tóm tắt luận văn thạc sĩ PHÁP LUẬT VỀ THU HỒI ĐẤT VÌ MỤC ĐÍCH KINH TẾ Ở VIỆT NAM HIỆN NAY

Có 132.836 ý kiến đề nghị áp dụng cơ chế Nhà nước trưng mua quyền sử dụng đất thay cho cơ chếthu hồi đất để thực hiện các dự án; có 132.016 lượt ý kiến đề nghị khôngthực hiện thu hồi đất

VIỆN HÀN LÂM KHOA HỌC XÃ HỘI VIỆT NAM

HỌC VIỆN KHOA HỌC XÃ HỘI

NGUYỄN MINH TUẤN

PHÁP LUẬT VỀ THU HỒI ĐẤT

VÌ MỤC ĐÍCH KINH TẾ Ở VIỆT NAM HIỆN NAY

Chuyên ngành: Luật Kinh tế

Mã số: 60 38 50

TÓM TẮT LUẬN VĂN THẠC SĨ LUẬT HỌC

HÀ NỘI - 2013

Công trình được hoàn thành tại: Học viện Khoa học xã hội

Người hướng dẫn khoa học: PGS.TS Phạm Hữu Nghị

MỞ ĐẦU

1 Tính cấp thiết của đề tài

Thời gian qua công tác thu hồi đất đã đạt được nhiều kết quả to lớn,nhưng cũng luôn là vấn đề nóng bỏng, đặc biệt đối với các dự án thu hồiđất để phát triển kinh tế Qua một số vụ việc nổi cộm gần đây, như vụ thuhồi đất của gia đình ông Đoàn Văn Vươn (Tiên Lãng, Hải Phòng), dự ánkhu đô thị Ecopark (Văn Giang, Hưng Yên), mới đây nhất là vụ một ngườidân nổ súng tại Trung tâm phát triển quỹ đất thành phố Thái Bình cho thấy

mức độ căng thẳng, phức tạp của công tác này

- Nguyên nhân của tình hình trên có nhiều, ngoài trách nhiệm của các

cơ quan chức năng, cán bộ có thẩm quyền còn có nguyên nhân từ sự bấtcập trong các quy định pháp luật đất đai hiện hành Trong thu hồi đất,người dân luôn ở vào vị trí yếu thế, trong nhiều trường hợp không tự bảo

vệ được quyền lợi của mình

- Khi thảo luận Dự thảo Luật Đất đai sửa đổi tại Kỳ họp thứ 5 Quốchội Khóa XIII (tháng 5/2013), không ít ý kiến kiến nghị bãi bỏ quy địnhthu hồi đất vì mục đích phát triển kinh tế, thay vào đó là trưng mua quyền

sử dụng đất Cùng với đó, cần làm rõ hơn mục đích của việc thu hồi đất:

“Thu hồi loại đất nào, dùng để làm gì, ai sẽ là người được hưởng lợi (?)” –luôn là câu hỏi nóng bỏng tại nghị trường Vấn đề này cũng được nhân dângóp ý vào Dự thảo sửa Luật Đất đai 2003 (sửa đổi) theo hướng không quyđịnh thu hồi đất vì mục đích phát triển kinh tế Có 132.836 ý kiến đề nghị

áp dụng cơ chế Nhà nước trưng mua quyền sử dụng đất thay cho cơ chếthu hồi đất để thực hiện các dự án; có 132.016 lượt ý kiến đề nghị khôngthực hiện thu hồi đất để thực hiện các dự án phát triển kinh tế

theo cơ chế thỏa thuận giữa người dân và chủ đầu tư; đồng thời quyền sửdụng đất cần được đối xử như các quyền về tài sản theo quy định ở Điều

181, Bộ Luật Dân sự 2005 Tại phiên họp Đại biểu Quốc hội chuyên tráchcho ý kiến về dự án Luật Đất đai sửa đổi (Hà Nội, 25-26/9/2013), Phó Chủnhiệm Ủy ban Tư pháp của Quốc hội, bà Lê Thị Nga kiến nghị không thuhồi đất vì mục đích kinh tế bằng mệnh lệnh hành chính, nếu có chỉ nên ápdụng với các dự án đầu tư công mà thôi

Vậy để bảo vệ quyền lợi của người dân trong các dự án thu hồi đất

vì mục đích kinh tế cần thực hiện theo cơ chế nào? Vấn đề nóng bỏng này đang đặt ra, đòi hòi phải được giải quyết cả khía cạnh lý luận, thực tiễn một cách triển để, thuyết phục nhất Đây cũng chính là lý do tác giả chọn

đề tài này để cho luận văn của mình.

