BÁO CÁO THỰC TẬP-CÁC VẤN ĐỀ VỀ XÂY DỰNG VĂN HÓA NƯỚC TA VÀ GIAO LƯU VĂN HÓA NƯỚC TA VỚI CÁC NƯỚC TRONG XU THẾ TOÀN CẦU HÓA HIỆN NAY

Bởi lẽ “văn hoá” lẫn “toàn cầu hoá” đều là những khái niệm phức tạp, đối với Việt Nam đểxây dựng nền văn hoá Việt Nam đậm đà bản sắc dân tộc và đẩy mạnh công tác ngoạigiao văn hoá, tăng

HỌC VIỆN NGOẠI GIAO

TIỂU LUẬN MÔN: VĂN HOÁ ĐỐI NGOẠI

ĐỀ TÀI: CÁC VẤN ĐỀ VỀ XÂY DỰNG VĂN HÓA NƯỚC TA VÀ GIAO LƯU VĂN HÓA NƯỚC TA VỚI CÁC NƯỚC TRONG XU THẾ TOÀN CẦU

HÓA HIỆN NAY

Học viên: Nguyễn Lê Dung Lớp: Cao học khoá 8

MỤC LỤC

LỜI NÓI ĐẦU 2

I NHẬN THỨC CHUNG VỀ VĂN HOÁ 2

II CÁC VẤN ĐỀ VỀ XÂY DỰNG VĂN HOÁ NƯỚC TA 4

1 Lịch sử hình thành và phát triển văn hoá Việt Nam 4

2 Các vấn đề về xây dựng văn hoá nước ta 8

III GIAO LƯU VĂN HOÁ NƯỚC TA VỚI CÁC NƯỚC TRONG XU THẾ TOÀN CẦU HOÁ HIỆN NAY 14

1 Khái niệm Toàn cầu hoá 14

2 Ảnh hưởng toàn cầu hoá tới văn hoá 15

3 Một số vấn đề chú ý về giao lưu văn hoá nước ta với các nước trong xu thế toàn cầu hoá 16

KẾT LUẬN 20

TÀI LIỆU THAM KHẢO 21

LỜI NÓI ĐẦU

Trong vài thập kỷ gần đây, ảnh hưởng của toàn cầu hoá đến văn hoá dân tộc làmột đề tài được nhiều người quan tâm, nhất là ở những quốc gia phương Tây ViệtNam chúng ta cần phát triển, và tự hào có một nền văn hoá bản địa lâu đời Bởi lẽ

“văn hoá” lẫn “toàn cầu hoá” đều là những khái niệm phức tạp, đối với Việt Nam đểxây dựng nền văn hoá Việt Nam đậm đà bản sắc dân tộc và đẩy mạnh công tác ngoạigiao văn hoá, tăng cường giao lưu văn hoá Việt Nam với các nước là một đề tài hếtsức rộng lớn Bài tiểu luận này chỉ cố gắng đề cập đến một số vấn đề về xây dựngvăn hoá Việt Nam với các góc độ từ các yếu tố nội sinh và góc độ các yếu tố ngoạisinh từ giao lưu văn hoá trong thời đại toàn cầu hoá

I NHẬN THỨC CHUNG VỀ VĂN HOÁ

Trong lịch sử tiến hóa, con người phải trải qua hàng triệu năm để biến chuyển

từ loài vượn cổ thành loài người Trong suốt quá trình tiến hóa đó, phần lớn thờigian loài người có sự tiến hóa, phát triển chậm chạp trong hàng triệu năm nhưng lạiphát triển vượt bậc trong những thiên niên kỷ gần đây, đặc biệt là có thể nói là pháttriển bùng nổ trong những năm gần đây Xuyên suốt trong quá trình tiến hóa, pháttriển đó, người ta nhận thấy vai trò vô cùng to lớn của sự hình thành và phát triểncủa văn hóa trong loài người đã góp phần làm nên kỳ tích trên

Từ hàng nghìn năm trước đây, trong ngôn ngữ Trung Hoa cổ đại đã xuất hiện

“nhân văn giáo hóa” và “văn trị giáo hóa” Trong sách Chu Dịch thế kỷ VI - V trướccông nguyên ở Quẻ Bí có câu: “Quan hỗ nhân văn dĩ hóa thành thiên hạ” tức là

