Thị trường Chúng khoán VN trong giai đoạn đầu bong bóng

Trong những năm gần đây, những nhà đầu tư (NĐT) tham gia vào thị trường chứng khoán ngày càng nhiều

NỘI DUNG TRÌNH BÀY:

A- KHÁI QUÁT VỀ BONG BÓNG CHỨNG KHOÁN

B- HIỆN TƯỢNG BONG BÓNG VÀ SỤP ĐỔ TRÊN THỊ TRƯỜNG CHỨNG KHOÁN:

I- Hiện tượng bong bóng là gì?

II- Sụp đổ là gì?

III- Phân biệt hiện tượng sụp đổ trên TTCK và trạng thái điềuchỉnh thị trường

IV- Mô hình của các giai đoạn bong bóng chứng khoán

V- Nguyên nhân hình thành bong bóng chứng khoán

VI- Biện pháp hạn chế tác hại của bong bóng chứng khoán

C- PHÂN TÍCH MỘT TRƯỜNG HỢP ĐIỂN HÌNH:

I- Thị trường Chúng khoán VN trong giai đoạn đầu bong bóng.II- Mô hình bùng-vỡ (boom-bust) trên TTCK VN 2007

III- Nguyên nhân dẫn đến việc hình thành bong bóng 2007

D LIÊN HỆ VỚI VIỆT NAM.

A- KHÁI QUÁT VỀ BONG BÓNG CHỨNG KHOÁN:

Trong những năm gần đây, những nhà đầu tư (NĐT) tham giavào thị trường chứng khoán ngày càng nhiều, chứng khoán đang là một

đề tài nóng bỏng khi những bản tin chứng khoán được cập nhật liên tụchằng ngày trên các kênh thông tin đại chúng

Thế nhưng, đa phần các NĐT chứng khoán lại không nắm bắtđược những phương thức vận hành, những rủi ro tiềm ẩn đằng sau mộtmức lợi nhuận khổng lồ mà họ có thể kiếm được trên thị trường Mộttrong những rủi ro nguy hiểm nhất đó chính là hiện tượng bong bóng(Bubble Stock) và sụp đổ trên TTCK

Người quan tâm đến chứng khoán đều không thể quên được thảmhoạ ngày 28/10/1929 tại New York, khi lượng cổ phiếu được tung ra ào

ạt do một số nhà đầu cơ cảm nhận được mức trần của giá chứng khoán

mà họ nắm giữ Tâm lý số đông đã dẫn tới nổ "bong bóng": cán câncung cầu chênh lệch theo hướng bán tống bán tháo hàng Kết cục là chỉ

số thị trường tụt dốc chóng mặt, kéo theo hàng loạt các thảm hoạ kinh

tế

B- HIỆN TƯỢNG BONG BÓNG VÀ SỤP ĐỔ TRÊN THỊ TRƯỜNG CHỨNG KHOÁN:

I- Hiện tượng bong bóng là gì?

- Một chu kỳ kinh tế đặc trưng bởi quá trình mở rộng nhanh chóngsau một giai đoạn thị trường thu nhỏ trầm lắng

- Hiện tượng giá tài sản tăng bùng phát, thường vượt ra ngoài giớihạn đảm bảo của các hệ số tài chính cơ bản và xuất hiện ở một sốngành nhất định, tiếp sau hiện tượng này là sự sụt giá rất nhanh vàmạnh cùng làn sóng ồ ạt bán ra

- Là một học thuyết mô tả hiện tượng giá chứng khoán vượt quá giátrị chính xác của chúng và cứ tiếp tục tăng như vậy cho đến khi giá độtngột rơi tự do và quả bong bóng vỡ

- "Bong bóng", xét trên khía cạnh tâm lý đầu tư, là một hiện tượngthể hiện một điểm yếu nhạy cảm trong cảm xúc của con người

- Hiện tượng bong bóng hình thành khi nhu cầu của nhà đầu tư vớimột loại cổ phiếu lên quá cao, làm giá giao dịch vượt xa mọi mức chínhxác và hợp lý tính toán dựa vào kết quả vận hành thực của doanhnghiệp phát hành

- Bản chất những bong bóng là không được cấu tạo từ một vật liệu

có thực, vỡ là kết quả tất yếu Khi sự "vỡ" xảy ra, tiền đầu tư theo ảogiác bong bóng đó cũng sẽ bay theo gió

mà mình nắm giữ cho người khác, nhưng liệu có ai định mua trong tìnhcảnh đó?

