Sử dụng phương pháp sơ đồ hóa trong dạy học lịch sử lớp 10

Việc học tập Lịch sử, cũng như học tập bất cứ bộ môn nhằm cung cấp kiến thức khoa học, hình thành thế giới chất đạo đức chính trị cho học sinh. Trong những năm qua trình thay sách giáo khoa, việc đổi mới phương pháp người quan tâm và khẳng định vai trò quan trọng của việc dạy học trong việc nâng cao chất lượng dạy học. Bộ môn học sinh những kiến thức cơ sở của khoa học lịch không chỉ nhớ mà còn phải hiểu và vận dụng kiến thức Cho nên, cùng với các môn học khác, việc học tập Lịch duy, thông minh, sáng tạo. Đã có quan niệm sai lầm cần học thuộc lòng sách giáo khoa, ghi nhớ các sự kiện Tài liệu Nhiều Sách, tài liệu và bộ sưu tập ... Cộng đồng Nguyễn V… 123doc. org Nhúng Toàn màn hình 1 / 22 Bình luận về tài liệu su-dung-phuong-… Event: UPLOAD CÀNG NHIỀU - THƯỞNG CÀNG LỚN6/29/2015 Sử dụng phương pháp sơ đồ hóa trong dạyhọc lịch sử lớp 10 http://123doc.org/document/2775567-su-dung-phuong-phap-so-do-hoa-trong-day-hoc-lich-su-lop-10.htm 2/6 273 1 0 29 0 0 sử dụng phương pháp mô hình hoá trong dạy học vật lý ở trường thpt 684 1 0 SKKN: SỬ DỤNG SƠ ĐỒ HÓA TRONG DẠY HỌC PHẦN SINH VẬT VÀ MÔI TRƯỜNG 183 0 0 SKKN: Sử dụng phương pháp sơ đồ hóa trong dạy học Sinh học THCS 114 1 0 sử dụng phương pháp sơ đồ hoá giúp cho việc phát triển trí tuệ của học ... 407 0 0 SKKN: Sử dụng phương pháp thảo luận nhóm trong dạy học môn Công Nghệ làm ... 135 0 0 skkn sử dụng phương pháp sơ đồ hóa trong dạy học địa lý cấp thpt 96 1 0 sử dụng phương pháp tạo biểu tượng trong dạy học lịch sử để khắc sâu ... Từ khóa liên quan phương pháp thảo luận nhóm trong dạy học… tieu luan su dung phuong phap so do doan t… tieu luan ve su dung phuong phap so do doa… phương pháp tọa độ hóa trong hình học khô… tieu luan ung dung phuong phap so do doan … đề tài nckhspud toán 5 sử dụng phương ph… đạt, không cần phải tư duy - động não, không có bài một trong những nguyên nhân làm suy giảm chất lượng môn học. Trong điều kiện hiện nay, việc giả

I. LÝ DO CHỌN ĐỀ TÀI

Việc học tập Lịch sử, cũng như học tập bất cứ bộ môn nào ở nhà trường đềunhằm cung cấp kiến thức khoa học, hình thành thế giới quan khoa học, phẩmchất đạo đức chính trị cho học sinh Trong những năm qua khi thực hiện chươngtrình thay sách giáo khoa, việc đổi mới phương pháp dạy học đã được nhiềungười quan tâm và khẳng định vai trò quan trọng của việc đổi mới phương phápdạy học trong việc nâng cao chất lượng dạy học Bộ môn Lịch sử cung cấp chohọc sinh những kiến thức cơ sở của khoa học lịch sử, nên đòi hỏi học sinhkhông chỉ nhớ mà còn phải hiểu và vận dụng kiến thức đã học vào cuộc sống.Cho nên, cùng với các môn học khác, việc học tập Lịch sử đòi hỏi phát triển tưduy, thông minh, sáng tạo Đã có quan niệm sai lầm cho rằng học Lịch sử chỉcần học thuộc lòng sách giáo khoa, ghi nhớ các sự kiện - hiện tượng lịch sử làđạt, không cần phải tư duy - động não, không có bài tập thực hành,… Đây làmột trong những nguyên nhân làm suy giảm chất lượng môn học

