kiêng cữ và nghi lễ liên quan đến ngôi nhà của người Hmông

luận văn về kiêng cữ và nghi lễ liên quan đến ngôi nhà của người Hmông

đại học quốc gia hà nội trờng đại học khoa học x hội và nhân vănã hội và nhân văn

khoa lịch sử

dân tộc học

đề tài: Kiêng cữ và nghi lễ liên quan đến ngôi nhà của ngời

Hmông

I Những vấn đề chung

Ngời Hmông ở Việt Nam hiện nay đều có nguồn gốc từ phơng Bắc Theo cuộc tổng điều tra dân số ở Việt Nam năm 1999 thì ngời Hmông có tổng số 787604 ngời Ngời Hmông có mặt ở tất cả các vùng trong cả nớc,

đông nhất là ở khu vực Đông Bắc có 445782 ngời, tiếp đến là khu vực Tây Bắc có 289000 ngời, Bắc Trung Bộ có 39373 ngời, Tây Nguyên có 12392 ngời

Ngời Hmông đợc chia hành các nhóm: Hmông Trắng, Hmông Đen, Hmông Đỏ, Hmông Xanh, Hmông Hoa, Hmông Lai, Hmông Nớc (Theo: Ngời Hmông ở Việt Nam, trang 8-9, NXB Thông Tấn)

Ngôi nhà, hiểu theo nghĩa chung không chỉ là công trình kiến trúc để

ở mà còn mang các giá trị văn hoá và chức năng xã hội, nh tính thẩm mỹ,

sự trao truyền tri thức, chăm sóc và bảo vệ sức khoẻ, các mối quan hệ trong gia đình cũng nh giữa gia đình và cộng đồng , qua đó góp phần hình thành và bồi dỡng tâm lý, nhân cách con ngời Về vấn đề ngôi nhà của ngời Hmông đã có nhiều ngời nghiên cứu Bài này chỉ đề cập đến vấn đề kiêng cữ và nghi lễ liên quan đến ngôi nhà của ngời Hmông ở hai xã Hang Kia và

Pà Cò, huyện Mai Châu, tỉnh Hoà Bình (Tài liệu tham khảo : Tạp chí Dân tộc học – số 2-2002, trang 39 - 47)

Ngời Hmông ở Hang Kia thuộc nhóm Hmông Hoa, và ngời Hmông ở

Pà Cò thuộc nhóm Hmông Đen đang sống trong hai loại hình nhà khác nhau, đó là nhà truyền thống và nhà kiểu mới Tuy nhiên, chủ nhân của những ngôi nhà này vẫn coi trọng và thực hành nghiêm ngặt các kiêng cữ và nghi lễ liên quan đến ngôi nhà của mình

II.Những kiêng cữ và nghi lễ liên quan đến ngôi nhà

1/ Kiêng cữ và nghi lễ trong khi dựng nhà.

Trong dựng nhà, việc đầu tiên mà ngời Hmông rất coi trọng là chọn

đợc chỗ đất phù hợpvới ngời và gia súc Đồng bào chọn đất làm nhà vào các ngày con chó và con rồng –theo lịch của ngời Hmông Theo họ, chó là con vật trung thành, còn rồng là con vật thiêng, nếu đi chọn đất vào hai ngày này sẽ gặp may mắn Trớc khi đI, họ thắp hơng và cầu xin ma nhà phù hộ

để chọn đợc mảnh đất nh ý Ngời Hmông luôn chọn nơi cao ráo, thoáng mát, bốn phía có núi bao bọc để dựng nhà Khi dựng, nếu cây đòn nóc thẳng vào đỉnh núi là tốt nhất vì họ quan niệm làm nh vậy gia đình sẽ đợc thần linh giúp đỡ Mặt trớc ngôi nhà không đợc nhìn thẳng ra khe núi hoặc chính giữa đỉnh núi, bởi nh thế gia dình sẽ bị ma nhìn ngó và làm hại

Trớc khi chọn đất làm nhà, ngời Hmông phải làm lễ xin phép thần

đất cho dựng nhà trên mảnh đất đó Nghi lễ này phải do ngời có kinh nghiệm đảm nhiệm; đợc thực hiện vào lúc gần tối, tại đám đất định chọn