- Kết quả của tình trạng bán một cách điên cuồng là thị trường đixuống rất nhanh trên mọi khía cạnh, dẫn đến suy sụp và tác động trở lạiđến tất cả NĐT

è Thông thường, sau sự sụp đổ của thị trường chứng khoán sẽ làmột giai đoạn suy thoái kinh tế

Mối liên hệ giữa bong bóng và sụp đổ có thể so sánh với mây và mưa Có thể có mây nhưng không có mưa, nhưng đã có mưa thì chắc chắn phải có mây, bong bóng là mây và tình trạng sụp đổ thị trường là mưa Lịch sử cho thấy sụp đổ thị trường là hệ quả bắt nguồn từ tình trạng bong bóng thị trường vỡ, mây càng dày - bong bóng càng to thì mưa sẽ càng lớn.

III- Phân biệt hiện tượng sụp đổ trên TTCK và trạng thái điều chỉnh thị trường:

Trạng thái điều chỉnh của thị trường có thể hình dung như mộtcách thị trường ngăn lại trạng thái tâm lý của những nhà đầu tư đangquá phấn khích Nguyên tắc chung thường được đưa ra đối chiếu làtrạng thái điều chỉnh của thị trường (correction) sẽ không làm tổng giátrị thị trường giảm quá 20% Có khá nhiều vụ sụp đổ thị trường bịngười ta gán nhầm cho cái tên là trạng thái điều chỉnh, đặc biệt là vụsụp đổ thị trường nghiêm trọng năm 1987 Dẫu sao cũng chỉ có thể xácđịnh một đợt giảm giá là sụp đổ hay chỉ đơn thuần là điều chỉnh sau khithị trường ngừng tụt dốc ở tốc độ cao trong một khoảng thời gian đủdài.

IV- Mô hình c ủ a các giai đo ạ n bong bóng ch ứ ng khoán

Thị trường luôn trở lại vị trí cân bằng là tư tưởng chủ đạo trongcác học thuyết tài chính hiện đại Các nhà kinh tế - tài chính hiện đạicho rằng, NĐT hay các thành phần tham gia thị trường luôn có thôngtin hoàn hảo và hành động một cách hợp lý dựa trên thông tin đó

Học thuyết thị trường hiệu quả, nền tảng của tài chính hiện đạivẫn cho rằng, giá trị nội tại của cổ phiếu được sinh ra từ các yếu tố cơbản và giá trị thị trường có xu hướng quay trở về trạng thái cân bằng(giá trị nội tại) khi dao động vượt ra khỏi trạng thái này

Nói cách khác, giá trị thị trường và giá trị nội tại cổ phiếu là haiđối tượng hoàn toàn độc lập với nhau Tuy nhiên, Soros lại có cáchnhìn khác Theo ông, các nhà kinh tế đã bỏ qua một thực tế quan trọng,vốn là bản chất của thị trường tài chính, đó là tính phản hồi

Theo lý thuyết kinh tế truyền thống, giá cổ phiếu của một công typhản ánh những cái căn bản (fundamentals) của công ty đó Đại loạichúng liên quan đến lĩnh vực và quy mô hoạt động, chiến lược kinhdoanh, sản phẩm, khách hàng, doanh thu, lợi nhuận, đội ngũ lãnh đạo của công ty đó, và giá cổ phiếu có thể tính được bằng cách chiết khấudòng thu nhập dự kiến trong tương lai

Soros coi những cái căn bản là quan trọng, song ông coi thiênkiến về những cái căn bản của những người tham gia thị trường và sựnhận biết về thiên kiến của những người khác mới là cái ảnh hưởngtrực tiếp đến giá cổ phiếu, ông gọi việc tư duy của chúng ta về giá cổphiếu ảnh hưởng đến chính giá cổ phiếu là hiện tượng phản thân(reflexivity) Thực ra hiện tượng phản thân phổ biến ở nhiều lĩnh vựckhác (như bất động sản, các quá trình xã hội, chính trị, lịch sử ) song ởđây chỉ giới hạn ở lĩnh vực cổ phiếu.

