Thực tiễn giải quyết tranh chấp QSDĐ theo thủ tục tố tụng của Toà án địa phương

Đất nước ta đang trong thời kỳ mở cửa nền kinh tế, bước vào giai đoạn hội nhập

Phần I GIỚI THIỆU VỀ CHUYÊN ĐỀ

Đất nước ta đang trong thời kỳ mở cửa nền kinh tế, bước vào giai đoạn hộinhập Thời kỳ công nghiệp hoá - hiện đại hoá đi vào giai đoạn phát triển quá độ.Điều đó mang lại rất nhiều yếu tố tích cực cho xã hội: Chất lượng cuộc sống đượcnâng lên, con người được tiếp thu nhiều kiến thức hiện đại Nhưng bên cạnh đó mặttrái của giai đoạn đổi mới này cũng là một vấn đề không nhỏ mà con người đangphải đối mặt: Sự tha hoá biến chất về lối sống đạo đức; sự cạnh tranh không lànhmạnh để đạt được vị trí độc quyền, sự “ ganh đua” trong công việc, cố gắng bằngmọi cách để khẳng định bản thân, để đạt được mục đích Đồng tiền như một ma lựckhiến mọi người đặt lên làm trọng, tình cảm gia đình, bạn bè, đồng nghiệp cũng từ

đó mà rạn nứt Tất cả đã tạo nên các mâu thuẫn để từ đó gây ra các tranh chấp.Những năm qua các vụ án hình sự và dân sự tăng lên gấp nhiều lần so với thời kỳtrước Trong thời gian thực tập tại TAND tỉnh Bắc Giang, lại được trực tiếp làmviệc tại Toà dân sự, tiếp xúc và làm việc với môi trường pháp lý thực tiễn em thấyrằng các tranh chấp Dân sự có xu hướng ngày càng tăng Đặc biệt nổi trội và đángchú ý là các vụ tranh chấp QSDĐ Từ khi TAND cấp huyện được nâng thẩmquyền thì các vụ sơ thẩm về tranh chấp quyền sử dụng đất được giải quyết tại Toà

án nhân dân tỉnh chiếm số lượng ít và không đáng kể Nhưng các vụ phúc thẩmtrong 04 năm qua( 2006 - đầu năm 2009) mà Toà Dân sự - TAND tỉnh Bắc Giang

đã tiến hành thụ lý và giải quyết là tương đối lớn và chiếm phần lớn trong các tranhchấp về dân sự Vì nó mang tính nóng và nổi bật nên em quyết định chọn đề tài “

Thực tiễn giải quyết tranh chấp quyền sử dụng đất theo thủ tục tố tụng dân sự của Toà án địa phương” để làm báo cáo thực tập trong khóa thực tập này Dưới

đây là kết quả của quá trình thu thập thông tin, tài liệu cho đề tài mà em đã có đượctrong thời gian thực tập vừa qua

Phần II QUÁ TRÌNH TÌM HIỀU VÀ THU THẬP THÔNG TIN

A.Khái quát chung về quá trình tìm hiểu và thu thập thông tin.

Về Toà án nhân dân tỉnh Bắc Giang được làm việc với thực tiễn và tiếp xúcvới môi trường kỷ luật cao Nên tuy thời gian thực tập chưa nhiều, nhưng được sựquan tâm của các cán bộ trong ngành Toà án Đặc biệt là các cán bộ, các thẩmphán, thư ký trong Toà Dân sự đã tạo điều kiện cho em tiếp xúc làm quen dần vớicông việc, cùng với sự cố gắng tìm tòi học hỏi kinh nghiệm, em đã thu thập đượcnhiều vấn đề bổ ích cho bản thân và cho việc viết đề tài của mình Quá trình làmviệc như: Tham dự phiên toà, nghiên cứu các hồ sơ bản án đã xét xử đã giúp em cóđược những suy nghĩ tích cực cho quyết định chọn đề tài của mình Những vụ tranhchấp dân sự xét xử đầu năm 2009 chủ yếu là các vụ về tranh chấp QSDĐ, đó là mộtlợi thế lớn cho việc thu thập thông tin của em, bên cạnh đó để có được cái nhìn bao