“xem dáng vẻ của con người mà cải biến thành thiên hạ” Văn là vẻ đẹp của conngười, hóa là đem cái văn đó cải hóa, giáo hóa cho con người làm cho con người hóa

ra có văn (trở nên tốt đẹp) Trong sách Thuyết uyển chỉ vũ của Lưu Hướng thời Tây

Hán (năm 206tr.CN đến năm 25.CN) có câu: Thánh nhân cai trị thiên hạ trước hếtdùng văn đức, sau mới dùng vũ lực Dùng vũ lực chỉ đối phó với kẻ bất phục tùng.Dùng văn đức không thay đổi được thì sẽ chinh phạt Văn trị là lấy văn đức để giáohóa.

Ở phương Tây, tiếng Latin có từ cultura (văn hóa) có nguồn gốc từ tiếng HyLạp cổ là cultus Từ cultus sau khi biến nghĩa đã trở thành gieo trồng trí tuệ, khai mởtinh thần cho còn người theo quan niệm của Xixirôn (văn hóa là việc gieo trồng trítuệ cho con người)

Dù ở phương Đông hay phương Tây, văn hóa đều được thừa nhận là sản phẩmchỉ có ở loài người (loài vật dù có phát triển cao, có trí thông minh và trí khôngtương đối cũng không có văn hóa), văn hóa là sức mạnh bản chất của con người thểhiện trong hoạt động sống và phương thức sống của con người, thể hiện trong bảnthân con người và tầm vóc phát triển Con người tồn tại trong một xã hội người nhấtđịnh thì văn hóa là phương thức tồn tại độc đáo của xã hội người đó, hơn hẳn hìnhthức quần thể, bầy đàn của động vật Loài vật chỉ có thể tồn tại và di truyền theo conđường sinh học nhưng văn hóa của loài người được truyền đạt trong xã hội, được bắtchước, làm theo, học tập, cải tiến, phát triển qua các hệ thống biểu tượng, qua hoạtđộng kế thừa, phát huy

UNESCO có định nghĩa về văn hoá như sau: Văn hoá hôm nay có thể coi làtổng thể những nét riêng biệt tinh thần và vật chất, trí tuệ và xúc cảm quyết định tínhcách xã hội, những lối sống, những quyền cơ bản của con người, hệ thống các giá trị,những tập tục và tín ngưỡng Văn hoá đem lại cho con người khả năng suy xét về

bản thân mình Chính văn hoá làm cho con người được xem là những sinh vật đặc

biệt nhân bản, có lý tính, có óc phê phán và biết dấn thân theo đạo lý Chính nhờ vănhoá mà con người tự thể hiện, tự ý thức, tự biết mình; luôn tìm tòi những ý nghĩamới mẻ và sáng tạo nên những công trình vượt trội lên trên bản thân"

II CÁC VẤN ĐỀ VỀ XÂY DỰNG VĂN HOÁ NƯỚC TA

1 Lịch sử hình thành và phát triển văn hoá Việt Nam

Nền văn hóa trên mảnh đất Việt Nam đã xuất hiện và bắt đầu, tích tụ từ hàngnghìn năm trước Thông qua các di chỉ, bằng chứng hiện vật khảo cổ khai quật và đãđược nghiên cứu, người ta đã chứng minh rằng con người và văn hoá đã xuất hiệntrên mảnh đất Việt Nam từ hàng vạn năm, từ văn hoá đồ đá cũ Núi Đọ qua văn hoáđồ đá giữa Hoà Bình đến văn hoá đồ đá mới Bắc Sơn, Quỳnh Văn, Hạ Long, để rồitích tụ và "bùng nổ" nền văn minh Đông Sơn rực rỡ Nền văn hoá Đông Sơn tươngứng với thời đại Hùng Vương là sự khởi đầu của lịch sử văn hoá Việt Nam đã đượclưu truyền không chỉ trong truyền thuyết mà còn thể hiện rõ ràng, sinh động qua cácvật chứng, các di tích lưu lại đến ngày nay

