Gi ng viên th nh gi ng môn Marketing Intelligence... The Changing Role of Rice in Asia’s Food Security.. ADB Sustainable Development Working Paper Series, No.. Agricultural adaptation to
Trang 1N gành hàng lúa g o Vi t Nam:
H Cao Vi t1
G n 3 th p niên qua t khi Vi t Nam có m t trên b n đ lúa g o th gi i và đ nh v
đ c vai trò không th thi u trong n n kinh t lúa g o và l ng th c th gi i, ngành hàng lúa g o Vi t Nam đã v t qua nhi u th thách và đ ng tr c nh ng v n h i r t
l n Là v a g o v a có vai trò nuôi s ng h n 87 tri u dân n i đ a v a đ m b o m t
ph n an ninh l ng th c trong khu v c và th gi i
Hi n nay Vi t Nam đang đ ng th 2 v l ng g o xu t kh u bình quân hàng n m t
6-7 tri u t n ch sau Thái Lan N m 2011, nh nh n đ nh c a nhi u nhà kinh t , lúa
g o Vi t Nam s “soán ngôi” Thái Lan đ tr thành n c xu t kh u g o s 1 th gi i
v i l ng xu t d ki n 7,5 tri u t n (ch a tính l ng g o xu t ti u ng ch) Vì sao Vi t Nam làm đ c đi u k di u này trong tình hình kinh t th gi i r t nhi u b t n ? Câu
tr l i c ng chính là n i dung c a bài tham lu n này
Theo d ki n trong chi n l c phát tri n nông nghi p Vi t nam giai đo n 2011-2020:
s n l ng lúa s duy trì m c 41 tri u t n và 3,9 tri u ha lúa đ n n m 2020 (n m
2011 v i v mùa Hè Thu & ông Xuân b i thu, s n l ng lúa c đ t trên 41 tri u
t n) V i s n l ng nh v y, Vi t Nam s có th duy trì l ng g o xu t kh u trên 5
tri u t n/n m mà v n đ m b o l ng th c cho h n 90 tri u dân trong th p niên t i
Theo th ng kê c a B Nông nghi p M (USDA, 2000), t nh ng n m 2000, Vi t Nam đã chi m 18% t ng th ph n g o xu t kh u trên th gi i (Thái Lan chi m 26%;
M , n và Trung Qu c cùng chi m 11%) (ph l c 5), nh ng hi n nay tình th đã
đ i thay, Trung Qu c đang ph i nh p kh u g o t Vi t Nam, M & n gi m
l ng g o xu t kh u, Thái Lan t p trung xu t kh u g o đ c s n có ch t l ng cao (g o
th m, g o n p)…và lúa g o Vi t Nam đ ng tr c nh ng thu n l i và c h i đó là: (i)
T ng l ng g o xu t kh u; (ii) Gi giá xu t kh u m c cao & c nh tranh; (iii) T ng
l ng ngo i t thu đ c t xu t kh u g o đ tái đ u t c s h t ng nông thôn, c s
ch bi n lúa g o và c gi i hóa s n xu t lúa; (iv) Nâng cao l i t c đ khuy n khích nông dân gi đ t tr ng lúa V m t kinh t và l i th c nh tranh, n u Vi t Nam th a
hi p, liên minh v i Thái Lan trong xu t kh u g o, hai n c s có th đ nh đo t th
ph n, đ nh giá xu t kh u g o m c cao Tuy nhiên, v n đ này đ c xem là “con dao hai l i” vì có th s gây nên nh ng kh ng ho ng v giá l ng th c th gi i và làm
t ng giá g o th tr ng n i đ a, vô hình đ y m t b ph n dân c nghèo thi u g o n
1 đ t n c tr ng lúa và xu t kh u g o V n đ này còn mang tính xã h i và đ o đ c
kinh doanh
Theo Hi p h i l ng th c Vi t Nam (VFA, 2011) trong 9 tháng đ u n m 2011 Vi t Nam đã xu t kh u 5,9 tri u t n g o v i giá tr kim ng ch 2,8 t USD, t ng 9,1% v
1
Ti n s Kinh t Gi ng viên th nh gi ng môn Marketing Intelligence Vi n Khoa h c K thu t Nông nghi p mi n Nam 121 – Nguy n B nh Khiêm – Qu n 1 – Tp.HCM
Trang 2l ng xu t và 23,7% v giá so v i n m 2010 ây là m t tín hi u th tr ng đáng l c quan cho ngành hàng lúa g o Vi t Nam D ki n t nay đ n cu i n m s còn xu t thêm trên 1 tri n t n g o nâng t ng s l ng g o xu t (chính ng ch) n m 2011 là 7
tri u t n V n đ đ t ra là chúng ta có nên t ng l ng g o xu t kh u liên t c nh ng giá
tr xu t kh u không t ng ho c th p không ?