quát nhất về đề tài “thực tiễn giải quyết tranh chấp quyền sử dụng đất theo thủ

tục tố tụng tại Toà án địa phương” với sự giúp đỡ của Bác thẩm phán hướng dẫn

trực tiếp em đã được đọc và nghiên cứu cùng với Thẩm phán về những vụ án tranhchấp QSDĐ từ giai đoạn lập hồ sơ cho đến khi chuẩn bị tiến hành xét xử, đượctham dự vào các buổi hoà giải Sau phiên toà được trao đổi với thẩm phán về nhữngvấn đề chưa rõ trong vụ án vừa xét xử đó Ngoài ra để tìm hiểu tình hình thực tiễnnhững vụ án tranh chấp quyền sự dụng đất trong vài năm trở lại đây em đã đượclàm việc trực tiếp tại phòng thường trực, vào sổ thụ lý, sổ kết quả, tổng hợp các sốliệu thống kê, được tống đạt giấy tờ cùng các thư ký, được đi thực tế về địa phươngnơi có đất đang tranh chấp để tìm hiểu, thu thập chứng cứ Điều quan trọng nữa làđược đọc các hồ sơ, bản án về tranh chấp QSDĐ đã xét xử Do chủ yếu là các vụdân sự phúc thẩm nên việc so sánh, đối chiếu bản án phúc thẩm với bản án sơ thẩmcủa cấp dưới là một phương pháp giúp em rút ra được nhiều vấn đề tiện ích choviệc đánh giá bản chất của từng vụ án Trong dịp về thực tập em đã được tham dự

buổi trao đổi rút kinh nghiệm của Toà dân sự - TAND tỉnh bắc Giang với TANDThành phố Bắc Giang về một số vụ án bị huỷ( từ thời điểm 10/2007 đến tháng02/2009), đó là một may mắn giúp em nhận diện rõ hơn về những sai xót mà toà

án cấp dưới thường mắc phải và giúp em góp phần hoàn thiện cho báo cáo củamình

B Phương pháp thu thập tư liệu, nguồn thu thập tư liệu và các thông tin thu thập được

I Phương pháp thu thập tư liệu

Để có được kết quả cao trong việc thu thập tài liệu, đánh giá được những tàiliệu đã thu thập được em đã sử dụng và kết hợp nhiều phương pháp thu thập thôngtin Trong đó phương pháp nghiên cứu định tính được sử dụng và áp dụng nhiều vìđây là phương pháp tiếp cận có thể mô tả, phân tích được đặc điểm của vấn đề mà

ta đang muốn làm rõ, nó phản ánh bản chất của sự việc Trong các phương phápnghiên cứu định tính thì phương pháp liệt kê được sử dụng trong việc lấy các sốliệu thống kê, phương pháp phỏng vấn được áp dụng trong các buổi trao đổi vớithẩm phán, thư ký Toà Ngoài ra phương pháp so sánh và tổng hợp cũng được ápdụng trong quá trình nghiên cứu hồ sơ, vào sổ thụ lý, sổ kết quả Tất cả các phươngpháp trên đều được kết hợp rất hài hoà nên có tác dụng lớn trong quá trình thu thậpthông tin, tài liệu

II Nguồn thu thập thông tin.

