Đề cập tới chế định Chủ tịch nước theo pháp luật hiện hành

Trong hệ thống bộ máy Nhà nước của các nước hiện đại hầu như đều có một thiết chế đặc biệt với những tên gọi

A-LỜI MỞ ĐẦU:

Trong hệ thống bộ máy Nhà nước của các nước hiện đại hầu như đều có một thiết chế đặc biệt với những tên gọi như: Vua, Hoàng đế, Tổng thống, Đoàn Chủ tịch Hội đồng Liên bang, Hội đồng Nhà nước, Chủ tịch nước Những cơ cấu này có vị trí khác nhau trong bộ máy nhà nước của từng nước, cùng được gọi chung là nguyên thủ quốc gia Trong cơ chế nhà nước ta thiết chế nguyên thủ quốc gia tuy được tổ chức khác nhau nhưng luôn luôn hiện hữu qua các Hiến pháp Ở Hiến pháp 1946 và 1959 là Chủ tịch nước, đến Hiến pháp 1980 là Hội đồng nhà nước, và hiện nay Hiến pháp 1992 trở lại hình thức Chủ tịch nước Bài viết này tôi xin

đề cập tới chế định Chủ tịch nước theo pháp luật hiện hành qua đó thể hiện sự phát triển và

kế thừa của nó qua các bản Hiến pháp trước đó

b- NéI DUNG:

I.Chế định nguyên thủ quốc gia:

1.Khái niệm:

Chế định nguyên thủ quốc gia là một chế định đặc biệt trong cơ cấu tổ chức bộ máy nhà nước của hầu hết các quốc gia trên thế giới Ở mỗi nước và trong từng giai đoạn lịch sử, thiết chế này lại có những tên gọi cũng như vị trí khác nhau, tuỳ thuộc vào cách thức tổ chức bộ máy nhà nước của quốc gia đó, giai đoạn lịch sử đó Nhìn chung, nguyên thủ quốc gia luôn được xác định là người đứng đầu nhà nước, đại diện cho nhà nước về mặt đối nối và đối ngoại Ở nước ta, theo pháp luật hiện hành nguyên thủ quốc gia tồn tại dưới hình thức Chủ tịch nước

2.Tính chất:

Xét về bản chất, nguyên thủ quốc gia là một chế định thuần tuý của bộ máy nhà nước tư sản Với thắng lợi của Cách mạng tư sản, xác lập chế độ đại nghị thì về nguyên tắc, Nghị viện là cơ quan nắm quyền lực nhà nước cũng đồng thời là người “thay mặt nhà nước”,

“đứng đầu nhà nước”, tức “nguyên thủ quốc gia”, thế chân cho nhà chuyên chế trước đây trong nhà nước phong kiến Tuy nhiên, giai cấp tư sản, do nhiều nguyên nhân, vẫn để tồn tại một thiết chế nguyên thủ quốc gia bên cạnh Nghị viện với tên gọi như Vua, Tổng thống Vị trí của nó có thể được miêu tả bằng một mắt xích giữa lập pháp và hành pháp, tức giữa Nghị viện và Chính phủ Nhưng vị trí này rất chao đảo, nó do nhiều nguyên nhân và cách tổ chức khác nhau ở mỗi nước Nhìn chung, sự hiện diện của nguyên thủ quốc gia ở các nước tư bản với nhiều vẻ khác nhau cũng đóng một vai trò nhất định trong việc tổ chức quyền lực nhà nước Đặc biệt là vai trò biểu tượng cho dân tộc, liên kết phối hợp các nhánh quyền lực thể hiện quan điểm thoả hiệp giai cấp ở các nước tư bản

Đến nhà nước xã hội chủ nghĩa, bộ máy nhà nước được tổ chức theo chế độ tập quyền, mọi quyền lực nhà nước thống nhất (tập trung) vào cơ quan đại diện nhà nước cao nhất của nhân dân (Xô viết tối cao, Quốc hội) và điều này đã đảm bảo thực sự quyền lực nhà nước thuộc về nhân dân, khắc phục được tính dân chủ hình thức trong cơ chế nhà nước tư sản Bởi vậy, về nguyên tắc thiết chế nguyên thủ quốc gia là không cần thiết Chức năng nguyên thủ quốc gia lúc này thống nhất trong các chức năng của Xô viết tối cao, Quốc hội, đều do các cơ quan này thực hiện (như thành lập Chính phủ, quyết định các chính sách về đối nội, đối ngoại…) Giữa hai kì họp Xô viết tối cao, Quốc hội thì do Đoàn chủ tịch, Hội đồng nhà nước thực hiện theo sự phân giao của Xô viết tối cao, Quốc hội phải báo cáo hoặc trình các cơ quan này phê chuẩn Đoàn chủ tịch, Hội đồng nhà nước ở các nước xã hội chủ nghĩa được

coi là nguyên thủ quốc gia tập thể Một số nước xã hội chủ nghĩa khác do truyền thống lịch

sử của mình, còn lưu giữ thiết chế Chủ tịch nước cá nhân và cũng với cơ quan này thực hện các chức năng nguyên thủ Sự hiện diện các biểu hiện “nguyên thủ quốc gia” này phần nhiều

là do thông lệ quốc tế - để thuận lợi trong việc thực hiện một số hoạt động nhà nước có tính long trọng, hình thức và trong chừng mực nhất định, để phối hợp hoạt động của các cơ quan trong cơ chế nhà nước Vị trí thứ hai này của “nguyên thủ quốc gia” xã hội chủ nghĩa khá khác nhau, tuỳ thuộc vào từng nước