Trong điều kiện hiện nay, việc giảng dạy và học tập bộ môn lịch sử vẫn cònnhiều bất cập như: Chương trình sách giáo khoa khá nặng nề, quá tải về kết cấucác nội dung, về thời lượng của chương trình Chương trình còn nặng về líthuyết mà rất ít số tiết thực hành và ôn tập Trong mỗi bài dạy lại có quá nhiều

sự kiện làm cho học sinh ít hứng thú học lịch sử vì khó nhớ , khó thuộc Đổi mớiphương pháp dạy học Lịch sử là một vấn đề quan trọng hiện nay nhằm góp phầnnâng cao hiệu quả bài học.Trong dạy học nói chung và dạy học Lịch sử nóiriêng có nhiều đồ dùng trực quan với các cách sử dụng khác nhau, nhưng đều cótác dụng nâng cao hiệu quả bài học Nhằm thực hiện đổi mới phương pháp dạy

và học mỗi giáo viên khi lên lớp đều phải tìm cho mình một phương pháp riêngphù hợp với đặc trưng của từng môn học Điều quan trọng nhất trong trong việcđổi mới phương pháp dạy học là thầy dạy thế nào để học sinh động não, làmthay đổi chất lượng hoạt động trí tuệ của học sinh, làm phát triển trí thông minh,trí sáng tạo của các em Hiện nay, trong quá trình dạy học trên lớp, hoạt động trítuệ chủ yếu của học sinh là ghi nhớ và tái hiện Ở nhà, học sinh tự học dưới

dạng học bài và làm bài…nhưng về căn bản đã được hướng dẫn ở lớp, nên hoạtđộng trí tuệ của học sinh vẫn nặng về rèn luyện trí nhớ và khả năng tái hiện.Như vậy, rèn luyện năng lực tư duy, khả năng tưởng tượng, sáng tạo phát triểntrí tuệ, trí thông minh…của học sinh nói chung, được xem là nhiệm vụ chủ yếu,nhiệm vụ quan trọng nhất của quá trình dạy học hiện đại.

Sơ đồ hóa kiến thức trong dạy học Lịch sử là một phương pháp trực quannhằm cụ thể hóa nội dung sự kiện bằng những hình học đơn giản, diễn tả tổchức một cơ cấu xã hội, một chế độ chính trị, một vấn đề lịch sử, mối quan hệgiữa các sự kiện lịch sử… giúp cho học sinh ghi nhớ và hiểu bài nhanh chóng

Chính vì vậy nên tôi lựa chọn đề tài SKKN của mình là “Sử dụng phương pháp

sơ đồ hóa trong dạy học lịch sử lớp 10” nhằm góp phần nâng cao chất lượng

dạy và học môn lịch sử

II. GIẢI QUYẾT VẤN ĐỀ.

1 Cơ sở lý luận của vấn đề

Lịch sử là một môn khoa học xã hội Lịch sử là những sự kiện, hiệntượng đã xảy ra trong quá khứ xã hội người, nó tồn tại độc lập, khách quanvới ý muốn của con người Do đặc trưng của môn lịch sử rất khác so vớinhững môn học khác là: học sinh không được chứng kiến trực tiếp các sựkiện lịch sử vì lịch sử không lập lại, không biểu diễn được trong phòng thínghiệm Hơn nữa vấn đề nhận thức lịch sử cũng khác so với các môn họckhác: nó nhận thức chung quy luật của loài người từ trực quan sinh động đến

tư duy trừu tượng đến thực tiễn Đồng thời nhận thức lịch sử cũng có sắc tháiriêng: nhận thức sự kiện phải tuân theo logic sự kiện, sự thật khách quan chứkhông phải theo trí tưởng tượng của từng người Vì vậy mỗi tác động củagiáo viên đều ảnh hưởng đến học sinh

Theo TS Trần Đình Châu với cách ghi chép thông thường tức là bằng kí

tự và con số chúng ta mới sử dụng một nửa bộ não – não trái mà chưa sửdụng chức năng của não phải, nơi giúp chúng ta tiếp nhận thông tin qua hình

vẽ, màu sắc, sơ đồ…Vì vậy việc sử dụng các đồ dùng trực quan trong dạyhọc lịch sử có tác dụng rất lớn trong việc tái hiện lại các sự kiện lịch sử Sơ