2 Tình hình nghiên cứu đề tài

Mặc dù thời gian qua hàng vạn ha đất được giải phóng mặt bằng đểphục vụ các dự án phát triển kinh tế, bất cập của cơ chế, chính sách phápluật bộc lộ khá rõ, nhưng đến thời điểm này hầu như chưa có luận văn nàonào nghiên cứu chuyên sâu vấn đề này Một số công trình khác nghiên cứu

về công tác giải quyết khiếu nại về đền bù, hỗ trợ tái định cư ở Hà Nội vàmột số địa phương Có tác giả nghiên cứu vụ việc thu hồi đất của gia đìnhông Đoàn Văn Vươn (Tiên Lãng, Hải phòng) Ngoài ra, có một số chuyên

đề, tác phẩm báo chí đề cập về công tác thu hồi đất nói chung Gần với đề tàinày có Luận văn thạc sỹ “Pháp luật về thu hồi đất, bồi thường, giải phóngmặt bằng ở Việt Nam hiện nay: Thực trạng và giải pháp” (Hoàng Thị Nga,năm 2011) Phạm vi nghiên cứu khá rộng, tuy nhiên, tác giả chưa tập trungvào những bức xúc xã hội, bất cập của pháp luật đất đai trong thu hồi đất

vì mục đích phát triển kinh tế

Trong thời gian Kỳ họp thứ 5 Quốc hội Khóa 13 diễn ra (tháng 5,2013), nhiều bài báo đề cập đến vấn đề nóng bỏng của Luật Đất đai (sửađổi) được thảo luận tại Quốc hội: húng tôi cho rằng, thu hồi đất vì mụcđích kinh tế ở Việt Nam hiện nay đang là vấn đề nóng bỏng, có tính thời

sự bức thiết Tuy nhiên, vấn đề này dường như chưa được nghiên cứu mộtcách thấu đáo, trực diện, bởi đây là vấn đề rất phức tạp, còn tranh cãi Cơquan soạn thảo Luật Đất đai (sửa đổi) cũng còn lúng túng, phải đưa ra cácphương án khác nhau để đại biểu Quốc hội thảo luận, trước khi Luật Đấtđai sửa đổi được thông qua vào tháng 10/2013

Vì vậy có thể khẳng định đề tài do học viên lựa chọn là một vấn đề rất mới, có tính thời sự, tính khoa học và tính thực tiễn cao.

3 Mục đích và nhiệm vụ của luận văn

Về mục đích: Qua việc hệ thống hóa, phân tích các quy định của Nhà

nước về thu hồi đất đai theo Điều 40 Luật Đất đai 2003, phân tích đánh giáthực trạng về công tác thu hồi đất, những bất cập và nguyên nhân, làmsáng tỏ những vấn đề thực tiễn và lý luận đang đặt ra, luận văn đề xuất giảipháp để hoàn thiện pháp luật thu hồi đất theo Điều 40 Luật Đất đai 2003trong thời gian tới một cách hiệu quả, đảm bảo hài hòa lợi ích của người sửdụng đất, Nhà nước và chủ đầu tư

Về nhiệm vụ: Để đạt mục đích nêu trên, luận văn có các nhiệm vụ sau

- Hệ thống hóa làm rõ cơ sở pháp lý của thu hồi đất đai theo Điều

40 Luật Đất đai 2003; yêu cầu đặt ra trong giai đoạn hiện nay đối vớicông tác này

-Phân tích, đánh giá và luận giải thực trạng pháp luật về thu hồi đất từnăm 2003 đến nay; chỉ ra những yếu kém, khó khăn, bất cập, yêu cầu vàđòi hỏi từ thực tiễn

-Đề xuất giải pháp hoàn thiện pháp luật về thu hồi đất vì mục đíchkinh tế trong thời gian tới.