Đi sâu vào tìm hiểu, người ta thấy văn hoá Đông Sơn thời các vua Hùng ra đờidựa trên bước tiến về kỹ thuật kim khí (đồ đồng và sơ kỳ sắt), sự phát triển của nôngnghiệp trồng lúa nước (các đặc điểm này đã ảnh hưởng rất lớn đến việc hình thành,phát triển, truyền bá, kế thừa văn hóa Việt Nam và sẽ được phân tích về sau) Trên

cơ sở bước tiến về kinh tế và kỹ thuật đó, người Việt cổ - chủ nhân văn hoá ĐôngSơn đã chuyển hẳn từ xã hội nguyên thuỷ sang xã hội có giai cấp, nhà nước VănLang - Âu Lạc ra đời, bên cạnh làng xã nông nghiệp là cơ cấu xã hội cơ bản thìthành thị đầu tiên là Cổ Loa, trung tâm chính trị của quốc gia cũng đã hình thành Đócũng là thời kỳ hình thành tộc người Việt cổ, tổ tiên của người Việt hiện đại; thời kỳhình thành những nền tảng cơ bản của bản sắc văn hoá Việt Nam Đây là thời kỳhình thành đầu tiên để sau này trải suốt hơn hai nghìn năm liên tục biến đổi, văn hóaViệt Nam vẫn giữ được những cốt cách, bản sắc văn hoá từ thuở ban đầu Gần nhưđồng thời với văn hoá Đông Sơn, ở miền Trung và Nam Bộ có văn hoá Sa Huỳnh vàĐồng Nai Nếu quan niệm lịch sử văn hoá Việt Nam là lịch sử của các hiện tượngvăn hoá đã diễn ra trên lãnh thổ Việt Nam ngày nay, thì các nền văn hoá kể trên

cũng được xem xét và đề cập tới Cũng như sau này văn hoá ChămPa và Phù Namcũng thuộc phạm trù lịch sử văn hoá Việt Nam

Giai đoạn chuyển tiếp văn hoá lần thứ nhất vào khoảng thiên niên kỷ thứ I sauCông nguyên (tương đương với thời kỳ Bắc thuộc ở nước ta) cả Đông Nam Á bướcvào thời kỳ giao lưu mạnh mẽ với thế giới bên ngoài, một bên là với văn minh TrungQuốc, một bên là văn minh Ấn Độ Khác với các nước còn lại ở Đông Nam Á tiếpxúc với văn minh Ấn Độ chủ yếu thông qua con đường truyền đạo (Phật giáo, Ấngiáo) và buôn bán, quốc gia Âu Lạc của người Việt cổ tiếp xúc với văn minh TrungHoa trong điều kiện bị xâm lược, mất chủ quyền, bị thống trị và áp bức tàn bạo.Chính trong thời kỳ khắc nghiệt này của lịch sử, trước thử thách mất còn của dântộc, tổ tiên ta đã chọn con đường: một mặt, đấu tranh kiên cường chống ngoại xâmgiải phóng dân tộc, mặt khác, chủ động mở rộng giao lưu, cởi mở tiếp nhận nhiềuthành tựu văn hoá Trung Quốc để tự cường nền văn hoá của mình Để cuối cùng, vớikhởi nghĩa Ngô Quyền năm 938 chúng ta vừa đánh đuổi được quân xâm lược ra khỏi

bờ cõi, khôi phục độc lập dân tộc, vừa tự cường, đổi mới văn hoá Đông Sơn hìnhthành nền văn hoá Đại Việt, mở đầu là văn hoá Lý - Trần rực rỡ

Giai đoạn chuyển tiếp và tiếp biến văn hoá này vô cùng quan trọng và diễn ratrên nhiều phương diện với nội dung phong phú: chính trị, luật pháp, tổ chức nhànước, giáo dục, ý thức hệ, tôn giáo tín ngưỡng, phong tục, văn học, nghệ thuật Đây

là quá trình không phải "Hán hoá" mà là "bản địa hóa", "nội sinh hoá" văn hoáTrung Hoa Văn hoá Đại Việt ra đời giai đoạn sau chịu nhiều ảnh hưởng của văn hoáHán, nhưng không phải là văn hoá Hán Nền văn hoá Đại Việt hình thành và pháttriển trên nền tảng của kinh tế nông nghiệp tiểu nông phong kiến và hệ tư tưởngthoát thai từ Tam giáo: Phật - Đạo - Nho, trong đó Nho giáo là trụ cột Cơ cấu xã hội

cơ bản là Nhà - Làng - Nước Trong đó Nhà (gia đình, gia tộc) và Làng (làng xã) lànhân tố xã hội tảng nền, từ đó chuẩn mực ứng xử là sự mở rộng từ gia tộc ra toàn xãhội

