Chương 5: Phân loại bản đồ và atlas, thiết kế bản đồ và atlas

Ví dụ, tất cả các bản ñồ rất nhiều hình nhiều vẻ ñược chia ra các bản ñồ ñịa lý chung và các bản ñồ ñịa lý chuyên ñề xem §2, sẽ không ñúng nếu chia ra các bản ñồ ñịa lý chung, các bản c

CHƯƠNG V: PHÂN LOẠI CÁC DẠNG VÀ CÁC LOẠI BẢN ðỒ ðỊA

LÝ ATLAC (TẬP BẢN ðỒ)

§ 39 PHÂN LO Ạ I CÁC B Ả N ðỒ ðỊ A LÝ

Sự ña dạng của các bản ñồ ñịa lý làm nẩy sinh yêu cầu phải phân loại chúng, tức là phân bản ñồ thành những nhóm (dạng) tuỳ theo những dấu hiệu chung này hay những dấu hiệu chung khác của chúng Bảng phân loại khoa học các bản ñồ ñịa lý

- Giúp cho việc nghiên cứu và xác ñịnh những qui luật ñặc trưng cho từng dạng bản

ñồ

- Vận dụng ñể tổ chức sản xuất bản ñồ

- Cần thiết lập phiếu và sắp xếp bản ñồ một cách hệ thống trong các kho bản ñồ Bản ñồ có thể ñược phân biệt (phân loại) theo hàng loạt dấu hiệu - theo phạm vi bao quát lãnh thổ, theo ñề tài (tức là theo nội dung), theo tỷ lệ, theo mục ñích sử dụng v.v Cơ sở của một bảng phân loại khoa học cần phải là những dấu hiệu quan trọng qui

ñịnh nội dung và tính chất của các bản ñồ ñịa lý Với quan ñiểm ñó, có ý nghĩa nhất là

phạm vi bao quát lãnh thổ, ñề tài và mục ñích của bản ñồ Tỷ lệ của bản ñồ cũng quan trọng, vì không những ñiều kiện khác giống nhau thì chúng nó qui ñịnh sự ñầy ñủ và mức ñộ tỉ mỉ của bản ñồ, ñộ chính xác có thể ñạt ñược khi tiến hành ño ñạc và kích thước chung của sự biểu hiện

Bất cứ một bảng phân loại khoa học nào cũng cần thoả mãn những yêu cầu về mặt lôgic

- Thứ nhất, cần có tính liên tục khi chuyển từ khái niệm chung (như lớp) ñến các khái niệm riêng (họ và sau ñó là dạng) tức là tính tuần tự trong việc phân chia một khái niệm rộng ra thành những khái niệm hẹp hơn Ví dụ, tất cả các bản ñồ rất nhiều hình

nhiều vẻ ñược chia ra các bản ñồ ñịa lý chung và các bản ñồ ñịa lý chuyên ñề (xem §2),

sẽ không ñúng nếu chia ra các bản ñồ ñịa lý chung, các bản chuyên ñề, và các bản ñồ

ñịa chất vì những bản ñồ sau cùng này chỉ là một trong những họ bản ñồ của các ñối

tượng tự nhiên và ñến lượt mình các bản ñồ tự nhiên chỉ là một lớp bản ñồ chuyên ñề

- Thứ hai, ở mỗi một cấp phân loại cần vận dụng một dấu hiệu nhất ñịnh (cơ sở phân chia), ví dụ, phân các bản ñồ ñịa lý chung ra các bản ñồ khái quát, các bản ñồ ñịa

hình khái quát và các bản ñồ ñịa hình (xem §42) sẽ không ñúng nếu phân chia các bản

ñồ ñịa lý chung ra thành bản ñồ khái quát, bản ñồ ñịa hình khái quát, bản ñồ ñịa hình và

bản ñồ giáo khoa, vì như vậy, ở ñây ñã sử dụng ñồng thời hai tiêu chuẩn: tỷ lệ và mục

ñích sử dụng Rõ ràng là trong số bản ñồ giáo khoa có thể có bản ñồ thuộc bất cứ tỷ lệ

nào, kể cả những bản ñồ khái quát và bản ñồ ñịa hình

- Thứ ba, khi phân một khái niệm rộng ra những khái niệm hẹp hơn thì tổng số những khái niệm hẹp phải bằng khối lượng của khái niệm rộng Ví dụ, nếu chia các bản