4 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

Về đối tượng nghiên cứu: Luận văn nghiên cứu nội dung pháp luật và

thực tiễn thu hồi đất vì mục đích phát triển kinh tế (Điều 40 Luật Đất đai2003); tập trung phân tích, đánh giá thực trạng về pháp luật thu hồi đất vìmục đích phát triển kinh tế; nêu những vấn đề mới phát sinh trong thựctiễn thu hồi đất vì mục đích phát triển kinh tế ở nước ta thời gian qua

Phạm vi nghiên cứu: Phạm vi nghiên cứu của luận văn là Điều 40

Luật Đất đai 2003 Thời gian đánh giá từ khi có Luật Đất đai 2003 đếnnay, trên phạm vi cả nước, trong đó có thành phố Hà Nội và một số địaphương

5 Ý nghĩa của việc nghiên cứu

Làm rõ mối quan hệ, lợi ích trong việc thu hồi đất vì mục đích pháttriển kinh tế theo Điều 40 Luật Đất đai 2003 Nhận diện, phân tích nhữngbất cập của quy định trong Luật Đất đai hiện hành và luật liên quan Từ đó

đề xuất giải pháp hoàn thiện quy định của pháp luật đất đai về cơ chế thuhồi đất, đảm bảo quyền lợi cho người bị thu hồi đất với bên kia là nhà đầu

tư Nội dung luận văn có tác dụng làm tư liệu tham khảo đối với các cơquan hữu quan trong việc nghiên cứu nhằm hoàn thiện pháp luật; làm tàiliệu tham khảo đối trong việc nghiên cứu, giảng dạy và đào tạo tại các cơ

sở nghiên cứu và đào tạo luật học

6 Cơ sở lý luận và phương pháp nghiên cứu

Luận văn nghiên cứu dựa trên cơ sở phương pháp lý luận của Chủnghĩa Mác-Lênin, tư tưởng Hồ Chí Minh, quan điểm của Đảng về xâydựng Nhà nước và pháp luật trong thời kỳ đổi mới; về đẩy mạnh cải cách

hành chính, nâng cao hiệu lực, hiệu quả quản lý của bộ máy Nhà nước đápứng yêu cầu công nghiệp hoá, hiện đại hoá, hội nhập kinh tế quốc tế, yêucầu phát triển bền vững đất nước và xây dựng Nhà nước pháp quyền ViệtNam xã hội chủ nghĩa.

Luận văn sử dụng các phương pháp nghiên cứu của triết học duy vậtbiện chứng và duy vật lịch sử Mác – Lênin

Ngoài ra, luận văn còn sử dụng một số phương pháp nghiên cứu cụthể sau:

- Phương pháp phân tích, bình luận, so sánh… được sử dụng trongChương 1 tìm hiểu về một số vấn đề lý luận về Pháp luật thu hồi đất vìmục đích phát triển kinh tế;

-Phương pháp đánh giá, đối chiếu, diễn giải, tổng hợp, quy nạp được

sử dụng tại Chương 2 để tìm hiểu về Pháp luật thu hồi đất vì mục đích pháttriển kinh tế ở Việt Nam hiện nay, đề xuất các giải pháp hoàn thiện phápluật thu hồi đất vì mục đích kinh tế Đồng thời, tác giải kết hợp lý luận vàthực tiễn, đối chiếu để làm nổi bật những vấn đề hiện tại với nội dung cácquy định pháp luật được nghiên cứu

7 Cơ cấu của Luận văn

Ngoài phần mở đầu, kết luận, danh mục tài liệu tham khảo, Luận văngồm 2 chương sau đây:

Chương 1 NHỮNG VẤN ĐỀ CHUNG VỀ PHÁP LUẬT THU HỒI ĐẤT VÌ

MỤC ĐÍCH KINH TẾ Ở VIỆT NAM HIỆN NAY

Nội dung cơ bản:

- Nhận diện, hệ thống hóa, phân tích các khái niệm, đặc điểm thu hồi đất và thu hồi đất vì mục đích kinh tế

- Làm rõ vấn đề mối quan hệ, lợi ích trong việc thu hồi đất vì mục đích phát triển kinh tế theo Điều 40 Luật Đất đai 2003