Tôn giáo tín ngưỡng Đại Việt dựa trên cơ sở Tam giáo đồng nguyên (Phật Đạo - Nho), kết hợp nhuần nhuyễn với tín ngưỡng bản địa, tạo nên một môi trườngđời sống tâm linh phong phú, đa dạng, mang nặng tính ứng xử hơn là triết lý, lấy sựhoà nhập, khoan dung làm cốt cách, xa lạ với sự xung đột và bài xích giữa các tôngiáo.

-Chủ nghĩa yêu nước là một hệ ý thức xã hội cơ bản, từ đó sản sinh và tích hợpnhiều hình thức và giá trị văn hoá - nghệ thuật dân tộc Do vậy, bên cạnh khuynhhướng dân gian hoá, địa phương hoá vốn là thế mạnh của một đất nước lấy nôngnghiệp nông thôn và nông dân làm cơ sở, thì lịch sử hoá cũng là một khuynh hướngvượt trội của một đất nước tồn tại và phát triển dựa trên sức mạnh yêu nước và cốkết cộng đồng

Thời kỳ phong kiến Đại Việt là thời kỳ định hình và phát triển ở trình độ caovăn hoá cổ truyền Việt Nam Tất cả những hình thức và giá trị văn hoá của các dântộc ở Việt Nam gắn với nền nông nghiệp tiểu nông phong kiến trước khi bước vàocông nghiệp hoá đều sản sinh và định hình trong khung cảnh của nền văn hoá ĐạiViệt này Trong suốt 10 thế kỉ của văn hoá Đại Việt, chúng ta đã chứng kiến sứcvươn của văn hoá thể hiện qua ba đỉnh cao văn hoá: Văn hoá Lý - Trần, Văn hoá Lê

và Văn hoá Nguyễn Mỗi đỉnh cao văn hoá ấy đạt tới trình độ phát triển và mang cácsắc thái văn hoá khác nhau Văn hoá Lý - Trần như là sự khẳng định niềm tự hào vàbản sắc riêng của văn hoá Đại Việt, văn hoá Lê phát triển trên nền tảng thống nhấtcủa quốc gia phong kiến tập quyền, văn hoá Nguyễn như là sự vươn lên đỉnh caomới trên cơ sở mở rộng và thống nhất cương vực quốc gia Đại Việt

Giai đoạn chuyển tiếp văn hoá lần thứ 2 (từ cuối thế kỷ XIX đến 1945) Nềnvăn hoá Đại Việt tồn tại và phát triển suốt từ thế kỷ X đến cuối thế kỉ XIX thì đứngtrước thách thức mới Trước nhất, trong khung cảnh của thời đại, thế giới đang bướcvào thời kỳ công nghiệp hoá, do vậy nền văn hoá truyền thống Đại Việt dựa trên nềntảng nông nghiệp tiểu nông phong kiến đòi hỏi phải thay đổi, phải đổi mới trong

khung cảnh tiếp xúc văn hoá Đông - Tây, mà với chúng ta, trực tiếp là với văn hoáPháp Hơn thế nữa, gần như lặp lại lịch sử thời Bắc thuộc, nước ta lại rơi vào sự xâmlược và đô hộ của thực dân Pháp, bị mất chủ quyền, do vậy không thể phát triển mộtcách độc lập.