Được thực tập tại Toà án nơi hàng ngày vẫn tiến hành xét xử các vụ án hình

sự, dân sự… Nên nguồn tài liệu cung cấp cho việc viết báo cáo rất đa dạng vàphong phú Được sự hướng dẫn và giúp đỡ của các cán bộ trong Toà, em đã đượctiếp xúc với những nguồn tài liệu vô cùng hữu ích cho đề tài của mình Cụ thể baogồm những nguồn tài liệu chủ yếu sau đây:

1 Sổ thụ lý phúc thẩm, sơ thẩm các vụ án dân sự

2 Sổ kết quả phúc thẩm, sơ thẩm các vụ án dân sự.

3 Báo cáo kết quả tổng kết:

3.1 Báo cáo kết quả tổng kết năm 2005 và phương hướng, nhiệm vụ năm2006

3.2 Báo cáo kết quả tổng kết năm 2006 và phương hướng, nhiệm vụ năm2007

3.3 Báo cáo kết quả tổng kết năm 2007 và phương hướng nhiệm vụ năm2008

3.4 Báo cáo kết quả tổng kết năm 2008 và phương hướng nhiệm vụ năm 2009.3.5 Báo cáo sơ kết 06 tháng đầu năm 2009 và phương hướng nhiệm vụ côngtác 06 tháng cuối năm

4 Kết luận của TAND tỉnh Bắc Giang với toà cấp dưới:

4.1 Kết luận của TAND tỉnh Bắc Giang với TAND Huyện Việt Yên

4.2 Kết luận của TAND tỉnh Bắc Giang với TAND Thành phố Bắc Giang

5 Sổ quyết định đưa vụ án ra xét xử và sổ quyết định hoãn phiên toà

6 Hồ sơ vụ án về tranh chấp quyền sử dụng đất đã xét xử qua một số năm

* Lý do những tài liệu này được sử dụng làm nguồn là bởi vì:

- Sổ thụ lý: cho ta biết số lượng các vụ án đã được thụ lý trong các năm từ đógiúp ta đối chiếu, so sánh từng năm để rút ra nhận xét

- Sổ kết quả: cho ta biết số lượng các vụ án đã được xét xử, thời gian xét xử,kết quả xét xử, tìm ra được lý do y án, huỷ án, sửa án đối với từng vụ án

- Báo cáo tổng kết: cho ta số liệu tổng hợp về các vụ án tranh chấp QSDĐ cácloại tranh chấp đã thụ lý, đã giải quyết, tỷ lệ giải quyết so với số vụ thụ lý

- Kết luận của Toà án cấp trên với Toà cấp dưới được sử dụng làm nguồn bởi:trong số các vụ án cần đem trao đổi với Toà cấp dưới có nhiều vụ án liên quan đến

tranh chấp QSDĐ Lý do vì sao phải rút kinh nghiệm, những sai xót của Toà cấpdưới dẫn đến nguyên nhân án phải sửa, huỷ tại cấp phúc thẩm.

- Hồ sơ vụ án được sử dụng làm nguồn: Vì nó cho ta biết nội dung của tranhchấp và nhận ra các loại tranh chấp QSDĐ thường gặp, đặc trưng của loại tranhchấp QSDĐở địa phương này so với địa phương khác Các vụ án điển hình củatừng loại được lấy làm ví dụ điển hình trong báo cáo

III Các thông tin, tư liệu thu thập được.

Từ các nguồn được sử dụng để thu thập thông tin, tư liệu Em đã chắt lọc vàtổng hợp các thông tin cần thiết để cung cấp cho báo cáo của mình và kết quả thuthập được như sau:

1 Bảng số liệu.

* Bảng số liệu thống kê tình hình thụ lý và giải quyết các vụ án sơ thẩm

về tranh chấp QSDĐ tại TAND tỉnh Bắc Giang ( 2006 đến 04/2009): 1

còn lại

(2)

mới thụ lý

(3)

Đình chỉ

(4)

Xét xử hoặc giải quyết

(5)

giữ nguyên bản án

sơ thẩm

(6)

sửa án

(7)

huỷ và đình chỉ

(8)

huỷ và xét xử lại (9)

Có người bảo vệ quyền lợi và nghĩa vụ (10)

Có viện kiểm sát tham gia (11) 1

3 3 Sổ quyết định đưa vụ án ra xét xử của Toà dân sự- TAND tỉnh Bắc Giang

4 Báo cáo tổng kết của ngành TAND tỉnh Bắc Giang

2.Thực tiễn quá trình giải quyết tranh chấp QSDĐ theo thủ tục tố tụng dân

sự của TAND tỉnh Bắc Giang.