- Cơ chế điều chỉnh pháp luật về thu hồi đất vì mục đích kinh tế

- Cơ chế thu hồi đất tại một số nước (sơ lược)

Chương này khẳng định thu hồi đất là hoạt động điều chỉnh pháp luậtmang tính tất yếu, có vai trò quan trọng đối với sự phát triển kinh tế- xãhội của đất nước, tác giả cho rằng, cần nhận thức để thấy quy định thu hồiđất vì mục đích kinh tế trong Luật Đất đai 2003 còn nhiều bất cập

+ Cơ chế thu hồi đất để sử dụng vào mục đích phát triển kinh tế tạiĐiều 40 Luật Đất đai 2003 còn bất cập ở chỗ, chính nó đã tạo ra cơ chếhành chính hóa các quan hệ kinh tế-dân sự trong quan hệ đất đai, từ đó dẫnđến những vi phạm về quyền sở hữu, quyền tài sản của tổ chức, cá nhân sửdụng đất Hậu quả của cơ chế hành chính hóa quan hệ thu hồi đất vì mụcđích kinh tế là một nguyên nhân quan trọng của tham nhũng trên thực tế,phát sinh khiếu kiện triền mien về đất đai

+ Trong khi nhiều người dân bị mất đất, một bộ phận lại tích tụ thêmruộng đất Cùng với đó, các nhóm đầu cơ đất đai ngày càng nhiều, diệntích đất đai bỏ hoang ngày càng lớn Việc một bộ phận người dân bị mấtđất, hoặc không được đền bù thỏa đáng, công bằng có thể gây bất ổn chính

trị - xã hội Khi đất đai bị sử dụng lãng phí và tham nhũng gia tăng, ngườidân phải gánh hậu quả Tình trạng tham nhũng, lãng phí đất đai là mộttrong những nguyên nhân dẫn đến thất thu ngân sách Nhà nước.

+ Ở góc độ bảo vệ quyền con người (và nếu coi quyền sở hữu, quyền

về tài sản như nhân quyền), cách dùng từ “thu hồi đất” có phần chưa ổn,tạo nên tâm lý sử dụng đất bất ổn cho người dân Khái niệm "thu hồi đất"

dễ bị lạm dụng và hiểu theo nghĩa quyền lực đương nhiên về đất đai củaNhà nước, dễ dẫn đến lạm quyền, áp dụng sai pháp luật đất đai trong thựctiễn Nếu Nhà nước giao đất cho người dân rồi một ngày nào đó lại quyếtđịnh thu lại để giao cho người khác, sẽ là một cơ chế đầy rủi ro cho ngườiđang sử dụng đất

Bước đầu gợi mở việc thu hồi đất chỉ nên áp dụng trong những trường hợp thật cần thiết như vì mục đích quốc phòng, an ninh, lợi ích quốc gia, công cộng Đối với những trường hợp còn lại, thay vì “thu hồi” cần đưa ra khái niệm chuẩn xác hơn khi Nhà nước thực hiện quyền định đoạt đối với đất đai.

Chương 1 có bố cục như sau:

1.1 Khái niệm thu hồi đất và thu hồi đất vì mục đích kinh tế

1.1.1 Khái niệm thu hồi đất

+Từ điển Tiếng Việt phổ thông định nghĩa:“Thu hồi là việc thu về lại,

lấy lại cái trước đó đã đưa ra, đã cấp phát hoặc bị mất vào tay kẻ khác”.+Dựa vào khái niệm trên, có thể hiểu thu hồi đất là việc Nhà nước lấylại đất đã giao, đã cho thuê hoặc lấy lại đất đai của một tổ chức, cá nhânnào đó đang nắm giữ, quản lý, sử dụng, vì một mục đích nào đó của Nhànước Thu hồi đất thể hiện tính chất quyền lực của nhà nước với tư cách làngười đại diện chủ sở hữu toàn dân về đất đai; đồng thời nó cũng thể hiện

tính mệnh lệnh, hành chính, bắt buộc đối với người đang chiếm giữ, sửdụng đất.