Trước thử thách đó, một lần nữa văn hoá Đại Việt không phản ứng theo kiểutiêu cực, co lại, đóng kín, mà, một mặt, chúng ta tiến hành cuộc kháng chiến chốngPháp lúc đầu do các văn thân yêu nước lãnh đạo, sau đó là Đảng Cộng sản Mặtkhác, chúng ta tăng cường giao lưu với văn hoá Pháp, tiếp thu có chọn lọc để làmgiầu nền văn hoá cổ truyền Việt Nam, làm cho văn hoá nước ta biến đổi mạnh mẽ và

tự cường, lớn mạnh Và năm 1945, với cách mạng tháng Tám, chúng ta đã đánh đuổithực dân Pháp, khôi phục lại độc lập, nền văn hoá nước ta đổi mới, phong phú và lớnmạnh hơn trước

Lúc này, bên cạnh những thành tựu của nền văn hoá cổ truyền, thì hàng loạtnhững yếu tố và giá trị văn hoá mới được hình thành: ý thức hệ Mác - Lênin và tưtưởng Hồ Chí Minh, nền tảng kinh tế công nghiệp hoá, đô thị hoá và văn hoá đô thị,chữ quốc ngữ và chế độ giáo dục mới hiện đại, đội ngũ tri thức mới, các ngành khoahọc hình thành, nhiều hình thức văn hoá nghệ thuật mới nảy nở và phát triển: tiểuthuyết, thơ mới, sân khấu kịch, âm nhạc, phim ảnh, thể thao, Đó là kết quả quátrình đổi mới từ văn hoá Đại Việt sang văn hoá Việt Nam

Nền văn hoá Việt Nam ngày nay, mang tên quốc gia Việt Nam xuất hiện từcuối thời Nguyễn, tuy nhiên nó gắn với sự ra đời nhà nước Việt Nam dân chủ cộnghoà từ 1945 Đó là nền văn hoá hình thành trên nền tảng văn hoá Đại Việt và quátrình đổi mới của văn hoá Việt Nam trong khung cảnh tiếp xúc văn hoá Đông Tâycuối thế kỷ XIX đầu thế kỷ XX Nếu nền văn hoá Đại Việt hình thành và định hình

từ hai nhân tố tạo hệ thống là nông nghiệp tiểu nông phong kiến và ý thức hệ tamgiáo, trong đó nổi trội là Nho giáo, thì nền văn hoá Việt Nam hình thành và định

hình trên cơ sở nền kinh tế công nghiệp hoá, ý thức hệ Mác - Lênin và tư tưởng HồChí Minh.

Nền văn hoá này đã trải qua quá trình chuyển tiếp từ cuối thế kỉ XIX đến năm

1945, mà nội dung cơ bản của nó là tiếp xúc văn hoá Đông Tây như đã trình bày ởtrên Thực ra quá trình chuyển biến này vẫn còn tiếp tục kể cả trong thời kỳ sau cáchmạng tháng Tám năm 1945, thậm chí tới tận ngày nay Trong quá trình chuyển tiếp

ấy, các nhân tố nội lực của nền văn hoá cổ truyền và các nhân tố ngoại sinh của thếgiới bên ngoài đang cùng tác động và chuyển hoá lẫn nhau Có thể nói đây là lần thứ

ba Việt Nam mở cửa và hội nhập với thế giới hiện đại, mà hệ quả của nó sẽ ra đờimột nền văn hoá Việt Nam mới tiến bộ và mang đậm bản sắc dân tộc

2 Các vấn đề về xây dựng văn hoá nước ta

a) Định hướng xây dựng văn hoá của Đảng

Nhận định rõ vai trò, vị trí và ảnh hưởng của văn hóa, bản sắc văn hóa, hìnhthành và các đặc trưng, đặc điểm, xu hướng phát triển của nền văn hóa Việt Nam,năm 1986 Đảng cộng sản Việt Nam đổi mới tư duy phát triển nền kinh tế thị trườngtheo định hướng xã hội chủ nghĩa, xây dựng đời sống mới Từ đây, cùng với các lĩnhvực khác, văn hoá được Đảng chú trọng quan tâm bằng những quyết sách cụ thể

Báo cáo chính trị của Ban chấp hành Trung ương Đảng (khoá V) tại Đại hộiđại biểu toàn quốc lần thứ VI chỉ rõ: "Công tác văn hoá, văn học, nghệ thuật phảiđược nâng cao chất lượng Mỗi hoạt động văn hoá, văn nghệ đều phải tính đến hiệuquả xã hội, tác động tốt đến tư tưởng, tâm lý, tình cảm, nâng cao trình độ giác ngộxã hội chủ nghĩa và trình độ thẩm mỹ của nhân dân Quan tâm đáp ứng nhu cầu, thịhiếu lành mạnh của các tầng lớp xã hội và các lứa tuổi"