H n n a, trong khu v c Châu Á Thái Bình D ng (ASEAN), g o Vi t Nam c ng có vai trò r t quan tr ng Theo th ng kê c a Hi p h i xu t kh u g o Thái Lan (Thai Rice
Exporter Association, 2010) : Vi t nam & Campuchia n m 60% th ph n g o xu t
kh u qua các n c ASEAN, Thái Lan ch chi m 30% (tr c đây là 60%) Các n c Singapore, Malaysia, Philippines tr c đây nh p kh u g o ch y u t Thái Lan, nay
đã chuy n sang nh p g o Vi t Nam (N m 2010: Vi t Nam xu t kh u 2,8 tri u t n sang các n c ASEAN trong khi đó Thái Lan ch xu t kh u 640 ngàn t n trong t ng
s 8,5 tri u t n g o Thái xu t kh u) Vì sao ng i Thái xu t kh u ít qua ASEAN, ph i
ch ng do th hi u tiêu dùng (?), do thu h p th tr ng (?)…đây là v n đ chi n l c marketing mà chúng ta c n xem xét c n tr ng
M t đi u thành công do s đóng góp r t l n c a các doanh nghi p lúa g o Vi t Nam
đó là giá g o Vi t và g o Thái ngày càng thu h p d n và ngang b ng nhau trên th ng
tr ng qu c t Hi n nay giá g o xu t kh u m c khá cao, t ng thêm bình quân 56
USD/t n so v i n m 2010 v i giá FOB bình quân 479 USD/t n đã nâng cao giá mua lúa trong th tr ng n i đ a, ng i nông dân s n xu t có l i nhu n cao h n (giá lúa trong n c bi n đ ng t 6.650 đ ng/kg đ n 6.900 đ ng/kg, cao h n s li u đi u tra v giá lúa v Hè Thu 2010 t 1.500 – 2.500 đ/kg2
; g o 5% t m 9.300 đ ng/kg; g o 15%
t m giá 9.200 đ ng/kg; t ng 300-500 đ ng/kg so v i tháng tr c) Ngoài nh ng nguyên nhân giá g o và l ng th c th gi i t ng, giá g o Vi t Nam ngày càng t ng là
do ch t l ng g o đ c c i thi n khá nhi u nh h th ng thu mua g o (mua lúa t i thay vì mua lúa khô nh tr c), s y lúa, ch bi n g o đ c ti n hành đ ng b và đ m
b o ch t l ng Hi n nay c n c đã có 125 doanh nghi p đ các đi u ki n cho xu t
kh u g o và 80 doanh nghi p trang b đ y đ kho ch a, dây chuy n ch bi n, máy s y
và h th ng xay xát đ ng b và hi n đ i (VFA, 2011)
Bên c nh đó, theo Bloomberg (tháng 7-2011), giá g o th gi i t ng 233,84 đi m so
v i th i đi m tr c đây, t ng đ ng m c t ng 20% và đây là m c t ng giá cao nh t
t tr c đ n nay, có l i cho các n c xu t kh u g o nh Vi t Nam
N u chính ph Thái Lan làm đúng nh cam k t v i nông dân Thái thì h s nâng giá mua lúa m c 15 ngàn baht/t n (t ng đ ng v i 480 USD/t n lúa), do v y giá xu t
kh u s ph i m c t 750-800 USD/t n g o và đây là 1 c h i vàng cho ngành hàng lúa g o Vi t Nam vì các lý do sau đây: (i) T ng c h i và l i th c nh tranh cho g o
Vi t Nam, đ c bi t t ng th ph n xu t kh u sang các n c có thu nh p th p; (ii) Kh ng
đ nh th ng hi u & v th c a th ng hi u Vi t trên th ng tr ng th gi i; (iii) T ng giá g o xu t kh u c a Vi t Nam, t ng l ng ngo i t và l i nhu n cho các tác nhân