1.1.1.1 Các trường hợp thu hồi đất

Thu hồi đất gồm các trường hợp sau đây:

+Một là, thu hồi đất do nhu cầu của Nhà nước

+Hai là, thu hồi đất do vi phạm pháp luật đất đai

+Ba là, thu hồi đất vì lý do đương nhiên:

+Ngoài ra, Nhà nước cũng có thể ra quyết định thu hồi trong trường

hợp giao đất không đúng đối tượng, không đúng thẩm quyền

Từ phân tích trên, khái niệm thu hồi đất có thể được hiểu như sau:

Thu hồi đất là việc nhà nước ra quyết định hành chính để thu lại đất; hoặc/ và quyền sử dụng đất đã trao cho tổ chức, hộ gia đình, cá nhân Việc thu hồi đất xuất phát từ nhu cầu phát triển của nhà nước và xã hội; hoặc là việc áp dụng các chế tài nhằm xử lý các hành vi vi phạm pháp luật đất đai của người sử dụng, quản lý đất đai.

1.1.1.2 Đặc điểm thu hồi đất

-Thu hồi đất phải do cơ quan Nhà nước có thẩm quyền tiến hành:

- Thu hồi đất được thực hiện theo trình tự thủ tục nhất định:

-Tính hành chính mệnh lệnh, bắt buộc thực hiện giữa một bên là Nhà nước và bên kia là người chiếm giữ, quản lý sử dụng đất:

Phương pháp mệnh lệnh là phương pháp được dùng chính trong mọitrường hợp thu hồi đất Đây là quan hệ giữa hai chủ thể không có sự bìnhđẳng về mặt pháp lý: Một bên là người sử dụng đất và một bên là Nhànước Tuy nhiên, bên cạnh phương pháp mệnh lệnh hành chính là phươngpháp giáo dục, thuyết phục cũng được sử dụng khi thu hồi đất để phục vụmục đích an ninh, quốc phòng, lợi ích quốc gia

1.1.1.3 Cơ sở của việc thu hồi đất

-Xuất phát từ chế độ sở hữu toàn dân về đất đai:

Nhà nước thay mặt toàn dân quản lý, định đoạt số phận pháp lý củađất đai Thu hồi đất là một trong các hành vi pháp lý thể hiện quyền địnhđoạt đó Chính chế độ sở hữu về đất đai là cơ sở cho việc quản lý, sử dụngđất, trong đó thu hồi đất cũng là một trong những nội dung về quản lý đấtđai của Nhà nước Vấn đề thu hồi đất chỉ đặt ra khi có quyền sở hữu hợppháp về đất đai, và quyền này thuộc về Nhà nước

-Xuất phát từ chức năng quản lý Nhà nước về đất đai

Việc qui hoạch đất đai là cơ sở pháp lý cho việc phân phối lại đất đai,nói cách khác là tạo cơ sở pháp lý cho việc giao đất, cho thuê đất, chuyểnmục đích sử dụng đất và thu hồi đất

-Thu hồi đất để phục vụ mục tiêu phát triển kinh tế - xã hội trong thời

kỳ công nghiệp hoá, hiện đại hoá

Để phát triển kinh tế, việc thu hồi đất để xây dựng các khu côngnghiệp, khu đô thị, xây dựng kết cấu hạ tầng kinh tế - xã hội, phục vụ nhucầu công cộng và lợi ích quốc gia là một tất yếu

1.1.1.4 Nguyên tắc thu hồi đất

Thu hồi đất phải thể hiện bằng quyết định thu hồi đất của cơ quan Nhànước có thẩm quyền Trình tự, thủ tục thu hồi đất đất phải tuân thủ đúngtheo qui định của pháp luật Cơ quan thu hồi đất phải đúng thẩm quyền vàkhông được phép uỷ quyền

1.1.1.5 Mục đích thu hồi đất

Thu hồi đất là một trong những biện pháp quan trọng nhằm tăngcường quản lý của Nhà nước đối với đất đai, đảm bảo đất đai được sửdụng một cách hợp lý, tiết kiệm Thu hồi đất góp phần vào việc giải phóng

mặt bằng, phân phối lại quỹ đất để sử dụng vào mục đích an ninh quốcphòng, lợi ích quốc gia, lợi ích công cộng, mục tiêu phát triển kinh tế.