2.1 Thực tiễn thụ lý vụ án.

- Đối với các vụ án sơ thẩm về tranh chấp QSD Đ được xét xử tại TAND tỉnh.Sau khi tiếp nhận đơn khởi kiện của đương sự Toà án sẽ tiến hành xem xét tínhhợp pháp của đơn, hướng dẫn đương sự điền đầy đủ thông tin theo yêu cầu củaPháp luật và tiến hành thụ lý đơn.

- Đối với các vụ án phúc thẩm Sau khi nhận được đơn kháng cáo, kháng nghị,Toà án cấp sơ thẩm gửi hồ sơ vụ án, kháng cáo, kháng nghị và các tài liệu cho Toà Dân sự TAND tỉnh Hồ sơ vụ án , tài liệu sẽ được Chánh Toà Dân sự kiểm tra và cóchữ ký của người giao và nhận khi thấy có đầy đủ giấy tờ và tài liệu thì Chánh toàgiao cho phòng thường trực tiến hành vào sổ thụ lý, đồng thời Chánh toà Dân sự raquyết định thành lập HĐXX phúc thẩm và phân công một thẩm phán làm chủ toạphiên toà phụ trách việc giải quyết vụ án

2.2 Thực tiễn lập hồ sơ và chuẩn bị xét xử.

Trong quá trình giải quyết vụ án ở cấp sơ thẩm và phúc thẩm, trên cơ sởnghiên cứu hồ sơ, tài liệu Thẩm phán được giao nhiệm vụ sẽ tiến hành một số côngviệc như: yêu cầu đương sự cung cấp tài liệu bổ sung, triệu tập đương sự lấy lờikhai Do tranh chấp đất đai thường là tranh chấp phức tạp nên đương sự thường cóyêu cầu Toà án thu thập hộ chứng cứ Trường hợp cần thiết thẩm phán được giaonhiệm vụ về tận địa phương nơi có đất tranh chấp để tìm hiểu và nghiên cứu tìnhhình Các tài liệu thu thập được sẽ được đưa vào hồ sơ vụ án Các tranh chấpQSDĐ đều được tiến hành hoà giải ở tất cả các giai đoạn của quá trình tố tụng Nếuhoà giải thành Toà vẫn tiến hành mở phiên toà công nhận sự thoả thuận của cácđương sự Thực tế thì việc tiến hành hoà giải các tranh chấp QSDĐ thường khôngthành chỉ có một vụ điển hình hoà giải thành vào tháng 03/2009 Nếu không tiếnhành hoà giải được thì sau khi nghiên cứu nếu thấy có thể đưa ra xét xử được thẩmphán sẽ quyết định đưa vụ án ra xét xử

2.3 Thực tiễn tiến hành phiên toà tranh chấp QSD Đ

Được tiến hành theo đúng quy định của BLTTDS 2004 bao gồm:

- Chuẩn bị khai mạc phiên toà và thủ tục bắt đầu phiên toà

- Thủ tục hỏi tại phiên toà

- Thủ tục tranh luận tại phiên toà

- HĐXX nghị án và tuyên án

Trong bốn giai đoạn trên, thực tiễn tham dự các phiên toà về tranh chấp QSD Đ emthấy thủ tục hỏi tại phiên toà thường chiếm rất nhiều thời gian bởi đây là thủ tụcquan trọng nhất làm rõ, xác định các tình tiết và kiểm tra tính đúng đắn của các lờikhai, đã có trong tài liệu, hồ sơ vụ án Thủ tục tranh luận thường diễn ra ngắn, bởicác vụ tranh chấp QSDĐ phần lớn không có người bảo vệ quyền lợi và nghĩa vụnên họ tự đứng ra tranh luận và thường không có nhu cầu hỏi phía bên kia Họ giữnguyên quan điểm của mình