tham gia trong chu i giá tr lúa g o (nông dân, t th ng, nhà máy xay xát, doanh
2 Giá bán lúa v Hè Thu 2010 4 t nh An Giang, Long An, Kiên Giang & H u Giang theo k t qu đi u
Trang 3nghi p/công ty xu t kh u…), đ c bi t là c i thi n đ i s ng nông dân Vi t Nam, kích thích h duy trì di n tích canh tác lúa, t p trung ru ng đ t đ s n xu t theo quy mô
l n, c i ti n công ngh s n xu t và c gi i hóa
Ph i nói r ng ngành hàng lúa g o Vi t Nam đã và đang đ ng tr c nhi u v n h i,
thu n l i (nêu trên) Tuy nhiên, không ít nh ng thách th c c n đ c xem xét, đó là:
Vi t Nam v n còn thi u m t chi n l c xu t kh u g o, đây là nh n đ nh c a nhi u chuyên gia kinh t nghiên c u v tình hình kinh doanh - xu t kh u g o c a Vi t Nam trong h n 2 th p niên qua Cho đ n nay, Vi t Nam ch a có nh ng phân tích th tr ng lúa g o qu c t m t cách bài b n, có các đ i th c nh tranh nào trong l nh v c lúa g o
(?) , n ng l c c a doanh nghi p Vi t Nam ra sao có đáp ng đ c nhu c u ngày càng
cao v l ng và v ch t hay không (?), chi n l c marketing lúa g o nh th nào (?),
d a trên nh ng phân khúc th th tr ng nào (?) và khách hàng m c tiêu c a g o Vi t
là ai (?) Ngành hàng lúa g o ch a xác đ nh đ c chi n l c marketing đúng nên v n buôn bán theo chuy n, theo cách “ai mua thì tôi bán” và “bán th mình có ch không bán th mà th tr ng c n”, gây thi t h i ngu n tài nguyên n i đ a (thu nh p nông dân
tr ng lúa không đ c đ n bù x ng đáng, hu ho i môi tr ng do s d ng l m d ng
thu c b o v th c v t đ t ng v & t ng n ng su t, v.v…) Trong khi đó, m t “đ i th
c nh tranh” trong ngành lúa g o c a Vi t Nam là Thái Lan có chi n l c r t rõ ràng
và thông minh nh m không “đ i đ u v i Vi t Nam và các n c xu t kh u g o khác”,
đó là: (i) Xu t kh u g o th m, g o đ c s n v i giá bán r t cao, cao h n nhi u so v i
g o th ng nh m t ng giá tr gia t ng (Added Value), nâng giá tr h t g o và t ng l i
t c cho nhà nông; (ii) Không thâm canh và t ng đ n 3 v lúa/n m (nh Vi t Nam)
nh m gi m nh ng chi phí s n xu t không c n thi t (thu c b o v th c v t) và tái t o
đ phì đ t c ng nh m c tiêu b o v môi tr ng đ c đ m b o V i chi n l c này, Thái Lan v n gi a v trí hàng đ u v l ng g o xu t kh u, v kim ng ch xu t kh u
g o, l i nhu n cho các tác nhân tham gia trong chu i giá tr lúa g o, b o v m i
tr ng và s c kho cho ng i s n xu t, giá tr gia t ng toàn chu i r t cao
Thách th c khá l n đ i v i n n nông nghi p Vi t Nam nói chung và ngành hàng lúa
g o nói riêng là bi n đ i khí h u đã, đang và s tác đ ng m nh m Theo k ch b n v
bi n đ i khí h u, ng b ng Sông C u Long, t ng l ng m a đ n n m 2030 s
gi m 20%, m a tr h n 2 tu n và l đ n s m h n 2 tu n (Lê Anh Tu n, 2011) và n u