Soros cho rằng, các NĐT trên TTCK không hành động dựa trêntri thức, mà dựa trên những nhận xét chủ quan của họ Các kỳ vọng cóthể sai và là nguyên nhân khiến thị trường dịch chuyển một cách quámức

Soros gọi đây là "tính có thể sai" của thị trường và là tiền đề củahọc thuyết phản hồi Theo đó, khó có thể xuất hiện sự hoàn hảo củathông tin như giả định của học thuyết thị trường hiệu quả

Ông đã nhận thấy điều này qua cuộc khủng hoảng tài chính năm

2008 khi nhiều thông tin trên thị trường đã được "ém nhẹm", khiếnNĐT, thậm chí cả những nhà hoạch định chính sách của Mỹ cũngkhông biết được

Chính thủ thuật kế toán đã giúp các định chế tài chính ém nhẹmthông tin về sự yếu kém trong hệ thống tài chính Cho đến tận hôm nay,các cơ quan điều tra của Mỹ vẫn đang tiến hành điều tra về việc chegiấu thông tin của các CEO của Lehman Brothers hay Goldman Sachs

Theo Soros, thị trường tài chính có tính phản hồi, vì kỳ vọng cácNĐT có thể tác động đến sự vận động của thị trường Trên TTCK, cácquyết định mua bán đều dựa trên kỳ vọng về giá cả tương lai, nhưngđến lượt nó, giá cả tương lai lại phụ thuộc vào các quyết định mua bánhiện tại

Có thể hình dung rằng, NĐT đã tính toán giá trị nội tại từ các yếu

tố cơ bản mà họ kỳ vọng sẽ diễn ra Tuy nhiên, kỳ vọng này có thể sai

và chính hành động hiện tại của các NĐT có thể tạo nên xu hướng Sau

đó, xu hướng này sẽ làm thay đổi các yếu tố cơ bản của thị trường

Dựa trên thuyết phản hồi, Soros đã thiết lập nên "Mô hình bùng vỡ", miêu tả quá trình: giá trị thị trường tác động lên các yếu tố cơ bản

-và sau đó chính các yếu tố cơ bản làm thay đổi giá trị thị trường" (trongcuốn "Thuật giả kim tài chính" năm 1987, Soros kết luận thuyết phảnhồi bằng nhận định: "Giá trị thị trường là nguyên nhân thay đổi giá trịthị trường")

Ở giai đoạn đầu (1), xu thế còn chưa được nhận ra Rồi đến giaiđoạn tăng tốc (2), khi xu thế được nhận ra và tự tăng cường bởi thiênkiến thịnh hành Một giai đoạn kiểm tra (3) có thể xen vào khi giá sụt Nếu thiên kiến và xu thế duy trì, cả hai hiện ra mạnh hơn bao giờ hết(4) Rồi đến giờ phút thử thách (5) khi thực tế không còn duy trì được

kỳ vọng bị phóng đại, tiếp theo một giai đoạn chạng vạng (6) khi người

ta tiếp tục cuộc chơi, mặc dù họ không còn tin vào nó, với hi vọng họ

sẽ được cứu giúp do khôn hơn những kẻ khờ dại

Cuối cùng đến một điểm giao (7) khi xu thế sụt giảm và ngay cảnhững kẻ khờ dại nhất cũng từ bỏ hi vọng Điều này dẫn đến một sự giatốc thảm khốc theo chiều ngược lại (8), thường được biết đến như một

"sự sụp đổ"

V- Nguyên nhân hình thành bong bóng chứng khoán:

1 Các Big Boys (người có nguồn vốn lớn) trên TTCK lợi dụng tâm

lý bầy đàn để thao túng thị trường hay còn gọi là hoạt động “làm giá” cổ phiếu trên TTCK.

a Hoạt động “làm giá” cổ phiếu trên TTCK là gì?