1.1.2 Khái niệm thu hồi đất vì mục đích kinh tế

1.1.2.1 Khái niệm

Mục đích của việc thu hồi đất để thực hiện các dự án phát triển kinh tế

là nhằm mục đích phát sinh lợi nhuận Thu hồi đất vì mục đích kinh tế là hành

vi Nhà nước dùng quyền lực của mình thông qua các cơ quan Nhà nước có thẩm quyền để thu hồi đất nhằm sử dụng vào mục đích phát triển kinh tế Việc thu hồi đất được thực hiện bằng biện pháp mệnh lệnh hành chính

Theo Luật Đất đai 2003, các trường hợp thu hồi đất để đầu tư xâydựng khu công nghiệp, khu công nghệ cao, khu kinh tế và các dự án đầu tưlớn theo qui định của Chính phủ đều thuộc trường hợp thu hồi đất để sửdụng vào mục đích kinh tế (Khoản 1 Điều 40 Luật Đất đai 2003)

1.1.2.2 Đặc điểm thu hồi đất vì mục đích kinh tế

Thu hồi đất vì mục đích phát triển kinh tế cũng có các đặc điểm nhưthu hồi đất nói chung và thu hồi đất vì mục đích an ninh, quốc phòng, lợiích quốc gia, công cộng Ngoài ra, thu hồi đất vì mục đích kinh tế còn cóđặc điểm sau:

- Mục đích, động cơ thu hồi đất là lợi nhuận kinh tế Nhà nước là chủthể đứng ra thu hồi đất để giao cho các chủ đầu tư dự án Chính chủ đầu tư

là người đề xuất thu hồi đất của người sử dụng đất với mục đích, động cơ

vì lợi nhuận kinh tế

- Mặc dù quan hệ thu hồi đất vì mục đích kinh tế là quan hệ hànhchính mệnh lệnh Tuy nhiên, theo quy định tại khoản 2 Điều 40 Luật đấtđai 2003, đối với các dự án mà chủ đầu tư tự đứng ra thoả thuận với ngườidân thì quan hệ này chuyển sang quan hệ kinh tế - dân sự

1.1.2.3 Sự cần thiết phải thu hồi đất

+Công tác quản lý nhà nước

+ Nhu cầu về đất đai để phát triern kinh tế

1.1.2.4 Sự khác nhau giữa thu hồi đất và thu hồi đất vì mục đích kinh tế

Thu hồi đất vì mục đích kinh tế là khái niệm có nội hàm hẹp hơn, chỉ

là một trường hợp trong nhiều trường hợp thu hồi đất Đúng như kháiniệm này, đặc điểm thu hồi đất vì mục đích kinh tế nhằm phục vụ cho các

dự án phát triển kinh tế, có mục tiêu hàng đầu là đem lại lợi nhuận chonhà đầu tư

1.2 Vấn đề lợi ích trong quan hệ thu hồi đất vì mục đích kinh tế

Bản thân hoạt động thu hồi đất vì mục đích kinh tế đã có tính mụcđích Lợi ích của việc thu hồi đất là mang lại giá trị lợi nhuận, giá trị kinh

tế mới cho các chủ thể tham gia quan hệ này

1.2.1 Lợi ích của nhà nước

Nhà nước có vai trò rất lớn trong quản lý xã hội Lợi ích của Nhà nướctrong quan hệ thu hồi đất thể hiện trực tiếp thông qua tiền đóng thuế củachủ đầu tư khi thực hiện các dự án này và tiền đóng thuế của dân khichuyển nhượng bất động sản Ngoài ra, nhà nước còn có các lợi ích kinh tế

- xã hội khác do dự án thu hồi đất mang lại như có thêm hạ tầng kỹ thuật,các khu công nghiệp, khu đô thị

1.2.2 Lợi ích của chủ đầu tư

Chủ đầu tư khi đầu tư vào các dự án thì luôn có mong muốn tạo ra lợinhuận, bằng cách làm tăng giá trị của đất, tạo ra điều kiện cơ sở hạ tầngmới để đầu tư kinh doanh (làm nhà xưởng sản xuất, sân golf, các dự án bấtđộng sản, sân bay, bến cảng…) Lợi ích của chủ đầu tư chính là mục đíchtiên quyết của việc thu hồi đất Nếu không có lợi nhuận thì sẽ không cóviệc thu hồi đất vì mục đích kinh tế