n c bi n dâng thêm 1 mét thì B n Tre s m t 50% di n tích đ t, k đ n là Long An
(m t 49%), Ti n Giang (32,7%), C n Th (24,7%) (Sihymette, 2009) Nh v y di n tích lúa ch c ch n s b đe d a, s n l ng lúa s gi m đáng k (H Cao Vi t, 2011)
H n n a, nhu c u tiêu th g o c a các n c tiêu th g o ch y u trong b a n và các qu c gia Châu Á có xu h ng gi n d n, c c u chi tiêu cho g o chi m ch a đ n
5% (Timmer, 2010) Tr c n m 1970, g o là l ng th c chính chi m 38,2% lu ng calori tiêu th hàng ngày c a h gia đình Châu Á nh ng đ n n m 2007, l ng g o
chi m ch còn 29,3% (gi m 1% m i n m trong giai đo n 1990-2007) (Timmer, 2010)
ây là xu h ng mà nh ng nhà qu n tr marketing lúa g o Vi t Nam nên cân nh c
trong chi n l c marketing lúa g o trong th p niên t i
Trang 4Hi n nay các s n ph m ch bi n t lúa g o Vi t Nam còn r t đ n đi u v m u mã và
m t hàng, nghèo nàn v ch ng lo i và ch a xem công ngh ch bi n th c ph m t nguyên li u b t g o là lãnh v c mang l i giá tr gia t ng cao trong c c u thu nh p t ngành hàng lúa g o R t nhi u qu c gia trong khu v c (Singapore, Trung Qu c, Nh t
B n…) nh p kh u g o không ch đ n thu n s d ng trong b a n hàng ngày nh c m
mà còn ch bi n r t nhi u s n ph m công nghi p (h , keo th c ph m…), th c ph m
n nhanh (các lo i bánh truy n th ng), th c ph m b o qu n (bánh các lo i, ph gia…)
mang l i giá tr gia t ng cao và h tr phát tri n ngành công nghi p ch bi n các
qu c gia này và xu t kh u s n ph n ch bi n ng c tr l i Vi t Nam Vì sao chúng ta không đ nh h ng chi n l c phát tri n ngành ch bi n t nguyên li u g o đ thay th các s n ph m nh p kh u đang tràn ng p th tr ng Vi t Nam và xu t kh u sang các
n c có c ng đ ng ng i Vi t và ng i Châu Á đông (?)
Chi phí s n xu t lúa g o Vi t Nam t ng đ i cao v a lúa vùng đ ng b ng sông
C u Long, trong v lúa Hè Thu 2010, chi phí phân bón bình quân là 4,1 tri u đ ng/ha
(kho ng 200 USD/ha), bi n đ ng t 1,5 – 9,3 tri u đ ng/ha, chi m 27-30% t ng chi phí s n xu t lúa Chi phí thu c b o v th c v t chi m 17-20% t ng chi phí s n xu t (bình quân 2,6 tri u đ ng/ha, kho ng 130 USD/ha) S d ng thu c b o v th c v t trong thâm canh lúa đã và đang gây ô nhi m n ng n môi tr ng đ t và n c 2 đ ng
b ng sông C u Long & sông H ng T ng chi phí thuê lao đ ng và máy móc là 6,9
tri u đ ng/ha/v (kho ng 380 USD/ha) T ng chi phí s n xu t 1 v lúa kho ng 15
tri u đ ng/ha (750 USD/ha) và giá thành bình quân 3,2 tri u đ ng/t n lúa (kho ng 160
USD) (H Cao Vi t, 2010) (Ph l c 7)
T nh n g phân tích c h i & thách th c thi t ngh c n có t m nhìn xa cho ngành hàng lúa g o Vi t Nam:
1 T m nhìn v quy ho ch đ ng phó v i v n đ bi n đ i khi h u đe d a ngành lúa g o; duy trì 3,9 tri u ha lúa li u có kh thi cho đ n n m 2020 không ?