- Quy định tại điều 28, Mục 6 về vi phạm quy định về giao dịch chứngkhoán của Nghị định 36/2007/NĐ-CP, hành vi thao túng giá cổ phiếuTTCK được ghi rõ: là hành vi của các NĐT cá nhân hoặc NĐT tổ chứcthực hiện các giao dịch để làm cho mọi NĐT khác hiểu sai lệch về thịtrường, tạo ra cung cầu giả tạo, hay việc cấu kết, lôi kéo người khácliên tục mua bán để thao túng giá chứng khoán

- Tạo ra giao dịch vòng tròn, tức là người này bán cho người kia, saumột vòng giao dịch trở về người bán ban đầu, nhưng giữa người bán vàngười mua đều không thu được lợi nhuận, mà chỉ nhằm tạo ra cho loạichứng khoán đó thường xuyên có giao dịch mua bán trên thị trường.Giao dịch để tạo cho mức giá của loại chứng khoán đó được duy trì ổnđịnh (không tăng, không giảm trên thị trường) được coi là giao dịchnhằm duy trì ổn định giá trên thị trường; giao dịch nhằm tạo ra mức giáđóng cửa hoặc mở cửa cho loại chứng khoán đó trên thị trường

b Quy trình “làm giá” cổ phiếu:

- Cung và cầu có tác động lớn đến giá cả Bà bá bán cá muốn bán hếthàng và bán với giá cao thì phải làm sao? Cần phải thấy việc quyết địnhmua hay không mua cá là quyền của bà nội trợ Bà bán cá không thể ép

bà nội trợ phải mua cá của bà Đã không ép được thì phải tìm cách

"dụ" bà mội trợ tự nguyện mua và mua với giá cao Từ đó phát sinh

những toan tính không lành mạnh tác động đến giá cả thông qua việctác động đến cung và cầu một cách giả tạo Có nhiều cách để thực hiệncho mục đích này Nhưng suy cho cùng, dù thực hiện dưới dạng hành

vi nào đi chăng nữa thì cũng chỉ nhằm tạo nên cơn sốt ảo về việc cómột lượng lớn người mua cá của bà Như một tất yếu theo qui luật cungcầu bà sẽ bán cá với giá cao

- Quy trình làm giá như sau:

“Đẩy” thế nào?

- Bên bán nhìn thấy khối lượng dư mua quá lớn thì dù có muốn báncũng có ý nghĩ chờ đợi thêm vài phiên nữa để bán được giá cao hơn Vìvậy khối lượng giao dịch thành công trong các phiên đẩy giá rất thấp

Giá có thể được đẩy lên liên tục vài ngày hoặc cá biệt đến vài tuần.Trong quá trình lên đến đỉnh cao có một vài phiên giao dịch mạnhnhưng giá vẫn tăng gần trần hoặc trần

- Cũng có trường hợp đẩy giá khéo léo (khó nhận biết hơn) theo xuhướng chung của thị trường, kết hợp giữa bán và mua Trường hợp nàythường xảy ra với các cổ phiếu có nền tảng, có các chỉ số cơ bản tốt,thương hiệu mạnh, có tính thanh khoản cao, khối lượng giao dịch bìnhquân mỗi ngày tương đối lớn Các nhà đầu tư lớn với các lợi thế vềvốn, kinh nghiệm đầu tư, kiến thức tài chính, khả năng nhận định xuhướng thị trường và tâm lý đám đông tốt… có thể tiến hành đẩy giátheo hình thức này

Họ tiến hành bán ra mạnh ở mức giá cao gần trần trong tài khoản A.Các nhà đầu tư nhỏ nhận thấy lượng đặt bán ở giá cao nhiều quá nênnghĩ rằng giá khó tăng cao hơn nên họ bán ra ở các mức giá thấp hơn

Khi khối lượng bán tăng cao và ở các mức giá thấp thì nhà đầu tư lớntiến hành mua lại ở tài khoản B, khối lượng bán suy giảm thì các nhàđầu tư nhỏ khác lại tranh mua giá cao hơn và nhà đầu tư lớn không tốnnhiều sức lực để đưa giá lên cao trở lại

Đặc điểm của cách thức đẩy giá này là khối lượng giao dịch vẫn tốttrong các phiên giao dịch, giá vẫn tăng mặc dù có thể không tăng trần

liên tiếp Giá biến động trong các phiên giao dịch chứ không dư mua ápđảo

Ở hình thức này các nhà đầu nhỏ có thể tham gia nếu nhận định tốt xuhướng của thị truờng vì có thể mua được cổ phiếu trong quá trình giátăng nhưng không nên mạo hiểm tham gia khi mức giá đã tăng quá cao.Thời gian qua, có một cổ phiếu đã tăng hơn 200% từ 26.000đ/CP lênđến đỉnh cao gần 80.000đ/CP trong trường hợp này