Phần III KẾT QUẢ XỬ LÝ SỐ LIỆU ĐÃ THU THẬP ĐƯỢC

Căn cứ vào bảng số liệu thu thập đã được nêu ở trên và thực tiễn làm việc tạiTAND tỉnh Bắc Giang trong thời gian qua em thấy rằng

A Đối với các án sơ thẩm

Xét xử tại TAND tỉnh Bắc Giang là không lớn Bởi từ khi TAND huyệnđược nâng thẩm quyền thì TAND tỉnh chỉ xét xử sơ thẩm các tranh chấp QSDĐ cóyếu tố nước ngoài Số lượng các tranh chấp QSDĐ được xét xử sơ thẩm tại TANDtỉnh Bắc Giang:

Năm 2006 chiếm 8,3%

Năm 2007chiếm 15%

Năm 2008 chiếm 3,3%

Đầu năm 2009 là 0% So với các vụ dân sự sơ thẩm được xử tại Toà

B Đối với các án phúc thẩm về tranh chấp QSDĐ

Ta thấy số lượng có sự biến động theo xu hướng giảm giữa các năm Nhưngtrong cơ cấu án Dân sự thì tranh chấp QSDĐ vẫn chiếm tỷ lệ khá cao cụ thể:

C So sánh số lượng thụ lý và số lượng quyết định đưa vụ án ra xét xử

Nếu nhìn vào bảng số liệu, căn cứ vào tình hình thụ lý và quyết định đưa vụ

án ra xét xử ta thấy quyết định đưa vụ án ra xét xử với số lượng không lớn so với sốlượng đã thụ lý, việc hoãn phiên toà còn là phổ biến Thường do việc thu thậpchứng cứ gặp nhiều khó khăn, các bên gây cản trở, không chịu hợp tác trong quátrình giải quyết Nó còn dẫn đến án quý trước tồn đọng sang quý sau, năm trước tồnđọng sang năm sau

+ Năm 2008: 06 vụ chiếm 32% số vụ tranh chấp QSD Đ phúc thẩm và 6,8% số

vụ tranh chấp dân sự phúc thẩm nói chung

* Lý do: Bản án sơ thẩm và quyết định sơ thẩm bị huỷ nhiều là bởi các nguyên

nhân sau:

- Có vụ án do đương sự tự thoả thuận được với nhau về việc giải quyết vụ án nên

đã rút đơn kháng cáo, rút đơn khởi kiện nên phải huỷ án sơ thẩm và đình chỉ vụ án

- Việc đánh giá chứng cứ chưa đúng dẫn đến xử sai quan hệ pháp luật

- Việc thu thập chứng cứ thực hiện không đúng thủ tục tố tụng, đánh giá chứng

cứ không đầy đủ, không khách quan còn bỏ lọt tài sản và người tham gia tố tụng, xác định sai tư cách nguyên đơn, bị đơn, sai quan hệ pháp luật, giải quyết khôngđúng yêu cầu của đương sự và quá hạn luật định