II.Chế định Chủ tịch nước theo quy định của pháp luật hiện hành:

1.Vị trí của Chủ tịch nước trong bộ máy nhà nước:

1.1.Địa vị pháp lý:

Địa vị pháp lý của nguyên thủ quốc gia đã được ghi nhận qua bốn bản hiến pháp với một

số nét riêng biệt Tại Hiến pháp 1992 (sửa đổi bổ sung năm 2001), thiết chế Chủ tịch nước được xây dựng lại hoàn chỉnh hơn Mô hình lần này vừa tiếp thu được những ưu điểm của

mô hình Chủ tịch nước của Hiến pháp năm 1959 và 1946, vừa giữ được sự gắn bó giữa Quốc hội, Uỷ ban thường vụ Quốc hội và Chủ tịch nước trong việc thực hiện các chức năng Nguyên thủ quốc gia trong thể chế Hội đồng nhà nước trong Hiến pháp năm 1980 (là đặc trưng của bộ máy Nhà nước xã hội chủ nghĩa), đồng thời có thêm những đặc trưng mới để bảo đảm sự phân công và phối hợp giữa các cơ cấu trong bộ máy Nhà nước

Địa vị pháp lý của Chủ tịch nước được Hiến pháp 1992 khái quát hoá tại Điều 101 - Điều

đầu tiên trong chương VII quy định về Chủ tịch nước: “Chủ tịch nước là người đứng đầu Nhà nước, thay mặt nước Cộng hoà xã hội chủ nghĩa Việt Nam về đối nội và đối ngoại” Vị

trí pháp lý của Chủ tịch nước trong các Hiến pháp Việt Nam không hoàn toàn giống nhau Chủ tịch nước trong Hiến pháp 1946 vừa là Nguyên thủ quốc gia, vừa là người đứng đầu Chính phủ - cơ quan quản lý hành chính nhà nước cao nhất (Điều 14 Hiến pháp 1946) Vị trí pháp lý này có thể nói gần giống như Tổng thống Pháp hiện nay, chỉ khác ở cách thức bầu

cử Với Hiến pháp 1959 Chủ tịch nước chỉ đứng đầu Nhà nước chứ không còn đứng đầu Chính phủ nữa

1.2.Quan hệ giữa Chủ tịch nước với các cơ quan nhà nước khác:

- Quan hệ giữa Chủ tịch nước và Quốc hội: Chủ tịch nước do Quốc hội bầu (trong số đại

biểu Quốc hội), theo sự giới thiệu của Uỷ ban Thường vụ Quốc hội với nhiệm kỳ như nhiệm

kỳ của Quốc hội và chịu trách nhiệm và báo cáo công tác trước Quốc hội Điều này cho thấy tính phát sinh và gắn bó giữa Chủ tịch nước với Quốc hội và cả Uỷ ban thường vụ Quốc hội, khác với Hiến pháp 1946, quan hệ giữa Chủ tịch nước và các thiết chế nhà nước khác được thiết lập để đảm bảo cho Chủ tịch nước có vị trí độc lập, không bị lệ thuộc quá nhiều vào Nghị viện (vốn là điều bắt buộc trong nguyên tắc tập quyền) Về mặt lý luận, trong chính thể

xã hội chủ nghĩa, các chức năng đứng đầu nhà nước cũng chính thuộc về cơ quan quyền lực nhà nước cao nhất (Quốc hội) Vậy nên trước đây Hội đồng nhà nước - Chủ tịch tập thể - là một cơ cấu nằm trong Quốc hội Nay Hiến pháp năm 1992 tách Chủ tịch nước thành thiết chế riêng, song vẫn nghiêng về phía Quốc hội, gắn bó chặt chẽ với Quốc hội chứ không gắn với Chính phủ như Hiến pháp năm 1946 và 1959 hoặc thuộc về hành pháp như nguyên thủ quốc gia ở đa số các nước tư bản, là rất phù hợp

