khăn những ngườitrong gia đình này

Lột bố vỏ xe: Bên trong vỏ xe nhà binh GMC, xe tải, xe hơi, … là các lớp

sợi dây bố gai rất chắc để tăng sức chịu căng của cao su làm vỏ Thời đó có một

số người đi gom các vỏ xe lại, cắt ra từng khoanh, từng lớp mỏng rồi kiên nhẫndùng kềm rút dần các sợi dây bố gai ra, sau đó nối lại thành từng cuộn tròn đểbán Dây bố gai được các người bán củi lẻ mua lại để cột củi thành từng bó nhỏ.Vài người còn dùng dây bố gai để tếch lại thành dây thừng nhỏ

Mài ti bơm: Trong các béc bơm dầu của xe tải, các ti bơm đóng vai trò

quan trọng, ti bị mòn (do động cơ bơm hoạt động lâu ngày) thì phải thay, nếukhông xe sẽ chạy yếu và hao dầu Thời bao cấp, các ti bơm khá mắc và khanhiếm, thế là các thợ tiện lành nghề nghĩ ra cách thu mua các thanh chốt của cáctấm gi sắt lót ở các căn cứ sân bay trực thăng quân sự, cắt thành từng đoạn bằng

ti bơm, tiện nhỏ lại và đưa vào máy mài với bột mài cho đến khi vừa khít bằngcái ti bơm Nghề này phải khéo tay và biết cách dùng thước kẹp chuẩn xác “Cócông mài sắt, có ngày nên … ti” Nghề này còn giúp tạo thêm nghề thu mua gisắt, đem về bán gi và chốt gi

Mò sông: trước kia và gần đây, đồ đạc bị rơi xuống sông coi như … cúng

Hà Bá Có trường hợp tàu chìm nhưng chi phí thuê trục vớt mắc quá nên khổchủ bỏ luôn Thời ấy, có người nảy ra ý lặn xuống đáy sông để mò hàng chìmdưới đáy, nếu sông cạn thì chỉ cần một sợi dây buộc bên mình rồi nín thở lặn,

mò mẫm dưới đáy sông, nếu sông sâu thì phải có ống thở nối trên thuyền Saunày, họ “phát minh” ra loại lưới cào đáy, cào hú họa sát đáy sông, vừa bắt cávừa tìm phế liệu Đôi khi, “trúng mánh” được nguyên cái máy tàu, nhưng cótrường hợp mò được cả khẩu … súng đại liên đã rỉ sét

Nhuộm quần áo: Hà nội 36 phố phường có Phố Nhuộm Nghề “thợ

nhuộm” đã có từ lâu ở miền Bắc, miền Nam thì hiếm hơn Sau 1975, nghề này

có cơ hội phát lên ở miền Nam do nhiều người có nhu cầu nhuộm đen quần áocho… sạch hoặc chí ít cũng “đỡ thấy dơ” hơn, tiện cho công việc lao động, hoặc

có người đi nhuộm đồ trắng hay màu thành đen để … che mắt người khác nhưthể tôi đây cũng thuộc nhóm … người lao động (?!) Đồ được đem đi nhuộmnhiều nhất là áo quần quân đội, thôi thì đủ thứ binh chủng, từ áo quần kaki vàngcủa sĩ quan, đến đồ xanh, đồ rằn ri lính trận, đồ trắng cảnh sát,… đều được biếnthành màu đen tuốt luốt Quý bà thì chuộng nhuộm đen áo bà ba, quần tây Thời

kỳ đầu, mỗi đợt "lao động nghĩa vụ", mọi người giống như một đoàn quân đồngphục đen

Nuôi heo: nuôi heo vốn là một nghề nông nghiệp ở nhiều quốc gia trên thế

giới nhưng trong thời bao cấp ở thành phố, nơi khu dân cư đông đúc như chung