Ví dụ: Vụ tranh chấp QSDĐ giữa nguyên đơn là anh Nguyễn Văn Thật và bị

đơn là bà Phạm Thị Lịch Anh Nguyễn Văn Thật kiện đòi bà Nguyễn Thị Lịch phảitrả cho anh 196m2 đất theo giấy chứng nhận QSDĐ do Uỷ ban hành chính Thị xãBắc Giang cấp cho anh Bà Lịch cho rằng thửa đất trên bà chưa cho con nào Anhthật là con trưởng khi lấy vợ bà đã mua cho mảnh đất khác Bản án dân sự sơ thẩm08/2008/DSST ngày 28/07/2008 TAND thành phố Bắc Giang xử: Bác yêu cầu củaanh Thật và bà Lịch( do anh Nguyễn văn Ngọc đại diện), anh Nguyễn Văn Thanhphải trả cho anh Thật diện tích 196m2 đất ở Ngày 08/08/2008 anh Thật nộp đơnkháng cáo không chấp nhận toàn bộ nội dung của bản án sơ thẩm Bản án phúcthẩm số 03/2009/ DSPT xử huỷ bản án sơ thẩm của TAND thành phố Bắc Giangvới lý do: Toà sơ thẩm không đưa UBND thành phố Bắc Giang vào tham gia tốtụng, không đưa anh Thanh, anh Trường, chị Hà, chị Ngân vào tham gia tố tụng là

bỏ lọt người tham gia tố tụng.trong vụ án này anh Thành và anh Trường là nhữngngười đang chiếm hữu sử dụng một phần đất trong số 196m2 đất mà anh Thật kiện,

lẽ ra toà sơ thẩm phải yêu cầu anh Thật sửa đổi bổ sung đơn khởi kiện để đưa anhThành và anh Trường tham gia tố tụng với tư cách là người có quyền lợi và nghiã

vụ liên quan.Trong vụ án này Toà sơ thẩm chưa định giá được toàn bộ phần đấttranh chấp mà tại Toà phúc thẩm không thể thực hiện bổ sung được Ngoài ra bản

án sơ thẩm còn có những vi phạm như không lập biên bản giao nhận thông báo thụ

lý cho người có quyền lợi và nghĩa vụ liên quan, dùng biên bản xác minh(BL114)

do người không có thẩm quyền tiến hành cho việcgiải quyết Bản án sơ thẩm ởphần xét thấy, nhận thấy, phần quyết định đều ghi là anh Nguyễn Văn Thanh nhưngtên đúng của anh là Nguyễn Văn Thành

- Một số vụ án tranh chấp QSDĐ còn bị huỷ do: Việc nguyên đơn xin rút đơn khởikiện không phải là tự nguyện mà do toà sơ thẩm giải thích cho nguyên đơn làm đơnxin rút đơn khởi kiện là không đúng quy định của pháp luật

Ví dụ: Vụ tranh chấp QSDĐ giữa nguyên đơn là anh Dương Việt Toàn và bị

đơn là anh Đoàn Thế Chung( toà huyện Việt Yên thụ lý) Tại đơn xin rút đơn khởikiện anh Toàn trình bày: sau khi nghe giải thích của Thẩm phán là “ sự việc khôngthuộc thẩm quyền giải quyết của toà án mà thuộc thẩm quyền giải quyết củaUBND” nên nguyên đơn mới xin rút đơn khởi kiện, đơn này thẩm phán đã đượcxem nhưng không có ý kiến gì và đã căn cứ vào đó để ra quyết định đình chỉ giảiquyết vụ án là không đúng

E Về các dạng tranh chấp QSDĐ thường gặp ở địa phương.

Các dạng tranh chấp đất đai hiện nay rất đa dạng và phong phú như : tranhchấp đòi lại đất, tài sản gắn liền với đất; tranh chấp quyền sử dụng đất, tài sản gắnliền với QSDĐ khi vợ chồng ly hôn; tranh chấp về thừa kế quyền sử dụng đất;tranh chấp về Hợp đồng chuyển đổi, chuyển nhượng QSDĐ, tranh chấp giữanhững người sử dụng đất với nhau về ranh giới giữa các vùng đất được phép sửdụng và quản lý

* Ở TAND tỉnh Bắc Giang thường thụ lý và xét xử với số lượng khá lớn cáctranh chấp QSDĐ về:

- Hợp đồng chuyển đổi QSDĐ

- HĐ chuyển nhượng QSDĐ

- Thừa kế QSDĐ