- Quan hệ giữa Chủ tịch nước và Chính phủ: cũng được xác định lại theo hướng tiếp thu

kinh nghiệm của các Hiến pháp trước và của các nước trên thế giới Chủ tịch nước đề nghị Quốc hội bầu, miễn nhiệm, bãi nhiệm Thủ tướng Chính phủ; căn cứ vào nghị quyết của Quốc hội bổ nhiệm, miễn nhiệm, cách chức, chấp thuận việc từ chức đối với các Phó Thủ

tướng, Bộ trưởng và các thành viên khác của Chính phủ; trong thời gian Quốc hội không họp theo đề nghị của Thủ tướng, quyết định tạm đình chỉ công tác của Phó Thủ tướng, Bộ trưởng, Thủ trưởng cơ quan ngang bộ, Chính phủ, Thủ tướng Chính phủ phải báo cáo trước Chủ tịch nước Việc xác định mối quan hệ như vậy thể hiện sự tăng cường vai trò của Chủ tịch nước đối với bộ máy hành pháp và bảo đảm sự phối hợp gắn bó giữa Quốc hội, Chủ tịch nước và Chính phủ

- Quan hệ giữa Chủ tịch nước với Toà án nhân dân tối cao và Viện kiểm sát nhân dân tối cao: cũng được đổi mới tương tự.Trước đây, mối quan hệ giữa Chủ tịch nước (Hội đồng nhà

nước) với hai cơ quan này chưa được quy định rõ Hiến pháp hiện hành thể hiện mối quan

hệ này trên tinh thần bảo đảm cho Chủ tịch nước liên kết, phối hợp với tất cả các cơ quan trong cơ chế nhà nước Chủ tịch nước đề nghị Quốc hội bầu, miễn nhiệm, bãi nhiệm Chánh

án Toà án nhân dân tối cao, Viện trưởng Viện kiểm sát nhân dân tối cao; bổ nhiệm, miễn nhiệm, cách chức Phó Chánh án, Thẩm phán Toà án nhân dân tối cao, Chánh án, Phó Chánh

án, Thẩm phán Toà án quân sự trung ương, Phó Viện trưởng và Kiểm sát viên Viện kiểm sát nhân dân tối cao

2.Trật tự hình thành và nhiệm kì:

2.1.Trật tự hình thành:

Theo quy định của các bản Hiến pháp nước ta từ trước đến nay, thiết chế Nguyên thủ quốc gia - Chủ tịch nước (theo Hiến pháp 1946, 1959, 1992) hay Hội đồng nhà nước (Hiến pháp 1980) đều được lựa chọn ra thông qua con đường bầu cử, được thực hiện bởi cơ quan quyền lực nhà nước cao nhất (Quốc hội hoặc Nghị viện nhân dân)

Tại Hiến pháp 1992, chế định nguyên thủ tập thể (Hội đồng nhà nước) đã được tách thành chế định Chủ tịch nước và Uỷ ban thường vụ Quốc hội Do đó, thiết chế Chủ tịch nước

cá nhân đã được xây dựng trở lại và hoàn thiện hơn Cũng giống như những quy định tại Hiến pháp 1946 và Hiến pháp 1980, Chủ tịch nước ở Hiến pháp 1992 cũng do Quốc hội bầu

ra trong số đại biểu Quốc hội, nhưng là dưới sự giới thiệu của Uỷ ban thường vụ Quốc hội:

“Chủ tịch nước do Quốc hội bầu trong số đại biểu Quốc hội, Chủ tịch nước chịu trách nhiệm

và báo cáo công tác trước Quốc hội” (Điều 102 - Hiến pháp 1992) Điều này đảm bảo cho

sự gắn bó và tính chịu trách nhiệm của Chủ tịch nước trước Quốc hội

2.2.Nhiệm kỳ:

Hiến pháp 1992 quy định: “Nhiệm kỳ của Chủ tịch nước theo nhiệm kỳ của Quốc hội Khi Quốc hội hết nhiệm kỳ, Chủ tịch nước tiếp tục làm nhiệm vụ cho đến khi Quốc hội khoá mới bầu Chủ tịch nước mới”.(Điều 102 - Hiến pháp 1992) Ngoại trừ Hiến pháp 1959, nhiệm kỳ

của Chủ tịch nước được quy định là 4 năm thì ở các bản Hiến pháp còn lại (Hiến pháp 1946,

1980, 1992), nhiệm kỳ của Chủ tịch nước hay Hội đồng Nhà nước đều được quy định là 5 năm Nhiệm kỳ chính thức được quy định là 5 năm, nhưng sau đó nếu Chủ tịch nước còn năng lực, sức khoẻ và được tín nhiệm mà tái cử và trúng cử tiếp thì tiếp tục nhiệm kỳ 5 năm nữa Nhưng không quá 2 nhiệm kỳ, tức là không quá 10 năm

3.Thẩm quyền của Chủ tịch nước:

Thẩm quyền của Chủ tịch nước là một trong những yếu tố cơ bản nhất thể hiện vị trí pháp

lý của Chủ tịch nước trong hệ thống các cơ quan nhà nước Thẩm quyền này bao gồm các quyền và nghĩa vụ của Chủ tịch nước được Hiến pháp quy định tại Điều 103, Chương VII Việc quy định thẩm quyền của Chủ tịch nước trong Hiến pháp - văn bản pháp lý có hiệu lực tối cao của Nhà nước ta là phù hợp với vị trí cao nhất chức năng Chủ tịch nước – Nguyên thủ quốc gia, người đứng đầu Nhà nước Cộng hoà xã hội chủ nghĩa Việt Nam