2 Chi n l c marketing cho ngành hàng lúa g o d a trên nh ng nghiên c u và
d báo nhu c u c a khách hàng tiêu th g o đ tìm ra phân khúc th tr ng phù
h p v i đi u ki n s n xu t – ch bi n – c s h t ng nông thôn c a Vi t Nam
trong b i c nh c nh tranh qu c t
3 Chính sách phát tri n ngành công nghi p ch bi n nh ng s n ph m s d ng
g o là ngu n nguyên li u đ u vào
4 Nghiên c u và phát tri n hài hòa l i ích c a các tác nhân trong chu i giá tr lúa
g o (Nông dân tr ng lúa – Th ng lái – Nhà máy xay xát & ch bi n – Doanh
nghi p xu t kh u) nh m huy đ ng hi u qu n ng l c và t ng l i th c nh tranh cho lúa g o Vi t Nam
5 T m nhìn v liên minh, liên k t th ng m i v i Thái Lan, n c ng nh các
qu c gia s n xu t và xu t kh u g o chi m th ph n l n trên th gi i
6 T m nhìn v h p tác m r ng đ u t và chuy n giao công ngh s n xu t – ch
bi n lúa g o cho nh ng qu c gia lân c n có di n tích lúa khá l n nh Campuchia, Lào nh m t ng l ng g o nguyên li u cung c p cho th tr ng
xu t kh u (Vi t Nam s t ng l ng g o xu t kh u có giá tr cao không ch d a vào l ng g o s n xu t trong n c mà còn d a vào l ng g o các qu c gia
Trang 5nêu trên Vi t Nam đóng vai trò nh qu c gia trung gian cung c p, phân ph i lúa g o trên toàn th gi i)
Tài li u tham kh o
1 C Peter Timmer (2010) The Changing Role of Rice in Asia’s Food Security
ADB Sustainable Development Working Paper Series, No 15
2 H Cao Vi t (2010) Xây d ng c s d li u v c c u chi phí s n xu t, giá thành c a m t s nông s n ch l c Nam B tài c p c s B NN &
PTNT
3 H Cao Vi t (2011) T ng quan v thích ng và ng phó v i bi n đ i khí h u trong l nh v c nông nghi p Báo cáo t i H i th o Thích ng & ng phó v i
B KH t i Tp.HCM tháng 8-2011
4 IFPRI (2010) Agricultural adaptation to climate change in the developing world: What will it cost?
5 Lê Anh Tu n (2011) Tác đ ng c a bi n đ i khí h u đ n vùng BSCL i h c
C n Th
6 Market Trend in 2000-2001
http://www.foodmarketexchange.com/datacenter/product/grain/rice/detail/dc_p i_gr_rice0201_01.htm
7 Thai rice market share down in ASEAN http://en.vietnamplus.vn/Home/Thai-rice-market-share-down-in-ASEAN/20106/10048.vnplus
Ph l c
Ph l c 1 – Thay đ i vai trò lúa g o trong c c u tiêu th l ng th c Châu Á
calori
Calori t
g o
% g o/t ng
s
T ng/gi m trung
bình/n m (%)
1961-1970 1,53 2,09 0,57
1961-1990 1,05 0,89 -0,25
1970-2007 0,69 -0,03 -0,71
1990-2007 0,52 -0,47 -1,00
Ngu n: Tài li u đã d n (Timmer, 2010)
Trang 6Ph l c 2 – Phân b di n tích lúa có t i theo k ch b n bi n đ i khí h u
Ngu n: IFPRI (2010)
Ph l c 3 – Bi n đ i khí h u làm giá l ng th c & giá g o t ng
Ngu n: IFPRI (2010)
Trang 7Ph l c 4 – S n l ng lúa g o bi n đ ng gi m theo 3 k ch b n bi n đ i khí h u
Ngu n: IFPRI (2010)
Ph l c 5 – Th ph n xu t kh u g o trên th gi i, 1999-2000
Source: United States Department of Agriculture (USDA), 2000
Ph l c 6 - C c u giá thành lúa m t s t nh s n xu t lúa ch l c BSCL
Ch tiêu VT An Giang H u Giang Long An Kiên Giang BSCL
nh phí ng/ha/v 431.868 209.991 190.043 257.332 295.229
Bi n phí ng/ha/v 16.334.543 13.773.020 16.013.435 13.544.360 15.012.908
T ng chi phí ng/ha/v 16.590.065 13.855.190 16.096.063 13.721.449 15.169.818
Ngu n: H Cao Vi t (2010)
Chú thích: Tính toán t s li u đi u tra v lúa Hè Thu 2010
Giá thành 1: giá thành có tính chi phí c h i lao đ ng gia đình; Giá thành 1: giá thành không tính chi
phí c h i lao đ ng gia đình;