đồ hóa là một loại đồ dùng trực quan không có sẵn mà do giáo viên hoặc họcsinh tự thiết kế dựa vào nội dung của bài học Quy luật nhận thức của bộ não

đi từ các hoạt động nghe, nhìn, thực hành, vận dụng Phương pháp sơ đồ hóaphù hợp với quy luật nhận thức của não bộ Chính vì vậy nên tôi cho rằngđây là một phương pháp hay trong dạy học lịch sử, phù hợp với mục tiêu đổimới phương pháp dạy học lấy người học làm trung tâm của BGD&ĐT

2.Thực trạng của vấn đề

Trong những năm qua, mặc dù chương trình và sách giáo khoa đã có thayđổi, nhưng lượng kiến thức trong mỗi bài học vẫn rất nhiều Đa số học sinh

không thể nhớ hết sự kiện lịch sử nếu không hiểu bài Hiện nay thực trạng nhiềuhọc sinh học bài còn rất thụ động, học bài theo kiểu học thuộc lòng, học vẹt,quên kiến thức rất nhanh chóng, không đọng lại được gì Nhiều học sinh nhớkiến thức một cách mơ hồ, đọc tủ một vấn đề nào đó từ đầu đến cuối, nhưng yêucầu trình bày một đoạn nhỏ trong vấn đề đó thì tỏ ra lung túng vì các em quenđọc vẹt, đọc liền mạch, mà không nhớ được bao quát của vấn đề Vì vậy, chấtlượng của dạy và học môn sử chưa cao Trong các kì thi đại học gần đây, cóhàng ngàn bài thi lịch sử bị điểm 0, có những nhầm lẫn các sự kiện lịch sử cơbản Trong các môn học, có rất nhiều học sinh ghét môn Lịch sử Chính vì thếkhông khí học trong các giờ lịch sử thường rất trầm và nặng nề.

Thực trạng dạy và học lịch sử ở các TTGDTX&DN còn khó khăn hơn vìnhận thức của học sinh ở đây rất hạn chế Đặc biệt khi thực hiện đổi mớiphương pháp dạy học theo quan điểm của BGD&ĐT là lấy học sinh làm trungtâm nhiều GV rất lúng túng không biết phải thiết kế bài giảng như thế nào chophù hợp với đối tượng học sinh ở đây

Là một giáo viên giảng dạy bộ môn lịch sử trong nhiều năm qua tạiTTGDTX&DN Hà Trung, tôi thấy phương pháp chủ yếu mà giáo viên truyềnđạt cho HS chủ yếu vẫn là thầy đọc, trò chép rồi về nhà học thuộc lòng Chỉ một

số ít các tiết học giáo viên có sử dụng bản đồ, lược đồ chỉ để minh họa Chính vìthế mà học sinh không có một chút hứng thú nào đối với môn học này và nhậnthức lịch sử của học sinh còn rất mơ hồ

Học lịch sử khác các môn khác phải yêu cầu HS tái hiện lịch sử, để tái hiệnlịch sử cần phương pháp tái hiện ngoài phương pháp sử dụng, khai thác cácphương tiện trực quan là hết sức quan trọng như khai thác tranh ảnh, sơ đồ, bản

đồ, thiết bị khác do Công ty thiết bị trường học cung cấp thì sơ đồ do GV thiếtlập trên lớp để hệ thống hoá kiến thức - một phương tiện không thể thiếu trong

tổ chức học tập theo phương pháp mới nhằm kích thích tư duy và hệ thống hoá,khái quát hoá kiến thức lịch sử Qua đó yêu cầu HS vận dụng kiến thức SGK để

lí giải mới hiểu được bản chất của sự kiện Trên thực tế: GV dạy lịch sử hiện

nay gặp lúng túng khi thiết kế bài giảng và lên lớp, thực hiện tốt phương pháptích cực hóa hoạt động của HS Làm thế nào để HS tự chiếm lĩnh tri thức không

mơ hồ, không nhầm lẫn nhằm khắc phục tình trạng học xong bài, xong lớp màkhông nhớ gì nhiều về lịch sử dân tộc và thế giới