Hai đẳng cấp “xả hàng”

- Sau quá trình đẩy giá, các nhà đầu tư lớn sẽ hoạch định việc xả hàng ởcác mức giá cao Họ đặt mua ào ạt cổ phiếu ở giá trần nhằm tạo tâm lýhưng phấn cho các nhà đầu tư khác

- Cách thức đẳng cấp cao hơn là nhà đầu tư lớn đầu giờ đặt mua giátrần và ATO với khối lượng lớn, các nhà đầu tư khác cũng tranh giànhđặt lệnh mua giá trần để chờ khớp, vì lượng mua quá lớn nên phiên đầutiên khối lượng khớp thường không đáng kể

2 Các chính sách của Chính phủ khuyến khích càng nhiều nhà đầu tư tham gia vào thị trường.

3 Giá cổ phiếu càng lên cao thì lòng tham của con người càng mạnh

mẽ, khiến cho NĐT trên thị trường không nhìn nhận thấy mối nguy hiểm đằng sau mức lợi nhuận khổng lồ.

4 Sự quản lý không chặt chẽ đối với các Quỹ đầu tư.

5 Tin tức sai sự thật xuất hiện tràn lan nhằm “làm giá” CP khiến nhà đầu tư nhận biết sai về thị trường và mục đích cuối cùng là cũng chỉ để làm giá cổ phiếu.

VI- Bi ệ n pháp h ạ n ch ế tác h ạ i c ủ a bong bóng ch ứ ng khoán:

Làm sao để tránh hay hạn chế tác hại của các bong bóng là vấn

đề chính sách hóc búa Có thể làm lạnh những cơn sốt thị trường bằngnhiều biện pháp, can thiệp hành chính một cách nóng vội, không cân

nhắc thường là biện pháp tồi tệ nhất Dùng các công cụ thị trường, nângcao nhận thức, tạo cơ chế phòng ngừa rủi ro và biện pháp tuyên truyền,giáo dục có thể có hiệu quả lâu dài.

Tăng cung là biện pháp giảm nóng thị trường một cách hữu hiệu

Có thể ảnh hưởng đến thiên kiến bằng nâng cao nhận thức của nhữngngười tham gia, cảnh báo họ về những nguy cơ tiềm ẩn, đòi hỏi cáccông ty được niêm yết và các nhà môi giới chứng khoán phải cung cấpthông tin trung thực, có các quy chế rõ ràng buộc họ phải báo cáo, phảicung cấp thông tin, phải tránh xung đột lợi ích hay biểu hiện của xung

Xây dựng cơ sở hạ tầng thông tin của các sở giao dịch chứngkhoán vững chắc, giám sát việc dùng đòn bẩy tài chính (dùng vốn vay)một cách chặt chẽ là những lựa chọn khả dĩ Song các nhà đầu tư phải

tự học qua thành công và thất bại của mình, đấy là khuyến khích sátsườn nhất đối với họ

C- PHÂN TÍCH MỘT TRƯỜNG HỢP ĐIỂN HÌNH:

I- Thị trường Chúng khoán VN trong giai đoạn đầu bong bóng:

Năm 2007 được xem là mốc đánh dấu bước phát triển mạnh mẽnhất của thị trường chứng khoán Việt Nam Giai đoạn này thị trườngchứng khoán chia làm hai giai đoạn chính:

Hình 1: Tình hình thị trường chứng khoán ViệtNam năm 2007

Đầu năm 2007 đến giữa năm 2007: thị trường tăng trưởng nhanh

và là một trong những thị trường thị trường tài chính mới nổi có tìnhhình chứng khoán nóng và đã xuất hiện Hiện tượng “khát chứngkhoán” và hiện tượng “nổi bong bóng” khiến cho một số chuyên gia longại sẽ có hiện tượng đảo chiều dòng vốn Họ thậm chí đã nghĩ đếnbiện pháp kiểm soát vốn “Qúa nóng” là từ mà các chuyên gia nhậnđịnh về thị trường chứng khoán Việt Nam năm 2007, chỉ số P/E lên tới38-40 trong khi thông thường chỉ ở mức 15-17 lần Tại sao thị trườngchứng khoán lại nóng như vậy?