3.1 Nhóm các nhiệm vụ, quyền hạn liên quan đến chức năng đại diện, thay mặt nhà nước về đối nội và đối ngoại:

Thẩm quyền của chủ tịch nước trong chức năng đại diện được quy định tại Điều 103, Hiến pháp 1992 Hiến pháp quy định rõ các thẩm quyền của Chủ tịch nước với tính cách là người đại diện cho nhà nước và là một cơ cấu phối hợp, giám sát các nhánh quyền lực lập pháp, hành pháp, tư pháp Những chức năng, nhiệm vụ, quyền hạn có tính biểu tượng, đại diện như:

- Cử, triệu hồi đại sứ đặc mệnh toàn quyền của Việt Nam; tiếp nhận Đại sứ đặc mệnh toàn quyền của nước ngoài

- Quyết định cho nhập, thôi hoặc tước quốc tịch Việt Nam

- Thống lĩnh các lực lượng vũ trang nhân dân và giữ chức vụ Chủ tịch Hội đồng quốc phòng và an ninh

- Căn cứ vào nghị quyết của Quốc hội hoặc Uỷ ban Thường vụ Quốc hội công bố quyết định tuyên bố tình trạng chiến tranh, ra lệnh tổng động viên hoặc động viên cục bộ, công bố tình trạng khẩn cấp trong cả nước hoặc từng địa phương; trường hợp Uỷ ban Thường vụ Quốc hội không họp được thì ban bố tình trạng khẩn cấp

- Quyết định tặng thưởng huân huy chương và các danh hiệu vinh dự Nhà nước khác

- Công bố quyết định đại xá: “Căn cứ vào nghị quyết của Quốc hội hoặc của Uỷ ban thường vụ Quốc hội công bố quyết định đại xá”(Điều 103 Hiến pháp 1992) và ra quyết định

đặc xá (Điều 103 Hiến pháp 1992)

3.2.Trong lĩnh vực lập pháp, hành pháp, tư pháp:

* Trong lĩnh vực lập pháp:

Chủ tịch nước là một trong những chủ thể của quyền sáng kiến lập pháp (sáng kiến pháp luật) Trong lĩnh vực này, Chủ tịch nước có quyền:

- Trình dự án luật ra trước Quốc hội, kiến nghị về luật thông qua việc kiến nghị ban hành luật mới hoặc sửa đổi, bổ sung luật hiện hành (Điều 62 Luật tổ chức Quốc hội)

- Thay mặt cho Nhà nước, Chủ tịch nước công bố với quốc dân trong và ngoài nước các quyết định đã được thông qua của các cơ quan Nhà nước Trung ương như: Hiến pháp, luật, pháp lệnh Bên cạnh việc quy định những nhiệm vụ, quyền hạn theo thông lệ của luật Hiến pháp của nhiều nước, Hiến pháp 1992 còn định ra những biệt lệ của Chủ tịch nước trong bộ máy Nhà nước Việt Nam Chẳng hạn, nếu ở các Nhà nước tư sản mọi Hiến pháp hành văn hoặc bất thành văn đều quy định Nguyên thủ quốc gia được quyền phủ quyết các dự án luật

đã được Quốc thông qua, nhưng Chủ tịch nước Cộng hoà xã hội chủ nghĩa Việt Nam không

có quyền hạn này Sở dĩ như vậy, vì bộ máy Nhà nước ta không tổ chức theo nguyên tắc phân quyền mà theo nguyên tắc tập quyền xã hội chủ nghĩa - tất cả quyền lực Nhà nước đều tập trung vào Quốc hội, cơ quan quyền lực Nhà nước cao nhất do nhân dân toàn quốc trực tiếp bầu ra, không một cơ quan nào kể cả Nguyên thủ quốc gia có quyền ra những quyết định mâu thuẫn với các văn bản của Quốc hội

Riêng đối với pháp lệnh thì Chủ tịch nước có quyền: “Đề nghị Uỷ ban Thường vụ Quốc hội xem xét lại pháp lệnh, nghị quyết của Uỷ ban Thường vụ Quốc hội về các vấn đề quy định tại điểm 8 và điểm 9, Điều 91 trong thời hạn mười ngày kể từ ngày pháp lệnh hoặc nghị quyết được thông qua; nếu pháp lệnh, nghị quyết đó vẫn được Uỷ ban Thường vụ Quốc hội biểu quyết tán thành mà Chủ tịch nước vẫn không nhất trí, thì Chủ tịch nước trình Quốc hội quyết định tại kỳ họp gần nhất” (điểm 7 Điều 103) Đây là một quyền hạn mới được bổ sung

mà Hội đồng Nhà nước không có Quyền này khác quyền phủ quyết (vato) của Tổng thống

của một số nước Ví dụ: ở Pháp, Mỹ, Phần Lan…Tổng thống có quyền yêu cầu Nghị viện thảo luận lại một đạo luật, mà Nghị viện đã thông qua, nếu đa số vẫn biểu quyết giữ đạo luật thì Tổng thống phải công bố