Để nâng cao chất lượng dạy và học môn lịch sử bản thân mỗi giáo viên phải

tự đổi mới phương pháp dạy học của mình Trong đó việc sử dụng đồ dùng trựcquan là rất cần thiết Sơ đồ là một loại đồ dùng trực quan quy ước, nếu sử dụngtốt sẽ mang lại hiệu quả cao

Sơ đồ hóa kiến thức sẽ giúp học sinh hình dung, bao quát được vấn đề hoặcbài học Sử dụng sơ đồ hóa giúp học sinh nhớ kiến thức một cách nhanh chóng

và lâu bền làm cho giờ học trở nên nhẹ nhàng và hiểu quả hơn Xuất phát từthực tế đó, bản thân cần thấy việc dùng sơ đồ trong dạy học lịch sử giúp HS kháiquát được kiến thức, cũng như từ sơ đồ HS buộc phải vận dụng kiến thức đã học

để giải thích được sơ đồ - một khâu quan trọng để rèn trí nhớ cho HS.

3 Các biện pháp

Trong dạy học lịch sử, do không trực tiếp quan sát các sự kiện nên phương pháptrực quan góp phần quan trọng trong việc tạo biểu tượng cho học sinh, cụ thểhóa các sự kiện nhằm nâng cao chất lượng dạy học Đồ dùng trực quan có nhiềuloại trong đó sơ đồ thuộc loại đồ dùng quy ước Nhiều bài dạy lịch sử có rấtnhiều thông tin và sự kiện học sinh không thể nhớ hết, nhưng GV hệ thống bằng

sơ đồ thì bài học sẽ trở nên ngắn gọn và dễ hiểu

3.1 Một số yêu cầu khi sử dụng sơ đồ hóa trong dạy học lịch sử:

Trước hết, giáo viên cần xác định được trọng tâm của một mục, một tiết dạy.Trên cơ sở đó tiến hành sơ đồ hóa kiến thức phù hợp.Tuy nhiên việc tiến hành

sơ đồ hóa kiến thức của một vấn đề, một mục, hoặc một bài phải linh hoạt, phùhợp với đặc trưng của một bài học, thời lượng của tiết học Giáo viên có thểđưa hình thức sơ đồ hóa vào cuối một bài, một mục, hoặc lồng ghép các mục cómối quan hệ với nhau Để có được một sơ đồ hóa kiến thức, giáo viên phải có sự

chuẩn bị chu đáo, có sự sắp xếp kiến thức, số lượng câu chữ phù hợp, đồng thờiphải đảm bảo về tính thẩm mĩ.

Yêu cầu GV lên lớp phải vận dụng thành thạo các phương pháp hiện đại vàtruyền thống có sự kết hợp một cách chặt chẽ, khoa học mới phát huy được hiệuquả tiết học.Trong hệ thống phương pháp dạy học đang được sử dụng phổ biếnhiện nay nhóm phương pháp dùng lời vẫn chiếm ưu thế song nhóm phươngpháp cho HS thực hành, tự nghiên cứu tư liệu, khái quát hoá các kiến thức quatiếp cận thông tin đóng vai trò không nhỏ trong tổ chức HS học tập Tùy vàotừng đối tượng học sinh, yêu cầu của bài học mà giáo viên có thể kết hợp sửdụng sơ đồ hóa với các phương pháp khác để đạt hiệu quả cao

Mức độ hiểu các khái niệm, sự kiện, nhân vật hình thành ở HS không chỉdừng lại ở mức độ sơ lược, hoặc nắm bài qua loa, đại khái Việc giúp HS hiểutường tận kiến thức lịch sử rất cần thiết đối với các em, trong khi thời lượng 45phút GV không thể diễn giải, giải thích dài dòng mà phải tổ chức HS tự học, tựlàm việc SGK với lượng thông tin lớn (bao gồm cả kênh hình và kênh chữ) Sơ

đồ hoá kiến thức không chỉ giúp các em giảm bớt lượng chữ phải ghi bài đồngthời từ sơ đồ cho sẵn buộc HS phải đọc kĩ, nghiên cứu kĩ tư liệu SGK và sáchtham khảo mới hiểu được bản chất vấn đề