Ngày đầu tiên đi lấy nguyên vật liệu làm nhà cũng phải vào ngày con rồng hoặc con chó Trớc khi chặt cây, họ phải làm lễ cúng xin phép thần

rừng và hồn của cây đó, sau đó họ mới dám chặt cây Ngời Hmông kiêng dùng các cây tự nhiên bị đổ, bị chết vì tin rằng các cây này đã đợc một lực lợng siêu nhiên nào đó sử dụng Họ cũng kiêng cây bị sét đánh vì cho rằng

đó là cây thần sét dã sử dụng, nếu dùng cây này làm nhà sau này sẽ gặp

điều không may Họ cũng không dùng cây có nhiều dây leo giống nh rắn quấn để làm nhà, vì sợ rằng sau này rắn sẽ vào nhà quấn quanh cây gỗ này

và nh vậy gia đình sẽ gặp nhiều điều xấu nh ốm đau, bất hoà Bởi theo họ, rắn là con vật xấu thờng mang lại rủi ro cho con ngời

Trong quá trình dựng nhà, gia đình tránh gây mâu thuẫn với thợ bởi

họ rất sợ bị thợ “làm phép”, đặt các “bùa yểm” làm hại lên đầu các cây cột, hoặc đòn nóc của ngôi nhà Và nh vậy, gia đình sẽ gặp không may trong cuộc sống

Dựng nhà xong, sau khi ông trởng họ đã thực hiện nghi lễ xin phép thần linh thì gia đình mới đợc làm bếp Trớc tiên, ngời ta đa ít nớc vào nhà qua cửa phụ đặt cạnh nơi sẽ làm bếp, với niềm tin nớc sẽ đem lại bình yên

và phát triển, vì nớc thể hiện sự mát mẻ và sinh sôi Ông trởng họ lấy một thanh củi đang cháy trong bếp của bố mẹ hoặc anh em của chủ ngôi nhà mới, đi tới nơi định làm bếp khấn rồi lấy nớc vẩy vào thanh củi nhng không

để cho lửa hoặc than tắt hẳn; sau đó đặt củi vào nơi đã định và gia đình tiến hành làm bếp ở đó Bếp làm xong, chủ nhà thắp hơng cắm ở cạnh bếp, ngụ

ý cảm ơn ma bếp đã giúp đỡ Kể từ khi bếp đợc nhóm lửa gia đình mới đợc phép chuyển đồ đạc vào nhà Chỉ khi ổn định nơi ở, gia đình mới làm lễ đón

ma nhà và ma cửa đến nhà mới

2/ Kiêng cữ và nghi lễ liên quan đến các ma đợc thờ cúng trong nhà.

Trong tín ngỡng của ngời Hmông, hiện có hệ thống ma đợc thờ cúng trong nhà với những kiêng cữ và nghi lễ khác nhau Trong đó, đáng chú ý là

ma nhà, ma cửa chính, ma cột chính, ma buồng và ma bếp

a) Ma nhà.

Theo ngời Hmông, ma nhà là một trong những ma quan trọng nhất, bởi ma này có liên quan đến tiền của, mùa màng, sức khoẻ, sự sinh sôi cuả con ngời và gia súc Nơi thờ ma là hai mảnh giấy bản đợc gián vào bức đố hậu gian giữa của ngôi nhà; trên hai manh giấy bản bôi máu và dính lông cổ của con gà trống dùng làm lễ vật cúng ma nhà trong dip năm mới Thông

thờng ma nhà chỉ đợc cúng mỗi năm một lần vào dịp năm mới, và trong lễ này, gia đình cũng thay bàn thờ mới cho ma nhà Lễ cúng đợc tiến hành hai lần: lần một cúng cho các thần linh và lần hai cúng tổ tiên Lễ cúng ma nhà

đợc tiến hành vào nửa đêm 30 tết Ông chủ bắt một con gà trống để làm vật hiến tế, đứng trớc bàn thờ mời các thần linh nhận lễ vật của gia đình, rồi cắm hơng vào bát gạo và cắt tiết gà Với ngời Hmông ở Lào Cai, họ tin rằng khi con gà chết đầu quay về hớng bàn thờ thì năm đó gia đình gặp nhiều may mắn, còn hớng ra cửa chính thì sẽ gặp rủi ro

b) Ma cửa.

Ma cửa đợc thờ tại cửa chính Bàn thờ của ngời Hmông Đen thờ loại

ma này là ba mảnh giấy bản đợc bôi máu gà, còn của ngời Hmông Hoa là một mảnh vải hình chữ nhật, dán ở dầm cửa chính Theo quan niệm của

ng-ời Hmông, ma cửa có nhiệm vụ “gác cửa” ngăn các ma ác vào nhà làm hại, bảo vệ hồn của của những thành viên trong nhà và ngăn chặn không để các hồn ma này bỏ đi; bảo vệ gia súc và của cải trong nhà

Lễ cúng ma cửa đợc tiến hành vào đêm 30 tết hoặc khi trong nhà có ngời ốm đau Ngời Hmông quan niệm rằng ma cửa sẽ bị “ngã”, không bảo

vệ đợc gia đình nếu có ngời phụ nữ nào sau khi đẻ cha đầy tháng bớc qua cửa hoặc đa ngời chết qua cửa chính, kể cả trờng hợp trong nhà có ngời bị tai nạn hoặc tài sản bị mất trộm Và khi đó, gia đình phải làm lễ “đỡ” ma cửa dậy

c) Ma cột chính.

Trên cột chính của ngôi nhà có dán một mảnh giấy bản đợc bôi máu gà,đó là nơi thờ ma cột chính Ngời Hmông cho rằng cột chính là nơi tập trung các hồn ngời đang sống trong nhà và khi tổ tiên về thăm con cháu cũng ngự tại đây Họ tin rằng ma cột chính liên quan đến chuyện sinh tử của các thành viên trong gia đình Đồng bào kiêng ngồi dựa lng vào cột chính vì sợ ma “bị thơng” hoặc “bị chết”; không treo các đồ dùng len cột chính sợ ma “bị bẩn” và “mệt mỏi”, kiêng phụ nữ trèo lên hoặc bớc qua xà nhà có cột chính, vì sợ xúc phạm đến ma

Ma cột chính thờng đợc cúng khi trong nhà có ngời ốm nặng hoặc khi có ngời chết từ 18 tuổi trở lên Khi trong nhà có ngời chết, trớc tiên ngời

chết phải đợc đặt nằm gần cột chính và ông thợ kèn thổi bài xin ma cột chính cho phép ngời chết đi về với tổ tiên

d) Ma buồng.

Ma buồng trú ngụ trong một cái giỏ đợc đan bằng vỏ cây lanh, nan cây tre hoặc cây vầu, quai giỏ đợc dán gấy bản có các tua rủ ra xung quanh Chiếc giỏ này đợc treo dới mái nhà Trong giỏ có một bát nớc thể hiện sự yên lành và mát mẻ Theo quan niệm của ngời Hmông, ma buồng liên quan

đến sinh sản của ngời mẹ, sức khoẻ của con ngời là nhất

Đồng bào làm lễ cúng ma buồng khi trong nhà có đôi vợ chồng muộn

đờng con cái, hoặc có ngời bị ốm yếu hoặc bị chết; gia súc chậm lớn và không sinh sản, kể cả khi gia súc đẻ Nghi lễ trong các trờng hợp này đều giống nhau và thờng do trởng họ thực hiện

e) Ma bếp

Theo quan niệm của ngời Hmông, ma bếp có ảnh hởng đến mùa màng và chăn nuôi Để cầu mong mùa màng tốt tơi, thu hoặch đạt kết quả cao, chăn nuôi phát triển ngời trong gia đình kiêng giẫm chân lên bếp lò

và không gõ lên bếp Trong thời gian lợn lái của gia đình chửa, không đợc lấy tro than trong bêp nấu cám lợn ra khỏi bếp nên trớc đó phải bỏ một hòn

đá vào giữa bếp; không đợc làm tắt lửa trong bếp Nếu không thực hiện những kiêng cữ này thì gia súc dễ bị bệnh, nơng rẫy, ruộng vờn sẽ bị sâu bệnh, hạn hán hoặc úng lụt

Ngoài các dịp cúng khi làm bếp mới, mừng năm mới và sinh đẻ ,

ma bếp còn đợc cúng khi trong nhà có ngời chết Trong đám tang, ông thợ kèn cũng phải làm lễ xin ma bếp cho phép ngời chết đi về với tổ tiên và

đoán biết ý kiến ma qua việc xin âm dơng nh ông đã làm lễ với các ma khác trong nhà khi có ngời chết

3/ Một vài kiêng cữ và nghi lễ trong đời sống liên quan đến ngôi nhà.

a) Trong sinh đẻ.

Sản phụ đợc đẻ trong buồng ngủ riêng của mình Nhau thai và cuống rốn đợc chôn ở cột chính (nếu là bé trai) hoặc ở chân giờng ngủ của bố mẹ (nếu là bé gái) Trong nhà có sản phụ mới sinh, ngời ta kiêng không cho

ng-ời lạ vào nhà Nếu ai vô tình vi phạm phải để lại tất cả đồ đạc đã mang vào

nhà và sau một tháng mới đợc lấy đem đi Để báo hiệu trong gia đình có cữ,

họ cắm cành lá xanh ở các của ra vào Anh em và ngời làng có thể vào nhà nhng không đợc phép vào buồng ủa sản phụ cho đến khi gia đình thực hiện xong lễ mừng cho em bé Trong thời gian ba ngày kể từ khi sinh, gia đình kiêng mang tro than, củi đang cháy ở bếp ra ngoài

Nếu vi phạm những kiêng cữ trên, theo quan niệm dân gian, ngời mẹ

sẽ bị mất sữa và gia đình phải làm lễ cúng cây dâu to ở trong rừng, cầu xin cho sản phụ có sữa để nuôi con Ngời đảm nhiệm công việc này đem hơng

và một con gà trống vàô rừng và thực hiện lễ cúng tại cây dâu đầu tiên gặp trên đờng đi

Kể từ khi đẻ, gia đình làm một bếp riêng cho sản phụ ở, nhằm tránh việc sữa mẹ rơi vào đồ ăn thức uống của các thành viên nam trong gia đình, vì họ cho rằng nếu những ngời này ăn phải đồ ăn thức uống đó sẽ bị thần sét đánh chết

Những ngời không cùng ma (kể cả con gái đã đi lấy chồng) và con gái cha chồng mà có thai không đợc phép đẻ trong nhà; nếu vi phạm ma sẽ giận và trừng phạt gia đình

b) Trong đám cới.

Khi đón và đa dâu, đại diện nhà trai luôn đợc bố trí ngồi theo hớng nhìn ra cửa chính, đại diện nhà gái ngồi đối diện, mặt nhìn vào bàn thờ ma nhà Làm nh vậy thì mọi lời nói của hai bên đợc ma nhà, ma cửa chứng giám và hai gia đình không dám vi phạm những gì đã nói với nhau trong lễ cới

Trớc khi đa cô dâu ra khỏi cửa về nhà chồng, đôi tân hôn cùng những ngời nhà trai và nhà gái đợc giao nhiệm vụ đua cô dâu về nhà chồng phải

đứng trớc cửa chính uống rợu rồi mới đợc ra khỏi nhà Làm nh vậy hàm ý báo cho ma cửa chính biết ngời con gái đã đi lấy chồng, làm ma nhà khác

Đón dâu về đến nhà trai, trớc tiên phải làm lễ nhập ma cho cô dâu Cô dâu và chú rể đứng trớc cửa chính và cùng hát bài đuổi ma cũ của cô gái

và xin nhập vào ma nhà chồng Sau đó, cả hai bớc vào nhà qua cửa chính và

đứng đối diện bàn thờ ma nhà

c) Trong tang ma

Ngời Hmông kiêng để ngời khác họ (kể cả con gái đã đi lấy chồng) chết trong nhà mình, vì sợ hồn ngời chết làm hại ma trong nhà khiến các

ma không thể phù hộvà bảo vệ gia đình đợc Khi ngời khác họ bị ốm có thể chết, gia đình dựng một cái lán ở ngoài nhà và đa ngời ốm ra đó ở, sau đó báo cho gia đình ngời đó dến đón về hoặc chôn cất nếu bị chết Tuy nhiên, những ngời không phải anh em, thậm chí mới gặp gỡ nhau lần đầu nhng cùng họ - cùng ma, lại có thể chết trong nhà nhau, đợc gia đình làm ma tử

tế nh ngời thân của mình

Ngời Hmông kiêng nằm dọc theo ngôi nhà, vì quan niệm đây là hớng nằm của ngời chết Nếu ngời sống nằm nh vậy tổ tiên tởng đã chết, sẽ bắt hồn đi và ngời đó sẽ chết Đổng bào cũng kiêng tự nhiên nhấc cửa chính ra khỏi ngôi nhà, vì gia dình chỉ làm nh vậy khi đa ngời chết đi chôn Nếu không tuân thủ kiêng cữ này thì trong nhà sẽ có ngời chết hoặc có thể là

điềm báo điều xấu sẽ xảy ra với gia đình

Những ngời bị tai nạn muốn đa vào nhà để chạy chữa, trớc tiên phải rửa sạch sẽ máu nếu có và đa đầu vào trớc Nếu sau đó họ bị chết thì đợc làm ma trong nhà, nhng nếu đã chết ở bên ngoài thì không đợc phép đa vào trong nhà để tổ chức đám ma Ngời chết đợc đặt tại gian thờ ma nhà; khi mới chết đặt nằm ngang nhà, đầu hớng về cột chính, chân hớng về phía bàn thờ ma nhà

Sau khi đã cúng xin phép năm loại ma trong nhà cho phép đa ngời chết đi và nhận đợc sự đồng ý, gia đình mới đợc đặt nằm dọc nhà, cạnh bàn thờ ma nhà, đầu hớng về phía mặt trời mọc để hồn ma sau này biết giờ giấc dậy đi làm Ngời ta đa ngời chết ra ngoài bằng cách đa chân ra trớc Nếu ngời chết là ngời lớn thì đa qua cửa chính còn trẻ em thì đa qua cửa phụ

Ngoài ra, ngời Hmông còn có một số kiêng cữ khác nh: phụ nữ không đợc trèo lên gác bếp, xà ngang - nơi có cột chính Họ cũng kiêng đặt giờng ngủ hoặc nằm ở gian giữa vì là nơi thờ ma nhà, và chỉ khi ngời chết mới đợc nằm Nàng dâu không đợc vào buồng ngủ của bố mẹ chồng và anh chồng Tơng tự, bố mẹ chồng và anh chồng cũng không đợc vào buồng ngủ của nàng dâu

Ngời Hmông kiêng dùng vũ khí, gậy gộc để chém, gõ hay đóng vào những nơi đợc coi là có ma nhà, ma cột chính, ma cửa chính, ma buồng và

ma bếp trú ngụ Ngời nào vi phạm phải nộp lễ vật để gia đình cầu cúng, xin cho tai họa không xảy ra

III Kết luận

Mỗi tộc ngời đều có những tập tục riêng, và chính những tập tục ấy

đem lại bẳn sắc riêng cho từng dân tộc tạo nên sự đa dạng về văn hoá Những kiêng cữ và nghi lễ trên của ngời Hmông ở Hoà Bình đã góp phần làm đa dạng thêm văn hoá không chỉ của riêng ngời Hmông mà còn làm phong phú thêm nền văn hoá Việt Nam

MụC LụC

I Những vấn đề chung 2

II.Những kiêng cữ và nghi lễ liên quan đến ngôi nhà 2

1/ Kiêng cữ và nghi lễ trong khi dựng nhà 2

2/ Kiêng cữ và nghi lễ liên quan đến các ma đợc thờ cúng trong nhà 4

a) Ma nhà 4

b) Ma cửa 5

c) Ma cột chính 5

d) Ma buồng 6

e) Ma bếp 6

3/ Một vài kiêng cữ và nghi lễ trong đời sống liên quan đến ngôi nhà 7

a) Trong sinh đẻ 7

b) Trong đám cới 7

c) Trong tang ma 8

III Kết luận 9