* Trong lĩnh vực hành pháp:

Chủ tịch nước là người tham gia vào hoạt động thành lập Chính phủ, giám sát hoạt động của Chính phủ, Thủ tướng Chính phủ, các bộ trưởng và thành viên khác của Chính phủ, nghe báo cáo công tác của Chính phủ, Thủ tướng Chính phủ, miễn nhiệm, cách chức Phó thủ tướng, Bộ trưởng và các thành viên khác của Chính phủ (căn cứ vào Nghị quyết của Quốc hội); Ban bố tình trạng khẩn cấp khi Uỷ ban thường vụ Quốc hội không thể họp được; trong thời gian Quốc hội không họp, quyết định tạm đình chỉ công tác của Phó thủ tướng, bộ trưởng, thủ trưởng cơ quan ngang bộ theo đề nghị (trình) của Thủ tướng (Điều 20 Luật tổ chức Chính phủ năm 2001)

Trước đây, Hiến pháp 1992 quy định cho Chủ tịch nước thẩm quyền lớn đối với hai vấn

đề (thuộc lĩnh vực hành pháp) được Hiến pháp quy định cho Uỷ ban thường vụ Quốc hội giải

quyết trong thời gian Quốc hội không họp là: Phê chuẩn đề nghị của Thủ tướng Chính phủ

về bổ nhiệm, miễn nhiệm, cách chức Phó thủ tướng, bộ trưởng, các thành viên khác của Chính phủ và quyết định việc tuyên bố tình trạng chiến tranh khi nước nhà bị xâm lược thì Chủ tịch nước có quyền đề nghị Uỷ ban thường vụ Quốc hội xem xét lại các nghị quyết về vấn đề đó (trong thời hạn 10 ngày); nếu nghị quyết đó vẫn được Uỷ ban thường vụ Quốc hội biểu quyết tán thành mà Chủ tịch nước vẫn không nhất trí thì Chủ tịch nước trình Quốc hội quyết định tại kì họp gần nhất (Khoản 7 Điều 103) Tuy nhiên, theo Nghị quyết sửa đổi, bổ

sung 2001 đã bỏ quyền của Uỷ ban thường vụ Quốc hội về phê chuẩn đề nghị của Thủ tướng

về bổ nhiệm, miễn nhiệm, cách chức Phó Thủ tướng và các thành viên khác của Chính phủ cũng như quyền quyết định tuyên bố tình trạng chiến tranh khi nước nhà bị xâm lược, do đó Chủ tịch nước không còn thực hiện các quyền này nữa

Chủ tịch nước theo Hiến pháp 1992 cũng không bổ nhiệm Thủ tướng như các Hiến pháp

1946, 1959 và Thủ tướng cũng không chịu trách nhiệm trước Chủ tịch nước mà chỉ chịu trách nhiệm báo cáo Quy định này đảm bảo tăng cường vị trí của Thủ tướng và nền hành chính nói chung trong giai đoạn hiện nay

* Trong lĩnh vực tư pháp và giám sát:

Theo Hiến pháp 1992, Chủ tịch nước có một quyền hạn mới đó là quyền giới thiệu để

Quốc hội bầu, miễn nhiệm, bãi nhiệm các chức danh của cơ quan tư pháp và kiểm sát: "Chủ tịch nước đề nghị Quốc hội bầu, miễn nhiệm, bãi nhiệm Chánh án Toà án nhân dân tối cao, Viện trưởng Viện kiểm sát nhân dân tối cao” (Khoản 3 Điều 103).

Bên cạnh đó, Chủ tịch nước cũng có quyền trong việc bổ nhiệm, miễn nhiệm, cách chức Phó Chánh án và Thẩm phán Toà án nhân dân tối cao, Chánh án, Phó Chánh án, Thẩm phán Toà án quân sự Trung ương, Phó Viện trưởng và Kiểm sát viên Viện kiểm sát nhân dân tối cao theo khoản 9 Điều 103 Hiến pháp 1992

Chủ tịch nước còn có thẩm quyền trong việc giám sát hoạt động và nghe báo cáo của các

cơ quan tư pháp, kiểm sát và các chức danh đứng đầu các cơ quan đó: “Trong thời gian Quốc hội không họp, Chánh án Toà án nhân dân tối cao (hoặc Viện trưởng Viện kiểm sát nhân dân tối cao) chịu trách nhiệm và báo cáo công tác trước Uỷ ban thường vụ Quốc hội

và Chủ tịch nước”(Điều 135 và 139 Hiến pháp 1992).

So với Chế định Chủ tịch nước trong Hiến pháp 1946, Hiến pháp 1959, Hiến pháp 1980, chế định Chủ tịch nước trong Hiến pháp 1992 có nhiều điểm khác biệt.Chủ tịch nước trong

Hiến pháp 1992 có ít quyền lực hơn.Điều này được giải thích bằng quy định: Chủ tịch nước của Hiến pháp năm 1946 không những chỉ đơn thuần là Nguyên thủ Quốc gia mà còn là người đứng đầu bộ máy hành pháp, có quyền phủ quyết các văn bản luật của Nghị viện nhân dân.Hiến pháp 1959 quy định Chủ tịch nước chỉ đứng đầu Nhà nước chứ không đứng đầu

Chính phủ.Nhưng quyền hạn của Chủ tịch nước vẫn rất lớn: “Khi xét thấy cần thiết, có quyền tham dự và chủ toạ các phiên họp của Hội đồng Chính phủ” (Điều 66- Hiến pháp

1959), và khi xét thấy cần thiết thì triệu tập và chủ toạ Hội nghị chính trị để xem xét những vấn đề lớn của nước nhà (Điều 67 - Hiến pháp 1959).Chủ tịch nước theo Hiến pháp 1980 không phải là cá nhân mà là Chủ tịch tập thể.Thể chế Chủ tịch tập thể có nhiều nhược điểm như không nhanh nhạy, không linh hoạt và khó khăn trong việc đối ngoại.So với Hiến pháp

1959, thì quyền hạn, trách nhiệm của Chủ tịch nước của Hiến pháp 1992 cũng có nhiều điểm rất khác Nếu như ở Hiến pháp 1992, Chủ tịch nước chỉ có quyền tham dự các phiên họp của Chính phủ khi cần thiết, thì ở Hiến pháp 1959 quy định rõ Chủ tịch nước có quyền chủ toạ các phiên họp của Hội đồng chính phủ khi cần thiết

Nguyên thủ quốc gia của một số nhà nước khác không phải chịu một trách nhiệm nào và trước bất kỳ ai, trong khi đó Chủ tịch nước của nước ta theo Hiến pháp 1992 phải chịu trách nhiệm trước Quốc hội, phải báo cáo các hoạt động của mình trước Quốc hội, và có thể bị đại biểu Quốc hội chất vất (Điều 98 và Điều 102) Trong trường hợp mất tín nhiệm hoặc không

có khả năng thực thi nhiệm vụ, Chủ tịch nước có thể bị Quốc hội bãi nhiệm (điểm 7 Điều 84 Hiến pháp 1992)

4.Hội đồng quốc phòng và an ninh:

Với tư cách là nguyên thủ quốc gia, biểu tượng cho sự thống nhất và bền vững của quốc gia, Chủ tịch nước có trách nhiệm rất to lớn trong việc giữ gìn độc lập, tồn tại của quốc gia

Vì vậy, như một thông lệ, Chủ tịch nước thống lĩnh các lực lượng vũ trang toàn quốc, giữ gìn

và bảo vệ tổ quốc.Để thực hiện chức năng này, nguyên thủ quốc gia thường có Hội đồng an ninh quốc gia và nguyên thủ là người đứng đầu Hội đồng

Hội đồng quốc phòng (theo Hiến pháp 1959, 1980) hay Hội đồng Quốc phòng và An ninh (theo Hiến pháp năm 1992) được thành lập với nhiệm vụ động viên mọi lực lượng và khả năng của nước nhà để bảo vệ Tổ quốc Và trong những trường hợp có chiến tranh thì Quốc hội hay Hội đồng Nhà nước có thể giao cho Hội đồng Quốc phòng và An ninh những nhiệm vụ và quyền hạn đặc biệt (Điều 104 Hiến pháp 1992)

Tại Hiến pháp 1992, Hội đồng Quốc phòng được đổi tên thành Hội đồng Quốc phòng và

An ninh do Chủ tịch nước là Chủ tịch hội đồng theo quy định tại Điều 104: “Chủ tịch nước

đề nghị danh sách thành viên Hội đồng Quốc phòng và An ninh trình Quốc hội phê chuẩn Thành viên Hội đồng Quốc phòng và An ninh không nhất thiết phải là Đại biểu Quốc hội”.

Nói chung, hoạt động của Hội đồng quốc phòng và an ninh trong điều kiện hoà bình thường không nổi bật, thậm chí nhiều khi còn không hoạt đông Nhưng trong thời kỳ chiến tranh hoặc trong điều kiện khẩn cấp thì lại có rất nhiều quyền lực đặc biệt được Quốc hội giao cho, thậm chí còn thay mặt toàn bộ bộ máy nhà nước, được áp dụng mọi biện pháp để chấm dứt tình trạng chiến tranh, bảo vệ sự tồn tại của quốc gia

III.Thực trạng hoạt động của Chủ tịch nước:

Với những nhiệm vụ, quyền hạn của Chủ tịch nước đã nêu ở trên là tương đối phù hợp với nhu cầu thực tế và đã đem lại một số những hiệu quả nhất định

Tuy nhiên, quyền của Chủ tịch nước hiện nay vẫn còn quá nhỏ hẹp so với nhu cầu thực tế đất nước và so với chức danh nguyên thủ quốc gia của nhiều nước trên thế giới Trên thực tế,

có những quyền của Chủ tịch nước hầu như chỉ mang tính hình thức, ta có thể lấy một vài ví

dụ như quyền cho phép nhập hoặc thôi quốc tịch, mặc dù Chủ tịch nước là người trực tiếp quyết định nhưng lại phải trải qua nhiều khâu trung gian nên các quyết định đó mang tính hình thức nhiều hơn là thực chất…Trong việc công bố pháp lệnh, nghị quyết của Uỷ ban Thường vụ Quốc hội, Chủ tịch nước có quyền đề nghị Uỷ ban thường vụ Quốc hội xem xét lại pháp lệnh (và một số nghị quyết) trong thời hạn 10 ngày Tuy nhiên trên thực tế hầu như không thấy Chủ tịch nước thực hiện quyền này Điều này được giải thích bằng việc các dự án

đã được chuẩn bị tốt Nhưng cũng có lẽ là do trong việc ban hành pháp lệnh, nghị quyết của

Uỷ ban Thường vụ Quốc hội cũng như khi Ủy ban Thường vụ Quốc hội họp thì theo quy định, Chủ tịch nước đã tham dự và nếu có ý kiến gì thì đã trao đổi rổi Vậy liệu có cần quy định như trên đây nữa không? Trong điều kiện nước ta hiện nay, mặc dù được xác định là người đứng đầu nhà nước song về chức năng, nhiệm vụ của Chủ tịch nước không hoàn toàn giống như nguyên thủ quốc gia của các nước khác Trên bình diện quan hệ quốc tế, với vị trí như hiện nay, Chủ tịch nước có những khó khăn nhất định trong việc tham gia vào các cơ cấu phối hợp giữa các quốc gia

IV.Nhận xét, đánh giá về chế định chủ tịch nước theo pháp luật hiện hành: 1.Những mặt tích cực:

Trên cơ sở Hiến pháp năm 1992, nhân dân ta đang phấn đấu xây dựng Nhà nước Cộng hoà xã hội chủ nghĩa Việt Nam của dân, do dân, vì dân, với một hệ thống pháp luật ngày càng đầy đủ, pháp luật đó được mọi tổ chức và cá nhân tuân thủ nghiêm túc, và Nhà nước quản lý xã hội bằng mục tiêu dân giàu, nước mạnh, xã hội công bằng, dân chủ, văn minh Mọi thể chế trong bộ máy nhà nước trong đó có chế định Chủ tịch nước đã từng bước khắc phục tính chất hình thức chủ nghĩa và bảo đảm tính hợp lý trong tổ chức và tính hiệu quả trong hoạt động

Chế định Chủ tịch nước trong Hiến pháp 1992 đã kế thừa được những ưu điểm của Hiến pháp 1946 và 1959 vừa kế thừa được những mặt tích cực mà Hiến pháp 1980 có được, đó là

sự gắn bó giữa Quốc hội và Uỷ ban thường vụ Quốc hội với Chủ tịch nước trong thực hiện chức năng nguyên thủ Quốc gia Chế định Chủ tịch nước trong Hiến pháp 1992 còn là sự phát triển, thể hiện sự đổi mới mang tính tiến bộ

2.Những mặt còn hạn chế:

Với những đổi mới căn bản như trên, vị trí, vai trò của Chủ tịch nước trong bộ máy Nhà nước theo Hiến pháp năm 1992 với sửa đổi, bổ sung năm 2001 về cơ bản là phù hợp Tuy nhiên, Hiến pháp 1992 cũng chỉ mới quy định rất khái quát nhiệm vụ, quyền hạn của Chủ tịch nước và mối quan hệ giữa Chủ tịch nước với các cơ quan nhà nước ở cấp Trung ương Việc sửa đổi, bổ sung Hiến pháp năm 1992 (năm 2001)đã bỏ quyền của Uỷ ban Thường

vụ Quốc hội trong thời gian Quốc hội không họp phê chuẩn đề nghị quả Thủ tướng Chính phủ về bổ nhiệm, miễn nhiệm, cách chức phó Thủ tướng, Bộ trưởng, các thành viên khác của Chính phủ và quyền quyết định việc tuyên bố tình trạng chiến tranh khi nước nhà bị xâm lược dẫn đến Chủ tịch nước cũng không còn tham dự gì vào đây nữa (đúng hơn thì Chủ tịch nước có thêm một quyền mới: quyết định tạm đình chỉ công tác của Phó Thủ tướng, Bộ trưởng, Thủ trưởng cơ quan ngang bộ theo đề nghị (trình) của Thủ tướng) tuy nhiên cũng

không đạt được hiệu quả cao Do đòi hỏi của công việc, hoặc có nhiều vấn đề nảy sinh liên quan đến các chức sắc, nhu cầu thay đổi các thành viên khác của Chính phủ sẽ rất hay xảy ra

và đòi hỏi phải thay đổi kịp thời Việc bỏ quyền của Uỷ ban thường vụ Quốc hội thay đổi các thành viên khác của Chính phủ trong thời gian giữa hai kì họp Quốc hội đã cản trở điều đó Thực tế gần đây cho thấy, có những Bộ trưởng đã bị kỷ luật đảng tại Hội nghị Trung ương Đảng và bị đề nghị xem xét kỷ luật về mặt chính quyền nhưng chưa làm được vì Quốc hội chưa họp và vẫn điều hành công việc là không hay Tương tự, việc bỏ quyền của Uỷ ban Thường vụ Quốc hội (có sự liên quan đến Chủ tịch nước) quyết định chiến tranh khi nước nhà bị xâm lược cũng như Chủ tịch nước chỉ được quyết định ban bố tình trạng khẩn cấp khi