Báo cáo chính trị của Ban chấp hành trung ương Đảng (khoá VI) tại Đại hộiđại biểu toàn quốc lần thứ VII vạch ra nhiệm vụ của cách mạng văn hoá Việt Namlà: "Tiếp tục xây dựng và phát triển sự nghiệp văn hoá Việt Nam, bảo tồn và phát

huy truyền thống văn hoá tốt đẹp của các dân tộc, tiếp thu tinh hoa văn hoá nhânloại Vận động toàn dân thực hiện lối sống cần, kiệm, văn minh, lịch sự Phổ biếnrộng rãi trong nhân dân những kiến thức văn hoá cần thiết cho sản xuất và đời sống.Thực hiện nam nữ bình đẳng, bảo vệ nhân phẩm phụ nữ Phát động phong trào quầnchúng bài trừ mê tín dị đoan và các tệ nạn xã hội khác"

Đại Hội lần thứ VIII của Đảng tiếp tục khẳng định: "Văn hoá là nền tảng tinhthần của xã hội, vừa là mục tiêu vừa là động lực thúc đẩy sự phát triển kinh tế, xãhội Cùng với khoa học và công nghệ, giáo dục và đào tạo, các hoạt động văn hoá,văn nghệ có vị trí quan trọng trong việc hình thành nhân cách, làm phong phú đờisống tinh thần con người Việt Nam Bản sắc dân tộc và tính chất tiên tiến của nềnvăn hoá phải được thấm đậm không chỉ trong công tác văn hoá - văn nghệ, mà cảtrong mọi hoạt động xây dựng, sáng tạo vật chất, ứng dụng các thành tựu khoa học,công nghệ, giáo dục và đào tạo sao cho trong mọi lĩnh vực chúng ta có cách tư duyđộc lập, có cách làm vừa hiện đại vừa mang sắc thái Việt Nam" Do đó, "mọi hoạtđộng văn hoá, văn nghệ phải nhằm xây dựng và phát triển văn hóa tiên tiến, đậm đàbản sắc dân tộc, xây dựng con người Việt Nam về tư tưởng, đạo đức, tâm hồn, tìnhcảm, lối sống, xây dựng môi trường văn hoá lành mạnh cho sự phát triển xã hội",đồng thời "kế thừa và phát huy các giá trị tinh thần, đạo đức và thẩm mỹ, các di sảnvăn hoá, nghệ thuật của dân tộc"

Tiếp tục đường hướng nói trên, năm 1998 Đảng ta tổ chức Hội Nghị Trungương V, chuyên bàn về vấn đề văn hoá Xác định xây dựng nền văn hoá Việt Namtiên tiến, đậm đà bản sắc dân tộc trong giai đoạn phát triển mới Nền văn hoá tiêntiến không có nghĩa là xoá bỏ truyền thống mà nó là nền văn hoá mang những đặctrưng cụ thể như: yêu nước, tiến bộ, độc lập dân tộc và chủ nghĩa xã hội dưới ánhsáng của chủ nghĩa Mác - Lênin, tư tưởng Hồ Chí Minh nhân văn, phong phú cả vềnội dung và hình thức Tính chất tiên tiến phải đảm bảo được nội dung nhân văn,nhân đạo sâu sắc, nhưng đồng thời phải thể hiện sự đa dạng và phong phú về hình

thức Tính chất đậm đà của nền văn hoá dân tộc đảm bảo giữ gìn và phát huy nhữnggiá trị mang bản sắc dân tộc như lòng yêu nước, tinh thần nhân ái, sự bao dung, độlượng, quý trọng nghĩa tình, đạo lý, dũng cảm và đặc biệt giữ gìn tinh thần đoàn kếtdân tộc

Để xây dựng nền văn hoá vừa tiên tiến vừa đậm đà bản sắc dân tộc, Hội Nghị

1 Đảng Cộng sản Việt Nam, Văn kiện Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ X, Nxb.Chính trị quốc gia, Hà Nội, 2006.