Muốn làm được điều đó yêu cầu người giáo viên phải thực sự tâm huyếtvới nghề Trước mỗi giờ dạy, giáo viên phải đầu tư thời gian, công sức chuẩn bịbài giảng chu đáo, không ngừng học hỏi, tìm tòi bổ sung kiến thức cho mình.Để

từ đó có phương pháp dạy phù hợp nhất cho từng bài, từng nội dung

3.2 Xác đinh các loại sơ đồ :

* Loại sơ đồ có sẵn trong sách giáo khoa : Giáo viên sử dụng sơ đồ để

khai thác khả năng tư duy của học sinh, chứ không nên dùng sơ đồ đểminh họa

* Loại sơ đồ không có sẵn trong sách giáo khoa : Trong đề tài này tôi xin

chủ yếu đưa ra những sơ đồ không có sẵn trong sách giáo khoa mà giáoviên tự làm để giúp học sinh nhanh chóng cụ thể hóa kiến thức, tạo biểutượng lịch sử và củng cố bài học Trong loại biểu đồ này ta lại phân chiathành hai loại biểu đồ dựa vào tính năng của nó

3.2.1.Sử dụng sơ đồ để cụ thể hóa kiến thức tạo biểu tượng lịch sử cho học sinh trong giờ học :

Loại sơ đồ này giúp HS cụ thể hoá nội dung sự kiện bằng những hình họcđơn giản nhằm diễn tả tổ chức cơ cấu xã hội, chế độ chính trị, mối quan hệgiữa các sự kiện lịch sử

Ví dụ 1: Khi dạy bài 5 - Lịch sử 10: TRUNG QUỐC THỜI PHONG KIẾN

Đây là dạng bài không có sơ đồ được vẽ sẵn trong sách giáo khoa, khôngyêu cầu học sinh kĩ năng vẽ sơ đồ, mục tiêu của bài học làm cho học sinh hiểu

rõ được sự phân hoá và hình thành của các tầng lớp xã hội dưới sự tác động củacác hình thức sản xuất mới, nhưng để đạt được mục đích này giáo viên lại cầnthiết phải sử dụng đến phương tiện trực quan có hiệu quả nhất đó là sơ đồ

Bước 1: Cho học sinh đọc kênh chữ ở sách giáo khoa

Bước 2: GV treo sơ đồ phân hoá xã hội phong kiến trên bảng đen

Nông dâncông xã

Nông dân giàuNông dân tự canh

NÔNG DÂN LĨNH CANH

Bước 3: Học sinh dựa vào sơ đồ hoạt động nhóm trả lời các câu hỏi sau:

Xã hội phong kiến Trung Quốc có những giai cấp nào? Các giai cấp nàyđược hình thành như thế nào?

Bước 4: Đại diện học sinh trong nhóm lên bảng dựa vào sơ đồ để trả lời.Bước 5: HS nhận xét, bổ sung GV kết luận, HS tự ghi kiến thức vào vở

Từ việc tiếp nhận thông tin bằng kênh chữ giáo viên đã tăng cường tính

cụ thể, tính hình ảnh của các thông tin về các hiện tượng xã hội bằng sơ đồ giúphọc sinh dễ tiếp thu nội dung, bản chất hiện tượng xã hội Sơ đồ trên giúp họcsinh hiểu rõ nội dung và những đặc trưng cơ bản, sự phân biệt giai cấp trong xãhội Trung Quốc vào thế kỉ III TCN.Trong quá trình sử dụng sơ đồ phân hoá xãhội giáo viên đã làm cho học sinh thấy rõ mối quan hệ của các giai cấp xã hộibằng các đường dẫn có mũi tên trong sơ đồ: Địa chủ có nguồn gốc từ tầng lớpquý tộc và nông dân giàu có, họ là những người có nhiều ruộng đất Nông dâncông xã bị phân hóa làm 3 bộ phận Một số ít vẫn còn giữ được ruộng đất để càycấy trở thành nông dân tự canh Nông dân lĩnh canh là những người nông dânnghèo không có ruộng đất, phải làm thuê cho địa chủ và nộp tô cho địa chủ nênkhổ cực hơn cả nông dân tự canh Qua cách phân tích dẫn dắt vấn đề giáo viên

đã hình thành khái niệm và giúp học sinh có thể hiểu sâu nội dung khái niệm

“địa chủ”, “nông dân lĩnh canh”, nắm được mối quan hệ giữa địa chủ và nôngdân lĩnh canh- hai giai cấp cơ bản của xã hội phong kiến phương Đông

Ví dụ 2: Khi dạy bài 17- Lịch sử 10 : Quá trình hình thành và phát triển của

nhà nước phong kiến (Từ thế kỉ X đến thế kỉ XV)

Đây là dạng bài không có sơ đồ được vẽ sẵn ở sách giáo khoa nhưng quaphần kênh chữ giáo viên yêu cầu học sinh kĩ năng vẽ sơ đồ bộ máy chính quyền

ở trung ương và địa phương thời Lý, Trần, Hồ yêu cầu này được đưa vào câuhỏi cuối mục 1 của sách giáo khoa (tr 88):

Em hãy vẽ sơ đồ bộ máy chính quyền ở trung ương và địa phương thời

Lý, Trần, Hồ.

Để thực hiện mục tiêu rèn luyện kĩ năng này tôi đã tổ chức hoạt động dạy

học như sau:

Bước 1: Học sinh đọc kênh chữ ở sách giáo khoa trang 88 “Năm 1054

huyện, hương.”

Bước 2: Cho học sinh hoạt động theo nhóm, dựa trên thông tin của kênh

chữ để vẽ sơ đồ bộ máy chính quyền ở trung ương và địa phương thời Lý

Bước 3: Đại diện các nhóm vẽ sơ đồ trên bảng và trình bày tổ chức chính

quyền ở trung ương và địa phương thời Lý, Trần, Hồ bằng ngôn ngữ nói

Bước 4: Học sinh nhận xét, bổ sung hoàn chỉnh phần sơ đồ, giáo viên kết

luận, đánh giá hoạt động của học sinh

Bước 5: HS quan sát tự vẽ sơ đồ vào vở

+Chính quyền trung ương:

+Chính quyền địa phương:

Cách làm này đã giúp các em rèn luyện kĩ năng vẽ sơ đồ dựa trên kênhchữ trong sách giáo khoa, kích thích tư duy và hứng thú học tập cho học sinhđồng thời các em sẽ hiểu bài và nhớ bài lâu hơn

Với hình thức tổ chức hoạt động dạy đã nêu trên, giáo viên đã cho học sinh hoạtđộng dưới hình thức nhóm, học sinh đã tự hoạt động dựa trên phần kiến thứctiếp thu từ kênh chữ, các em trong nhóm có thể đưa ra nhiều ý kiến khác nhau

24 LỘ, PHỦ

HƯƠNG, XÃ

HUYỆN

HƯƠNG, XÃ

Trên cơ sở kênh chữ trong sách giáo khoa các em có thể vẽ sơ đồ theo 2 dạngnhư trên.

Ví dụ 3: Khi học phần I bài 31 – Nước Pháp trước cách mạng Khi nói về tình

hình phân hóa giai cấp trong xã hội Pháp, giáo viên có thể đưa ra sơ đồ sau đóyêu cầu học sinh trình bày về sự phân hóa xã hội Pháp trước cách mạng

SƠ ĐỒ 3 ĐẲNG CẤP TRONG XÃ HỘI PHÁP

Qua sơ đồ học sinh cũng nhận thấy mối quan hệ giữa 3 đẳng cấp trong xã

hội Pháp: Đẳng cấp Tăng lữ, quý tộc có nhiều đặc quyền đặc lợi, bóc lột đẳngcấp thứ 3 Vì vậy đẳng cấp thứ 3 mâu thuẫn với đẳng cấp Tăng lữ, Quý tộc Đây

là nguyên nhân bùng nổ cuộc cách mạng tư sản Pháp cuối thế kỷ XVIII

3.2.2 Sử dụng sơ đồ để hệ thống kiến thức và củng cố bài.

Giáo viên có thể sử dụng dạng sơ đồ này để khái quát lại nội dung của mộtmục, một bài hay một chương Từ đó giúp học sinh hệ thống được kiến thức và

ĐẲNG CẤP THỨ 3