Uỷ ban Thường vụ Quốc hội không thể họp được là quá chặt chẽ và đương nhiên cũng mất tính kịp thời Những thẩm quyền này vẫn nên để cho Uỷ ban Thường vụ Quốc hội và Chủ tịch nước phối hợp thực hiện, vừa bảo đảm kịp thời vừa có tính long trọng, là hợp lý hơn cả

V.Hoàn thiện chế định Chủ tịch nước trong cơ chế quyền lực nhà nước đổi mới:

Để hoàn thiện hơn nữa thiết chế Chủ tịch nước trong cơ chế quyền lực nhà nước đang tiếp tục đổi mới hiện nay, cần sửa đổi, bổ sung một số điểm sau đây:

- Cần nghiên cứu tăng cường hơn nữa quyền hạn của Chủ tịch nước như: mở rộng phạm

vi tiến hành đàm phán, ký kết điều ước quốc tế và các thoả thuận quốc tế nhân danh Nhà nước Việt Nam không chỉ “với người đứng đầu nhà nước khác” như Hiến pháp hiện hành quy định để tạo thuận lợi cho việc thực hiện chính sách đối ngoại mềm dẻo của Nhà nước theo hướng đổi mới, mở cửa và hội nhập với thế giới, tăng cường hơn nữa quyền hạn của Chủ tịch nước trong việc phê chuẩn các điều ước quốc tế

- Khắc phục những khiếm khuyết trong các chỉnh sửa về mối quan hệ giữa Quốc hội, Uỷ ban Thường vụ Quốc hội và Chủ tịch nước tại lần sửa đổi, bổ sung Hiến pháp vừa qua (năm 2001) nêu trên, cũng như để tăng cường hơn nữa vai trò, vị trí của Chủ tịch nước

- Nghiên cứu giao cho Chủ tịch nước quyền đề nghị Quốc hội xem xét lại các đạo luật đã được thông qua, quyền phủ quyết các bản án của Toà án nhân dân tối cao đã có hiệu lực pháp luật

- Theo quy định của Luật ban hành văn bản quy phạm pháp luật, Chủ tịch nước công bố Nghị quyết của Quốc hội tương tự như đối với Luật, công bố hoặc đề nghị xem xét lại Nghị quyết của Uỷ ban thường vụ Quốc hội tương tự như đối với Pháp lệnh Tuy nhiên, quyền này của Chủ tịch nước phải được quy định ở tầm Hiến pháp

C- KÕT LUËN.

Chế định Chủ tịch nước là một chế định quan trọng trong thể chế chính trị của các quốc gia hiện đại.Trong Hiến pháp 1992 nói riêng và pháp luật hiện hành nói chung, chúng ta đã thiết lập lại thể chế Chủ tịch nước (nguyên thủ cá nhân như trong Hiến pháp năm 1946 và 1959) trong bối cảnh đất nước đang thực hiện những đổi mới sâu sắc, toàn diện, trong tình hình thế giới có nhiều mặt khác trước và đang biến động từng ngày Vấn đề đặt ra là sự nghiên cứu toàn diện đi từng bước vững chắc, vừa làm vừa rút kinh nghiệm để cụ thể hoá dần dần các quy định của Hiến pháp và pháp luật, làm cho thể chế Chủ tịch nước ngày càng phát huy được vai trò, vị trí, chức năng quan trọng của mình trong bộ máy Nhà nước và trong đời sống xã hội

DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO:

1 Trường đại học Luật Hà Nội, Giáo trình luật hiến pháp Việt Nam, Nxb CAND, Hà Nội

-2009

2 Khoa luật – Đại học quốc gia Hà Nội, Giáo trình luật hiến pháp Việt Nam, Nxb ĐHQG,

Hà Nội - 2005

3 Viện nghiên cứu nhà nước và pháp luật, Bình luận khoa học Hiến pháp Cộng hòa

xã hội chủ nghĩa Việt Nam, Nxb.KHXH, Hà Nội - 1995.

4 Hiến pháp Việt Nam năm 1992 (sửa đổi, bổ sung năm 2001).

5 Thiết chế Chủ tịch nước trong 60 năm qua – PGS.TS.Bùi Xuân Đức - Tạp chí

nhà nước và pháp luật, Viện Nhà nước và pháp luật, số 10/2005, tr.03 – 8 & 32.

6 Một số trang web: http://www.na.gov.vn

http://www.westlaw.com

http://www.moj.gov.vn

http://www.chinhphu.vn