Trên thị trường chứng khoán, các nhà đầu tư ngoại gọi thị trườngViệt Nam là Second China” ở châu Á và nhận xét đây là điểm sáng vềđầu tư Thị trường chứng khoán Việt Nam được đánh giá là thànhcông, với mức tăng trưởng chỉ số VN-Index là 23.3% và HASTC Index

là 33.2% so với năm 2006 Tổng giá trị vốn hàng hóa thị trường (cả haisàn HOSE và HASTC, chưa tính đến trái phiếu) đã đạt trên 43% so vớiGDP, vượt xa mức so với mục tiêu của nhà nước đặt ra là tới năm

2010, vốn hóa thị trường chiếm 35%

Hơn 330.000 tài khoản đã được mở ra so với hơn 130.000 tàikhoản trong năm ngoái Điều này thể hiện mức độ quan tâm của côngchúng đầu tư lên thị trường chứng khoán ngày càng lớn Số lượng tàikhoản giao dịch của nhà đầu tư nước ngoài gần 7900 tài khoản ( 5400tài khoản cá nhân và 500 tài khoản tổ chức) tăng gấp 3 lần so với năm

2006 Nhà đầu tư nước ngoài hiện đang nắm giữ từ 25-30% cổ phầncủa các doanh nghiệp niêm yết và chiếm khoảng 18% giao dịch toàn thịtrường Giá trị danh mục đầu tư của nhà đầu tư nước ngoài trên thịtrường chính thức ước khoảng 7.6 tỷ USD (nếu tính cả thị trườngkhông chính thức con số này đạt 20 tỷ USD) tăng gấp 3 lần so với năm2006

Nhìn lại vào đầu năm 2007, thị trường thật sự đã trở nên quá

"nóng" Dồn dập những nhà đầu tư mới đã tham gia thị trường với mộtniềm tin rằng sẽ thu được lợi nhuận "khổng lồ", đến mức trên nhiều sàn

giao dịch của các công ty chứng khoán (vốn bấy lâu vắng khách) vàolúc đó cũng trở nên quá tải Đỉnh điểm của sự "kỳ vọng" là VN-Index

đã lên đến 1.170,67 điểm vào ngày ngày 12-3-2007 - mức kỷ lục chođến tận hôm nay, tăng hơn 55% so với phiên cuối cùng của năm 2006(VN-Index ở mức 751,77 điểm vào ngày 29-12-2006)

Liệu năm 2008 có lặp lại kịch bản hay không, chứ còn vào thờiđiểm tràn đầy sự hăm hở của nhà đầu tư vào lúc ấy, 90% công ty niêmyết đã tranh thủ "thời cơ" để huy động vốn Điều đáng nói ở đây, sựphát triển quá nóng của thị trường chứng khoán không chỉ làm tốn giấymực của báo chí trong nước mà còn thu hút mạnh mẽ sự quan tâm củacác báo giới nước ngoài Thời gian trước và sau Tết, không ngày nào

mà hai từ Việt Nam không xuất hiện trên mặt báo cùng với tin tức vềthị trường chứng khoán

Phòng thương mại Mỹ tại Việt Nam (AMCHAM) đăng tải trênwebsite của họ bài viết “thị trường chứng khoán Việt Nam thăng hoathiếu cơ sở” Thời báo Tài Chính Anh (Financial Times) dẫn lời cácnhà quản lý tài chính nước ngoài cảnh báo thị trường chứng khoánTP.HCM đang rơi vào tình trạng quá nóng và vượt quá giá trị thật.Thậm chí tuần báo Wall Street Joural – tuần báo có uy tín vào hạng bậcnhất trên thế giới cũng có bài bình luận về Thị trường chứng khoánViệt Nam với tựa "Saigon’ Miss” Đáng chú ý là IMF cũng đã gửi bảnkhuyến cáo đến chính phủ Việt Nam về sự bùng nổ của TTCK

2- Mô hình bùng-vỡ (boom-bust) trên TTCK VN 2007: