Trong đó có mục tiêu giáo dục Tiểu học đợc xác định “Giúp học sinh hình thành những cơ sở ban đầu cho sự phát triển đúng đắn và lâu dài về đặc điểm, trí truệ, thể chất, thẩm mỹ và các kỹ
Trang 1Phần I : đặt vấn đề
Giáo dục trong thời kỳ mới đặt ra yêu cầu cấp bách đó là đào tạo những thế hệ con ngời có tri thức, có bản lĩnh chính trị vững vàng, linh hoạt, sáng tạo và kỹ năng hợp tác Trong đó có mục tiêu giáo dục Tiểu học đợc xác định “Giúp học sinh hình thành những cơ sở ban đầu cho sự phát triển đúng đắn và lâu dài về đặc điểm, trí truệ, thể chất, thẩm mỹ và các kỹ năng cơ bản để học sinh tiếp tục học Trung học cơ sở ” Trên cơ sở mục tiêu giáo dục, trơng trình giáo dục tiểu học đợc xây dựng toàn diện, thể hiện ở các môn học: Toán, Tiếng Việt, Khoa học, Lịch sử, Địa lý, Đạo đức, Thể dục, Kỹ thuật, Mỹ thuật, Âm nhạc, Tự chọn…
Trong đó phân môn Lịch sử có ý nghĩa và vị trí quan trọng, tạo nền tảng ban đầu đối với việc đào tạo thế hệ trẻ theo mục tiêu giáo dục đã đợc xác định Năm 1941, khi về n-
ớc trực tiếp lãnh đạo cách mạng Việt Nam, Bác Hồ biên soạn quyển “Lịch sử n ớc ta ” và
mở đầu bằng hai câu: “Dân ta phải biết sử ta
Cho tờng gốc tích nớc nhà Việt Nam ”
Đây là nguyên tắc phơng pháp lập luận về sự cần thiết phải học tập lịch sử Trên cơ sở
biết
“ ” để “t ờng” (hiểu đầy đủ sâu sắc) cho nên mục tiêu của phần lịch sử trong chơng
trình Tiểu học là đợc xây dựng: Cung cấp cho học sinh một số kiến thức cơ bản, thiết thực về các sự kiện, hiện tợng, nhân vật tiêu biểu, tơng đối có hệ thống theo dòng thời gian của lịch sử Việt Nam từ buổi đầu dựng nớc cho tới nay Mối quan hệ giữa các sự kiện, nhân vật lịch sử trong quá khứ và hiện tại trong xã hội loài ngời (thuộc phạm vi
địa phơng, đất nớc Việt Nam) Có kỹ năng nhận biết đúng đắn các nhân vật, sự kiện, hiện tợng lịch sử, biết trình bày lại kết quả học bằng lời nói, bài viết, sơ đồ, bảng thống
kê, biết vận dụng kiến thức đã học vào thực tiễn đời sống Từ đó góp phần bồi dỡng và phát triển ở học sinh thái độ và thói quen ham học hỏi, tìm hiểu để biết về môi trờng xung quanh, yêu thiên nhiên, con ngời, yêu quê hơng đất nớc, lòng tự hào về truyền thống lịch sử dân tộc, tôn trọng, bảo vệ cảnh quan thiên nhiên, các di tích lịch sử của
địa phơng và đất nớc
Trang 2Trong mỗi tiết học lịch sử lớp 4 -5, việc yêu cầu học sinh nắm và thuật lại đợc các kiến thức lịch sử từ xa xa là một công việc hết sức khó khăn Nó đòi hỏi ở ngời thầy không những về kiến thức lịch sử, tâm huyết nghề nghiệp mà nó còn đòi hỏi ở ngời thầy phải có phơng pháp dạy học phù hợp và thực sự lôi cuốn Tham gia góp phần đắc lực trong việc đổi mới phơng pháp dạy học, giúp đạt mục tiêu bài học phải kể đến vai trò của thiết bị dạy học (đồ dùng dạy học) Bởi vì, đặc trng bản thân hiện thực lịch sử và
lịch sử đã xảy ra không thể diễn lại ,
“ ” hơn thế nữa ở học sinh tiểu học mức độ t duy của các em còn hạn chế, cho nên việc khai thác và sử dụng thiết bị dạy học của giáo viên là vô cùng cần thiết nhằm tạo biểu tợng lịch sử, khôi phục hình ảnh quả khứ giúp học sinh hiểu lịch sử
Xác định đợc vị trí của môn lịch sử trong nội dung chơng trình giáo dục tiểu học và tầm quan trọng của đồ dùng dạy học trong phân môn lịch sử ở bậc tiểu học nên tôi
mạnh dạn viết về “Một số biện pháp khai thác và sử dụng đồ dùng dạy học nhằm nâng cao chất lợng dạy học môn lịch sử lớp 4 -5” Với trình độ và cách viết còn nhiều
hạn chế của bản thân, tôi rất mong các đồng nghiệp góp ý kiến để sáng kiến kinh nghiệm của tôi hoàn thiện và có thể áp dụng tốt việc giảng dạy phân môn lịch sử lớp 4 -5 ở trờng Tiểu học
Trang 3Phần II : Giải quyết vấn đề
I Cơ sở lí luận
Theo quan điểm của chủ nghĩa duy vật thì quá trình nhận thức của con ngời nói chung và của học sinh nói riêng diễn ra theo quy trình: Từ trực quan sinh động đến t duy trìu tợng đến thực tiễn Nh vậy trực quan sinh động là khâu đầu tiên trong quá trình nhận thức, do đó đồ dùng dạy học nhằm đáp ứng yêu cầu này
Trong lý luận dạy học thì quá trình dạy học, giáo dục đợc cấu thành bởi nhiều thành tố có mối quan hệ tơng hỗ hai chiều, trong đó mục tiêu giáo dục đựpc đặt lên hàng đầu, thiết bị giáo dục là một trong những thành tố tạo nên mối quan hệ tơng hỗ
đó Ta có thể nhận thấy vị trí, vai trò của thiết bị giáo dục qua sơ đồ sau:
Ngoài ra các nhà nghiên cứu về giáo dục, đặc biệt là giáo dục tiểu học đã nhận
định rằng:
- Nhìn: Học sinh chiếm lĩnh đợc kiến thức 81%
- Nghe: Học sinh chiếm lĩnh đợc kiến thức 11%
Trang 4- Yếu tố khác: Học sinh chiếm lĩnh đợc kiến thức 8%
Nh vậy trực quan là nguyên tắc cơ bản của lý luận dạy học mà dạy học phân môn lịch sử lớp 4 -5 không thể nằm ngoài nguyên tắc này Nếu nh đồ dùng ở môn toán , môn tiếng việt, môn khoa học… học sinh đợc quan sát, tri giác, thao tác trên đồ dùng
và dễ dàng chiếm lĩnh đợc kiến thức thì ở phân môn lịch sử lớp 4 -5, học sinh không thể tiếp xúc đợc với những sự kiện của đời sống xã hội, đợc chứng kiến đợc diễn biến của các trận đánh đã xảy ra trong quá khứ Chính vì lẽ đó mà việc khai thác và sử dụng đồ dùng dạy học trong mỗi tiết dạy lịch sử là cả một nghệ thuật của ngời thầy Khai thác và sử dụng hiệu quả bản đồ, lợc đồ, tranh ảnh minh họa và hệ thống phiếu học tập trong phân môn lịch sử sẽ giúp thầy cô, học sinh tốn ít thời gian, công sức mà chất lợng dạy học có chiều sâu, hiệu quả giáo dục đợc nâng cao rõ rệt
II.Cơ sở thực tiễn
Chơng trình Lịch sử lớp 4 - 5 đợc chia thành 3 dạng cơ bản sau:
- Dạng bài cung cấp kiến thức về nhân vật lịch sử, các sự kiện lịch sử tiêu biểu trong quá trình dựng nớc và giữ nớc
- Dạng bài ôn tập -Kiểm tra
- Một số tiết dạy về lịch sử địa phơng ( Phần này không có trong SGK, SGV)
Năm học 2006 - 2007 và 2007 - 2008, tôi đợc phân công dạy khối 4 - 5 và trực tiếp
giảng dạy phân môn Lịch sử tại các lớp 5A, 5B, 4A, 4B Trình độ học lực của các em tơng đối đồng đều, có nhiều em đạt danh hiệu học sinh giỏi cấp trờng, cấp huyện ở các môn Toán, tiếng Việt, tiếng Anh Tuy nhiên với các em thì lịch sử lại là một phân môn mới (lớp 4) và tơng đối khó Bởi vậy khi dạy đến phân môn lịch sử ở những tuần
đầu, học sinh lúng túng trong quá trình tham gia xây dựng và tìm hiểu bài Hơn thế nữa, tiết dạy mà không có đồ dùng dạy học thì chỉ có khoảng 25% số học sinh tham gia xây dựng bài, số còn lại hầu nh không có hứng thú tìm hiểu bài Trao đổi với các
động nghiệp trong tổ và trực tiếp phỏng vấn các em thông qua các buổi hoạt động ngoại khóa tôi nhận thấy:
* Về phía giáo viên:
Trang 5- Giáo viên giảng giải, thuyết minh quá nhiều nhằm mô tả lại các sự kiện lịch sử
mà giờ dạy vẫn cha đem lại hiệu quả cao
- Giáo viên cha thấy hết vai trò quan trọng của đồ dùng minh họa, đôi khi còn ngại
sử dụng đồ dùng dạy học Do đó còn nhiều hạn chế, bất cập trong khai thác và sử dụng đồ dùng ở tiết dạy lịch sử
- Còn nhiều lúng túng trong các tiết dạy về lịch sử địa phơng
đoạn lịch sử quan trọng
Ví dụ: Trong cuộc thi “Rung chuông vàng” do chi đoàn nhà trờng tổ chức vào
ngày 26/3, có một câu hỏi đợc đa ra cho các học sinh năng khiếu khối 4 - 5 nh sau:
Ngời làm nên chiến thắng lẫy lng trên sông Nh Nguyệt là ai?
Một số em trả lời: - Ngời đó là Trần Hng Đạo
- Ngời đó là Ngô Quyền
- Các em thuật lại diễn biến của các cuộc kháng chiến, các trận đánh cha đầy đủ các chi tiết quan trong, cha hay Số lợng học sinh biết thuật lại diễn biến của các cuộc kháng chiến là rất ít, chiếm khoảng 15 - 16 % tổng số học sinh của lớp
- Tinh thần yêu lịch sử dân tộc cha cao
Nói tóm lại trong giảng dạy phân môn lịch sử lớp 4 - 5 ở trờng TH đòi hỏi ngời giáo viên phải t duy, sáng tạo và đặc biệt phải chú trọng đến việc khai thác và sử dụng tốt các thiết bị dạy học Phải tạo cho học sinh niềm hứng khởi cùng tham gia vào hoạt
động học tập thông qua các phơng pháp dạy học phù hợp Nếu khai thác và sử dụng các thiết bị dạy học đạt hiệu quả tức là thực hiện tốt việc đổi mới phơng pháp dạy học
và chất lợng giờ học đợc nâng cao
Trang 6II Giả thuyết.
Để đáp ứng đợc yêu cầu đổi mới về nội dung, chơng trình sách giáo khoa, đổi mới phơng pháp dạy học nói chung và phân môn lịch sử lớp 4- 5 nói riêng thì khai thác và sử dụng đồ dùng dạy học là một khâu quan trọng không thể thiếu Nếu áp dụng những biện pháp khai thác, sử dụng đồ dùng dạy học đầy đủ, có hệ thống trong từng giờ dạy thì chất lợng học tập môn lịch sử của học sinh sẽ nâng lên rõ rệt Học sinh sẽ hứng thú và tích cực tham gia xây dựng bài, chủ động lĩnh hội kiến thức Từ
đó các em thấy yêu thích môn học, yêu thích lịch sử dân tộc, có niềm tin vào sự phát triển hợp quy luật của lịch sử dân tộc và tự xây dựng ý thức giữ gìn, bảo tồn và phát huy truyền thống dân tộc
III Quá trình áp dụng và giải pháp mới.
1 Quy trình tiến hành thực nghiệm.
Đồ dùng dạy học cho phân môn lịch sử lớp 4 – 5 có thể kể đến một số dạng cơ bản sau:
Trang 7lịch sử Việt Nam từ buổi đầu dựng nớc cho tới nay chiếm một số lợng lớn Đây là các bài học về các sự kiện, nhân vật lịch sử tiêu biểu, phản ánh những dấu ấn về sự phát triển của các giai đoạn lịch sử, những thành tựu nổi bật trong sự nghiệp
dựng nớc (Kinh tế, chính trị, văn hóa) và giữ nớc (Chống giặc ngoại xâm) Khi dạy những kiểu bài này tôi thờng sử dụng và khai thác các loại đồ dùng theo các bớc sau:
1.1 Sử dụng các thiết bị đợc cấp.
B
ớc 1 : Nắm vững mục tiêu cần đạt của bài học, xây dựng hệ thống đồ dùng dạy học
cần có và chú ý xắp sếp chúng theo từng hoạt động của bài dạy trong thiết kế bài dạy của mình
Ví dụ: Bài 25: Quang Trung đại phá quân Thanh (năm 1798) - lịch sử lớp 4.
* Mục tiêu bài học: Học xong bài này, học sinh biết:
+ Kiến thức:
- Biết đợc nguyên nhân việc Nguyễn Huệ tiến quân ra Bắc đánh quân Thanh
- Nhớ đợc mốc thời gian và diễn biến của trận đánh quân Thanh của Quang Trung
- Quân Quang Trung rất quyết tâm và tài trí trong việc đánh bại quân xâm lợc nhà Thanh
- ảnh chụp tợng Quang Trung ( đa ra lần 1: HĐ 1: Giới thiệu bài)
- Lợc đồ Quang Trung đại phá quân Thanh ( HĐ 3: Diễn biến của trận đánh Ngọc Hồi, Đống Đa)
- ảnh chụp gò Đống Đa ( HĐ 4: Kết quả và ý nghĩa của trận Ngọc Hồi, Đống
Đa)
Trang 8- ảnh chụp tợng Quang Trung (đa ra lần 2: HĐ 4: Kết quả và ý nghĩa của trận Ngọc Hồi, Đống Đa, khẳng định công lao to lớn của Nguyễn Huệ – Quang Trung trong việc đại phá quân Thanh)
ớc 3 : Chọn một câu nói ấn tợng hoặc một ý cô đọng nhất để giới thiệu khái quát đồ
dùng cần khai thác Đây là bớc khởi động giúp thu hút sự tập trung của học sinh ngay
từ đầu tạo không khí sẵn sàng học tập
B
ớc 4 : Giáo viên phải nói rõ mục đích, yêu cầu cách thức tìm kiếm thông tin trên đồ
dùng để học sinh không bị phân tán sự chú ý sang nội dung khác, điều này giáo viên càng phải đặc biệt quan tâm trong những bài có nhiều tranh ảnh minh họa trong sách giáo khoa
Ví dụ: Bài 17: Chiến thắng lịch sử Điện Biên Phủ.
Hình 2: Đoàn xe thồ phục vụ chiến dịch Điện Biên Phủ
CHENF ANHR
Trang 9Hình ảnh này minh chứng cho việc quan và dân ta một lòng, một dạ dốc toàn bộ sức ngới, sức của cho tiền tuyến thân yêu Khi khai thác hình này nếu giáo viên không nêu rõ mục đích, yêu cầu khi quan sát thì học sinh rất dễ chăm chú quan sát xem các chú dân công chở cái gì, hoặc cùng một lúc sẽ quan sát và bàn tán với nhau về nhiều bức ảnh khác bên cạnh đó.
B
ớc 5 : Đa ra hệ thống câu hỏi để khai thác hết các khía cạnh tích cực của đồ dùng
Hệ thống câu hỏi và các “góc” khai thác của giáo viên có tác dụng định hớng để học sinh t duy, làm việc tích cực với đồ dùng, chủ động nắm bắt và ghi nhớ kiến thức lịch
sử theo đúng mục đích cần đạt của bài học Đặc biệt phải luôn có phơng án điều chỉnh câu hỏi cho phù hợp với các đối tợng học sinh trong lớp, đảm bảo tính vừa sức vừa
- Ta thắng đợc quân Tống bởi tinh thần dũng cảm và trí thông minh của quân dân
ta Ngời anh hùng tiêu biểu của cuộc kháng chiến này là Lý Thờng Kiệt
+ Kỹ năng:
- Biết tờng thuật sinh động trận quyết chiến trên phòng tuyến sông Cầu
+ Thái độ: Tự hào về truyền thống anh hùng bất khuất của của cha ông ta thời xa.
* Đồ dùng dạy học: -Bản đồ hành chính
- Lợc đồ trận chiến tại phòng tuyến sông Nh Nguyệt
* Xác định kiến thức trong bài mà học sinh cần nắm đợc qua khai thác đồ dùng;
Trang 10- Nhận biết đợc vị trí của sông Nh Nguyệt trên bản đồ hành chính và tầm quan trọng của phòng tuyến sông Nh Nguyệt tại khu vực này.
- Nắm chắc vị trí phòng tuyến sông Nh Nguyệt, vị trí trận tuyến của quân địch, vị trí quân nhà Lý phòng ngự, các mũi tiến công và chặn đánh của ta; mũi tiến công và đ-ờng rút chạy của địch
- Thấy đợc trí thông minh, tài thao lợc trong xây dựng phòng tuyến và việc chỉ huy nghĩa quân của Lý Thờng Kiệt
* Hệ thống câu hỏi khai thác kiến thức từ bản đồ: - Khai thác ở khía cạnh thứ nhất.
1 Sông Nh Nguyệt nằm ở vị trí nào của đất nớc?
2 Sông Nh Nguyệt là một đoạn của con
sông nào ?
3 Vị trí của phòng tuyến sông Nh Nguyệt
có tầm quan trọng nh thế nào đối với kinh
5 Tại sao quân ta chọn và chủ động xây dựng
phòng tuyến này? Tại sao Lý Thờng Kiệt lại
cho quân chủ động đánh úp quân giặc trong
đêm khuya? (HS Khá - Giỏi)
6 Bài thơ đợc cất lên trong đêm khuya có tác
dụng gì?
7.Dựa vào lợc đồ, hãy tờng thuật lại cuộc
chiến đấu bảo vệ phòng tuyến trên bờ phía
Nam sông nh Nguyệt của quân ta?
- Sông Nh Nguyệt nằm ở phía Bắc của đất nớc
- Sông Nh Nguyệt là một khúc của con sông Cầu
- Phòng tuyến sông Nh Nguyệt đợc coi nh một tấm lá chắn vững chắc cho kinh thành Thăng Long
- Phòng tuyến sông Nh Nguyệt đợc coi nh một tấm lá chắn vững chắc cho kinh thành Thăng Long; đánh
úp quân giặc vào đêm khuya làm cho giặc trở tay không kịp…
- Kích động lòng quân sĩ, làm hoang mang ý trí của kẻ thù
Trang 11Từ việc khai thác lợc đồ theo theo hệ thống các câu hỏi nh trên, đã có nhiều học sinh tham gia xây dựng bài, số lợng học sinh biết tờng thuật lại trận đánh tăng lên Điều đó chứng tỏ rằng kiến thức lịch sử tại bài học này đã đợc các em ghi nhớ sâu sắc.
Khai thác ở khía cạnh thứ 2: Kỹ năng đọc và làm việc với lợc đồ, bản đồ.
Ví dụ 2: Bài 24: “Chiến thắng Điện Biên Phủ trên không” – Lớp 5
Hình 2 trong sách giáo khoa: Máy bay Mỹ bị bắn rơi ở ngoại thành Hà Nội
Anhr Minh họa
Trang 12Khai thác ở khía cạnh thứ nhất: Minh họa cho sự kiện: Trong 12 ngày đêm lịch sử quân
và dân Hà Nội đã hạ gục nhiều máy bay hiện đại của Mỹ, trong đó có 34 chiếc máy bay B52 ( Loại máy bay tối tân nhất lúc bấy giờ của Mỹ) và có nhiều chiếc bị bắn rơi ngay tại bầu trời Hà Nội
- Khai thác khía cạnh thứ 2: Bên cạnh xác chiếc máy bay là hình ảnh một ngời nữ chiến
sĩ vừa bớc ra khỏi trận đánh với nụ cời bình dị hồn nhiên nh họ cha từng tham gia trận
đánh khốc liệt ấy Đó là nụ cời của chiến thắng, một chiến thắng của chính nghĩa
B
ớc 6: Dựa trên hệ thống câu hỏi, tổ chức để học sinh đợc trình bày ý kiến của mình
với nhóm bạn hoặc với lớp trớc khi giáo viên đa ra kết luận cuối cùng Điều này hết sức quan trọngtrong việc tạo niềm tin cho học sinh, giúp học sinh mạnh dạn trong việc trình bày những kiến thứcl ịch sử mà mình nắm đợc Từ đó giúp giáo viên có đợc những điều chỉnh phù hợp với đối tợng học sinh
B
ớc 7 : Đối với kiểu bài trình bày tơng đối toàn diện về một triều đại hay một giai đoạn
lịch sử nào đó có thể xắp sếp các tranh ảnh minh họa trong bài theo một kịch bản và dạy học sinh theo kịch bản bằng tranh ảnh đó
Ví dụ: Bài 1: Nớc Văn Lang (Lịch sử lớp 4)