ñồ ñịa chất ra hai nhóm các bản ñồ ñịa tầng và các bản ñồ kiến tạo, thì sẽ không ñầy ñủ,

vì các nhóm này không bao gồm tất cả sự ña dạng của các bản ñồ ñại chất Thuộc số này còn có cả các bản ñồ trầm tích ñệ tứ, các bản ñồ ñịa chất thủy văn, các bản ñồ khoáng sản v.v

Phân loại theo lãnh thổ là các bản ñồ ñược phân biệt theo phạm vi không gian mà chúng bao quát Do những yêu cầu ñề ra cho một bảng phân loại phải có cơ sở lôgic, nên khi phân chia các bản ñồ theo lãnh thổ phải bảo ñảm tính liên tục khi chuyển từ những khái niệm chung sang những khái niệm riêng Bởi vậy mục ñích ñầu tiên của bảng phân loại là các bản ñồ biểu hiện toàn bộ trái ñất Tiếp theo ta tách riêng ra các bản ñồ lục ñịa và các bản ñồ của các vùng biển Bản ñồ lục ñịa lúc ñầu ñược chia ra theo các bộ phận lục ñịa lớn Trong các châu lục bản ñồ có thể ñược gộp nhóm theo hai cách - hoặc theo sự phân chia chính trị và sau ñó theo sự phân chia lãnh thổ hành chính, hoặc dựa vào sự phân vùng ñịa lý tự nhiên

Phân loại bản ñồ theo sự phân chia hành chính chính trị có ý nghĩa to lớn vì phần nhiều các bản ñồ ñược thành lập cho những lãnh thổ không xác ñịnh theo ranh giới thiên nhiên mà theo ranh giới hành chính, chính trị Hơn nữa, khi lập nhóm bản ñồ của từng quốc gia riêng biệt theo sự phân chia hành chính ñôi khi còn sử dụng những mục

bổ sung cho một số miền ñịa lý tự nhiên quan trọng nhất (như cho vùng Kabakz và Uran

ở Liên Xô, cho Anpơ ở châu Âu) Những mục này dành cho ñiều kiện tự nhiên ñược xây

dựng ñặc biệt cho những miền ñó

Sự phân nhóm bản ñồ theo lãnh thổ trả lời một câu hỏi thường ñặt ra trong công tác khoa học và thực tiến: ñối với một nước hay vùng nào ñó hiện có những bản ñồ gì?

Khi phân loại bản ñồ theo ñề tài của chúng trước hết ta phân biệt các bản ñồ ñịa lý chung và các bản ñồ chuyên ñề (xem §2)

Những ñặc trưng cơ bản của bản ñồ ñịa lý chung do tỷ lệ của chúng xác ñịnh khi những ñiều kiện khác giống nhau Vậy nên bản ñồ ñại lý chung ñược phân biệt theo tỷ

lệ của chúng thành các bản ñồ ñịa hình, ñịa hình khái quát và bản ñồ khái quát

Các bản ñồ chuyên ñề ñược phân (như cách phân chia các bộ môn khoa học ñịa lý chủ yếu) ra bản ñồ các hiện tượng tự nhiên (các bản ñồ ñịa lý tự nhiên) và các bản ñồ các hiện tượng xã hội (các bản ñồ kinh tế xã hội) ðến lượt mình các bản ñồ trên lại có

sự phân chia nội bộ ra các khái niệm có tính chất hệ và sau ñó là các khái niệm có tính chất dạng

ðể phân loại bản ñồ các hiện tượng tự nhiên hợp lý nhất là sử dụng cách chia nhóm

theo những phần hợp thành môi trường ñịa lý (khí quyển, thủy quyển, thạch quyển, sinh quyển) hay ñúng hơn là phân theo các bộ môn khoa học nghiên cứu các phần hợp ñó Như thế là chia các bản ñồ các hiện tượng khí quyển thành các bản ñồ khí tượng và khí hậu; các bản ñồ thủy quyển - các bản ñồ thủy văn và hải dương; các bản ñồ ñịa chất; các bản ñồ ñịa hình mặt ñất, các bản ñồ thổ nhưỡng, các bản ñồ thực vật, các bản ñồ ñịa

lý ñộng vật Những nhóm ñặc biệt là các bản ñồ các hiện tượng ñịa vật lý, các bản ñồ

trọng lực, các bản ñồ ñịa chấn, các bản ñồ ñịa từ cũng như các bản ñồ ñịa lý tự nhiên tổng hợp, cụ thể là các bản ñồ cảnh quan và phân vùng tự nhiên

ðể ví dụ về cách phân chia tiếp tục ra các khái niệm có tính chất dạng có thể nêu ra

các bản ñồ ñịa chất Chúng bao gồm các bản ñồ ñịa tầng, các bản ñồ kiến tạo, các bản

ñồ thạch học, các bản ñồ trầm tích ñệ tứ, các bản ñồ ñịa chất thủy văn, các bản ñồ

khoáng sản v v

Bản ñồ kinh tế xã hội ñược phân ra các bản ñồ dân cư, các bản ñồ kinh tế, các bản

ñồ văn hoá, và các bản ñồ hành chính - chính trị Một họ bản ñồ kinh tế xã hội ñặc biệt

là các bản ñồ lịch sử; chúng phản ánh các hiện tượng và sự kiện lịch sử khác nhau kể cả các mối liên hệ nhân quả của những sự kiện và hiện tượng ñó Bản ñồ kinh tế xã hội rất

ña dạng Ví dụ, các dạng bản ñồ kinh tế là các bản ñồ tài nguyên thiên nhiên (có ñánh

giá về mặt kinh tế); các bản ñồ công nghiệp (bao gồm cả năng lượng); các bản ñồ nông nghiệp và lâm nghiệp; các bản ñồ vận tải và phương tiện liên lạc; các bản ñồ thương nghiệp, trao ñổi và quan hệ tài chính, các bản ñồ kinh tế tổng hợp

Bảng phân loại bản ñồ theo ñề tài có thể tổng kết trong số ñề sau ñây:

Các bản ñồ ñịa lý tự nhiên chung:

1 Các bản ñồ ñịa hình

2 Các bản ñồ ñịa hình khái quát

3 Các bản ñồ khái quát

Các bản ñồ chuyên ñề:

I Các bản ñồ ñịa lý tự nhiên

1 Các bản ñồ ñịa lý tự nhiên tổng hợp

2 Các bản ñồ ñịa chất

- Các bản ñồ ñịa tầng

- Các bản ñồ kiến tạo

- Các bản ñồ thạch học

- Các bản ñồ trầm tích ñệ tứ

- Các bản ñồ thủy văn

- Các bản ñồ khoáng sản

- Các bản ñồ ñịa chất khác

3 Các bản ñồ ñịa vật lý

4 Các bản ñồ ñịa hình mặt ñất

- Các bản ñồ ñịa mạo

- Các bản ñồ ñẳng cao

5 Các bản ñồ những hiện tượng khí quyển

- Các bản ñồ khí tượng

- Các bản ñồ khí hậu

6 Các bản ñồ thủy quyển

- Các bản ñồ hải dương

- Các bản ñồ thủy văn (nước trên ñất liền)

7 Các bản ñồ thổ nhưỡng

8 Các bản ñồ thực vật

9 Các bản ñồ ñịa lý ñộng vật

II Các bản ñồ kinh tế - xã hội

1 Các bản ñồ dân cư

- Các bản ñồ phân bố dân cư

- Các bản ñồ thành phần dân cư (thành phần dân tộc, nghề nghiệp)

- Các bản ñồ biến ñộng tự nhiên (tỷ lệ sinh tử v.v ) và dân cư

2 Các bản ñồ kinh tế (kinh tế quốc dân)

- Các bản ñồ tài nguyên thiên nhiên (có ñánh giá về mặt kinh tế)

- Các bản ñồ công nghiệp

- Các bản ñồ nông nghiệp và lâm nghiệp

- Các bản ñồ giao thông liên lạc

- Các bản ñồ thương nghiệp, trao ñổi và các quan hệ tài chính

- Các bản ñồ kinh tế tổng hợp

3 Các bản ñồ văn hoá

4 Các bản ñồ hành chính chính trị

5 Các bản ñồ lịch sử

Cũng có những bảng phân loại bản ñồ chuyên ñề khác dựa trên những nguyên tắc khác khi phân chia theo chuyên ñề, nhưng với khối lượng của sách giáo khoa này ta không thể tiến hành khái quát và phân tích những bảng phân loại ấy

Bảng phân loại nêu trên (cũng như bất cứ một bảng phân loại nào khác) ñều mang một tính chất qui ước nào ñó, cụ thể là do sự tác ñộng tích cực của con người ñối với thiên nhiên Ví dụ, các bản ñồ ñịa chất hợp thành một trong những họ bản ñồ tự nhiên

cơ bản, nhưng bản ñồ khoáng sản lại có thể giúp một cách hợp lý vào các bản ñồ kinh tế khi xem khoáng sản là nguyên liệu của công nghiệp

Có nhiều bản ñồ chuyên ñề phản ảnh ñồng thời các hiện tượng tự nhiên và các hiện tượng kinh tế xã hội Ví dụ, trên bản ñồ nhà an dưỡng và nhà nghỉ người ta bổ sung các khu vực và các tài nguyên dùng ñể chữa bệnh Vì vậy có người ñề nghị phải thêm một lớp bản ñồ trung gian nữa, lớp bản ñồ kinh tế - xã hội - tự nhiên Nhưng có nên làm như vậy không, vì hầu như tất cả các bản ñồ ñều chứa ñựng những yếu tố tự nhiên nào ñó (cụ thể như thủy văn) Những bản ñồ chuyên ñề nào kết hợp các ñặc ñiểm tự nhiên và kinh tế xã hội tiện nhất là nên xếp vào nhóm bản ñồ kinh tế xã hội tương ứng (như xếp bản ñồ tài nguyên chữa bệnh thiên nhiên và nhà an dưỡng chung với các bản ñồ y tế)

Khi phân loại bản ñồ theo mục ñích sử dụng thì từ trong cái muôn màu muôn vẻ

của các tác phẩm bản ñồ người ta phân ra các bản ñồ chuyên môn tức là những bản ñồ

có mục ñích sử dụng ñặc biệt dành cho một nhóm người sử dụng nhất ñịnh, ñể giải quyết những nhiệm vụ nhất ñịnh Thuộc số này có các bản ñồ giáo khoa, bản ñồ du lịch, bản ñồ hàng hải, bản ñồ thiết kế v.v… Rõ ràng các bản ñồ ñịa lý chung (như bản ñồ du lịch) lẫn bản ñồ chuyên ñề (như bản ñồ giáo khoa - khí hậu, thổ nhưỡng, thực vật, kinh

tế v.v…) ñều có thể là bản ñồ chuyên môn Tuy nhiên, có một số nhóm bản ñồ chuyên

môn ñặc biệt ñến nỗi ñôi khi người ta coi chúng như một lớp bản ñồ chuyên ñề ðặc

biệt ñó là các bản ñồ kỹ thuật, trong trường hợp này có các bản ñồ hàng hải, bản ñồ hàng không, bản ñồ thiết kế

Hiện còn chưa có một bảng phân loại ñầy ñủ và thống nhất các bản ñồ theo mục

ñích sử dụng, tuy rằng có thể nêu một bảng phân loại sau ñây với tính cách là những

mục chung nhất: 1) Các bản ñồ phục vụ các nhu cầu khoa học và văn hoá; 2) Các bản

ñồ phục vụ kinh tế quốc dân; 3) Các bản ñồ phục vụ nhu cầu quốc phòng, và phân chia

tiếp tục các ñề mục trên (như ñối với các bản ñồ dùng cho mục ñích quốc phòng phân ra các bản ñồ chiến thuật, bản ñồ chiến dịch và bản ñồ chiến lược)

Việc nghiên cứu một số dạng bản ñồ chuyên ñề và chuyên môn là ñối tượng của từng môn bản ñồ (môn bản ñồ thổ nhưỡng, môn bản ñồ kinh tế, môn bản ñồ biển …) còn việc thành lập chúng là nhiệm vụ của các cơ quan bản ñồ ñặc biệt (thuộc Bộ ðịa chất Liên Xô, Bộ Nông nghiệp, Cục bản ñồ biển thuộc Hải quân v.v…)

Các bảng phân loại bản ñồ theo lãnh thổ và theo chủ ñề nếu tách riêng ra, không phản ảnh ñầy ñủ tất cả sự ña dạng của các bản ñồ, còn bảng phân loại theo mục ñích sử dụng không xếp loại ñược các bản ñồ có nhiều mục ñích sử dụng Bởi vậy trong thực tế người ta phải sử dụng kết hợp chúng Bảng phân loại bản ñồ theo lãnh thổ thường ñược chọn làm bảng phân loại cơ bản, và bên trong từng mục của nó, các bản ñồ lại ñược phân chia theo chủ ñề và có bổ sung theo mục ñích sử dụng của chúng

Khi phân loại bản ñồ dựa vào tỷ lệ, trong thực tiễn, ngành bản ñồ Xô Viết thông thường người ta phân ra các bản ñồ tỷ lệ lớn, trung bình và nhỏ Ranh giới giữa các nhóm trên có tính chất qui ước Vận dụng cho các bản ñồ ñịa lý chung người ta dựa vào các nhóm tương ứng, các bản ñồ ñịa hình thuộc tỷ lệ 1:200.000 và lớn hơn; bản ñồ ñịa hình khái quát có tỷ lệ từ 1:200.000 ñến 1:1000.000 và các bản ñồ khái quát có tỷ lệ nhỏ

hơn 1:1000.000 (xem §42) Hiện nay sự phân chia này ñược vận dụng cho nhiều loại bản

ñồ chuyên ñề

§ 40 CÁC LO Ạ I B Ả N ðỒ ðỊ A LÝ

Bên cạnh sự phân dạng bản ñồ, tức là phân chúng thành nhóm theo ñề tài (xem §39)

cũng nên phân biệt các bản ñồ ñại lý theo chiều rộng của chủ ñề và theo mức ñộ khái quát nội dung của chúng Những tiêu chuẩn này qui ñịnh loại bản ñồ

Các bản ñồ thuộc cùng một dạng có thể: phản ảnh một mặt nào ñó của hiện tượng bằng một, hai hoặc một số chỉ số (trên một bản ñồ hay trên các bản ñồ khác nhau) biểu hiện ñồng thời các mặt khác nhau của một hiện tượng bằng một chỉ số riêng biệt của chúng, trình bầy ñầy ñủ các ñặc ñiểm của một hiện tượng ðể minh hoạ, ta hãy lấy bản

ñồ khí hậu, khi ta cho rằng khí hậu là một hiện tượng, còn các yếu tố khí tượng là các

khía cạnh của khí hậu Khi ấy, với tư cách, ví dụ cho các nhóm nêu trên kia, ta có thể nêu bản ñồ nhiệt ñộ trung bình và cực trị của không khí bản ñồ khí áp của gió, bản ñồ phân vùng khí hậu dựa trên tất cả các yếu tố khí tượng cơ bản Các bản ñồ có ñề tài hẹp

ñược gọi là các bản ñồ thành phần, hoặc là các bản ñồ chuyên ngành, trong ví dụ của

chúng ta ñó là các bản ñồ thành phần khí hậu; còn các bản ñồ nào phản ảnh ñầy ñủ các

ñặc ñiểm của hiện tượng thì ñược gọi là các bản ñồ chung, ví dụ các bản ñồ khí hậu

chung Thuật ngữ “Bản ñồ chuyên ngành” thường ñược dùng cho các bản ñồ kinh tế -

xã hội - bản ñồ từng ngành công nghiệp, nông nghiệp, giao thông vận tải, các ngành phục vụ v.v

Khái niệm ñộ rộng của ñề tài, tức là phân ra các bản ñồ thành phần và các bản ñồ chung chỉ là tương ñối Bản ñồ trồng trọt, hay hẹp hơn nữa, bản ñồ từng loại cây công nghiệp là những bản ñồ chuyên ngành so với bản ñồ nông nghiệp, nhưng bản ñồ nông nghiệp có thể ñược xem là chuyên ngành so với kinh tế quốc dân nói chung

Khi dựa vào mức ñộ khái quát nội dung ñể xét các bản ñồ, người ta phân ra các bản

ñồ phân tích chúng phản ảnh những ñặc ñiểm cụ thể của các hiện tượng ñược ñưa lên

bản ñồ Trong một số trường hợp, ñể biểu thị những ñặc ñiểm này người ta sử dụng những chỉ số chưa khái quát hoá hoặc khái quát hoá rất ít Ví dụ, như các bản ñồ nhiệt

ñộ, khí áp và những yếu tố khí tượng khác hợp thành một thời ñiểm nào ñó ở các trạm

quan trắc khí tượng Các bản ñồ này và các bản ñồ tài liệu thực tế giống như vậy vốn

ñược lập nên do kết quả ño vẽ trực tiếp (quan trắc) ở thực ñịa ñôi khi ñược gọi là các

bản ñồ - quan trắc nhằm nhấn mạnh tính chất cụ thể của chúng Trên nhiều bản ñồ

phân tích khác ngưới ta sử dụng các chỉ số ñã ñược khái quát, ví dụ như nhiệt ñộ trung bình tháng, thậm chí trung bình năm - vốn ñược tính theo số liệu nhiều năm

Tất cả các bản ñồ phân tích ñều trình bầy thông tin theo từng khía cạnh riêng biệt của hiện tượng Tất cả chúng ñều ñược ñặc trưng bằng sự tách biệt khỏi cái toàn thể, mặc dù chúng rất khác nhau về tính chất và chiều sâu của sự trìu tượng hoá, vốn là bản chất của khái quát hoá bản ñồ và ñược qui ñịnh trước hết bởi mục ñích sử dụng các bản ñồ

ấy Nếu ñể dự báo thời tiết ngắn hạn ta cần các bản ñồ phản ảnh những trị số cụ thể,

những yếu tố khí tượng quan trắc ñược ở một số thời ñiểm trong một ngày ñêm, ñể làm sáng

tỏ những qui luật khí hậu ở những vùng ñịa lý tự nhiên khác nhau ta lại dùng những số liệu trung bình nhiều năm tính theo tháng, theo mùa thậm chí theo năm

Mức ñộ khái quát hoá lớn nhất thường là những nét ñặc trưng của các bản ñồ tổng hợp chuyên ngành và các bản ñồ tổng hợp chung Các bản ñồ tổng hợp chuyên ngành

phản ảnh một cách thống nhất ñặc trưng của từng hiện tượng do kết quả của việc sử dụng và suy giải ñồng thời những chỉ số quan trọng nhất Với tính cách là ví dụ ta hãy nêu bản ñồ phân vùng khí hậu trên ñó có vạch ra các vùng khí hậu dựa vào tập hợp gồm một số chỉ số (nhiệt ñộ, lượng mưa v.v nhưng không biểu thị từng chỉ số riêng biệt này), hoặc là bản ñồ phân vùng nông nghiệp, khi xây dựng các bản ñồ này người ta phải tính toán ñến cơ cấu sản phẩm hàng hoá, trình ñộ thâm canh nông nghiệp, hiệu quả kinh

tế v.v các bản ñồ tổng hợp tương tự như vậy hình như ñược khái quát từ hàng loạt bản

ñồ phân tích tương ứng

Các bản ñồ tổng hợp chung phản ảnh ñồng thời những thể loại hiện tượng khác nhau nhờ những chỉ số thống nhất có thể so sánh ñược với nhau Có thể lấy các bản ñồ kinh tế - xã hội chung làm ví dụ, trên ñó ñể phản ảnh ñồng thời dân cư, kinh tế và các ngành phục vụ người ta sử dụng các chỉ số như tỷ lệ nhân khẩu tham gia vào các ngành sản xuất khác nhau và khu vực phi sản xuất, giá trị tài sản cố ñịnh của các ngành sản xuất khác nhau và khu vực phi sản xuất v.v… Trong thực tế ta thường gặp các loại bản ñồ trên ñó tổ hợp theo nhiều cách khác nhau những chỉ số cụ thể với những chỉ số ñã ñược khái quát hoá, những chỉ số phân tích với những chỉ số tổng hợp Nhiều bản ñồ biểu thị (kết hợp) một số hiện tượng có liên quan với nhau, mỗi hiện tượng ñược biểu thị bằng chỉ số riêng của mình Những

bản ñồ như vậy ñược gọi là những bản ñồ phức hợp Có thể nói ñó là những bản ñồ

nhiều chuyên ngành Trong số này có thể kể bản ñồ “Xinốp” biểu thị ñồng thời tất cả các yếu tố khí tượng cơ bản - khí áp, nhiệt ñộ, hướng và tốc ñộ gió, ñộ mây, lượng mưa

và các frông - ñặc trưng thời tiết cho những vùng rộng lớn của trái ñất trong một thời

ñiểm nào ñó Bản ñồ ñịa hình biểu thị một cách riêng lẻ những yếu tố của thực ñịa có

liên quan với nhau cũng ñược xếp vào loại bản ñồ phức hợp Trên nhiều bản ñồ người ta xây dựng ñồng thời nhiều chỉ số phân tích và tổng hợp, như trên các bản ñồ kinh tế ñể biểu thị công nghiệp người ta thường dùng phương pháp phân tích, trong khi ñó ñể biểu thị nông nghiệp lại dùng các phương pháp tổng hợp Các bản ñồ tổng hợp có thể trở nên

rõ ràng hơn nhiều khi ta bổ sung cho nó những chỉ số phân tích thuộc chủ ñề ấy

ðể kết thúc việc khái quát các thể loại bản ñồ ñịa lý cần nêu thêm một nhận xét

Các bản ñồ ñược xây dựng theo những tư liệu chưa ñầy ñủ nhất là khi ñược dùng làm mục ñích tìm hiểu các sự kiện hay hiện tượng mà ta quan trắc ñược có thể có tính chất hoặc ý nghĩa của một giả thiết (trên bản ñồ hay một số khu vực hoặc một số thành phần)

Ví dụ, các bản ñồ phân vùng khí hậu thế giới theo nhiều phương án khác nhau là những bản ñồ như vậy Việc tích luỹ thêm những số liệu mới, sẽ cho phép ta kiểm tra, so sánh

và làm chính xác hơn các bản ñồ giả thiết

§ 41 ATLAC ðỊ A LÝ - ðỊ NH NGH Ĩ A - PHÂN LO Ạ I - ðẶ C ð I Ể M

Atlac ñịa lý là một tập hợp có hệ thống các bản ñồ ñịa lý ñược xây dựng theo một

ñề cương chung như một tác phẩm hoàn chỉnh

Atlac ñó không phải là một tổng số giản ñơn các bản ñồ ñịa lý khác nhau, không phải là một sự hợp nhất máy móc chúng lại Atlac chứa ñựng trong nó một hệ thống bản

ñồ có quan hệ hữu cơ với nhau và bổ sung cho nhau, một hệ thống ñược qui ñịnh bởi

mục ñích và ñặc ñiểm sử dụng nó Các atlac ñịa lý hiện ñại rất ña dạng Việc phân loại chúng cũng tương tự như phân loại các bản ñồ ñịa lý

Dựa vào lãnh thổ ñược phản ảnh trên những bản ñồ của atlac người ta phân biệt:

1 Atlac thế giới (hay atlac toàn thế giới) tức là những atlac phản ảnh toàn bộ ñịa cầu (như ñại atlac thế giới của Liên Xô)

2 Atlac từng quốc gia (như: Liên Xô, Hungari, Tiệp Khắc, Mỹ v.v…)

3 Atlac khu vực của quốc gia (như: atlac tỉnh Xakhalin, atlac thành phố Pari và vùng Pari)

Dựa vào nội dung người ta phân biệt:

1 Atlac ựịa lý chung (như: atlac thế giới loại tra cứu của Liên xô 1967), ựôi khi chúng ựược bổ sung thêm một ắt bản ựồ chuyên ựề, nhưng nói chung cũng không làm thay ựổi thể loại atlac

2 Atlac ựịa lý tự nhiên

a) Atlac ựịa lý tự nhiên chuyên ngành hẹp, gồm các bản ựồ cùng một loại (như: atlac thổ nhưỡng ở một số vùng của Mỹ)

b) Atlac phức hợp chuyên ngành, gồm các bản ựồ khác nhau nhưng bổ sung cho nhau, cùng phản ảnh một hiện tượng tự nhiên nào ựó (như: atlac khắ hậu Liên Xô tập i, 1960; tập II , 1963 gồm các bản ựồ của các yếu tố khắ tượng riêng biệt)

c) Atlac phức hợp, biểu thị một loạt các hiện tượng tự nhiên liên quan với nhau (như: atlac biển của Liên Xô, tập II, phản ảnh khắ hậu và hải dương của ựại dương thế giới) hay phản ảnh toàn diện về tự nhiên (như: atlac ựịa lý tự nhiên thế giới của Liên

xô, 1964)

3 Các atlac kinh tế xã hội (với sự phân chia tương tự như ựã nêu ựối với các atlac

ựịa lý tự nhiên)

4 Các tập atlac kinh tế xã hội (với sự phân chia tương tự như ựã nêu với các atlac

ựịa lý tự nhiên)

5 Các tập atlac phức hợp chung bao gồm các yếu tố ựịa lý tự nhiên, ựịa lý kinh tế

và chắnh trị và một số ựặc ựiểm khác của lãnh thổ biên vẽ (vắ dụ trên tập bản ựồ quốc

gia của từng nước riêng biệt ậ46)

đôi khi các atlac còn ựược phân loại theo mục ựắch do chúng nhằm phục vụ cho

một nhóm người ựọc nhất ựịnh, khi ựó người ta phân ra atlac học sinh, atlac tra cứu khoa học, atlac du lịch, atlac quân sự v.vẦ Các nhóm atlac này khác xa nhau Vắ dụ, nội dung các atlac dùng cho học sinh, về cơ bản ựược giới hạn ở những tri thức ựược học ở các lớp tương ứng trong trường học Các ấn phẩm tra cứu khoa học thì hoàn toàn khác Không phải là quá mức nếu ta nói rằng các atlac phức hợp cỡ lớn cho ta một sự khái quát rõ ràng toàn bộ trắ thức về môi trường ựịa lý, về sự phân bố tài nguyên thiên nhiên và lực lượng sản xuất, về ựịa lý dân cư và sự phân chia thế giới chắnh trị Các atlac ựó không chỉ phản ảnh trình ựộ hiểu biết về ựịa lý của trái ựất và từng nước, không chỉ nêu rõ thành tựu của nền sản xuất bản ựồ mà còn là thước ựo sự tiến bộ chung của khoa học và văn hoá ở nước xuất bản tập atlac ựịa lý ựó

Tắnh hoàn chỉnh - Là tắnh chất quan trọng nhất của bất cứ atlac nào - ựược qui

ựịnh bởi sự ựầy ựủ và sự thống nhất nội tại của nó

Atlac ựược coi là ựầy ựủ khi nó ựề cập một cách ựầy ựủ và cần thiết ựến tất cả các vấn ựề và các chủ ựề do mục ựắch mà atlac ựặt ra Nếu ta lấy atlac tự nhiên thế giới làm

vắ dụ thì trên góc ựộ này, nó cần phải thứ nhất, bao gồm các bản ựồ về toàn bộ hành tinh, thứ hai, phải phản ảnh tất cả những thành phần cơ bản của môi trường ựịa lý

Xu hướng tăng số lượng chủ ựề nhằm ựặt sự ựầy ựủ của atlac hoặc sẽ dẫn ựến việc tăng số lượng các bản ựồ, hoặc giảm tỷ lệ các bản ựồ nếu muốn giữ nguyên chất lượng

của atlac Trong khi ñó các bản ñồ từng nước và một số chủ ñề lại có thể yêu cầu các tỷ

lệ lớn Lối thoát khỏi mâu thuẫn ñó có thể ở việc lựa chọn một cách chặt chẽ các chủ ñề thật sự cần thiết và loại bỏ những chủ ñề ít giá trị, ở việc hợp nhất một cách hợp lý nhiều chủ ñề trên một bản ñồ, ở việc xác ñịnh tỷ lệ nhỏ nhất nhưng ñồng thời phải ñủ cần thiết, ở việc tránh những trùng lặp không có cơ sở (biểu hiện sự lặp lại một lãnh thổ nào ñó trên các tờ khác nhau) v.v…

Sự thống nhất nội tại của atlac chính là sự bổ sung lẫn nhau, tính phù hợp với nhau

và khả năng so sánh các bản ñồ trong atlac với nhau Sự thống nhất ñó ñược thực hiện bằng:

- Sự lựa chọn hợp lý các phép chiếu, không nên nhiều lắm;

- Giới hạn số lượng tỷ lệ ñược sử dụng, các tỷ lệ này nên nằm trong những tương quan ñơn giản so với nhau (ví dụ là bội số của nhau)

- Tính thống nhất (hay tính phù hợp) của các phương pháp biểu thị và của các chỉ

số ñược sử dụng

- Những qui ñịnh khái quát hoá thống nhất

- Qui nội dung atlac về một mốc thời gian (hoặc các mốc nhất ñịnh)

- Phân bố hợp lý (thứ tự phân bố) các bản ñồ trong atlac

Yêu cầu về một cách xử lý chung và thống nhất ñối với nội dung và cách trình bầy tất cả các bản ñồ trong atlac thường dẫn ñến mâu thuẫn giữa lợi ích chung của cả atlac với lợi ích của từng bản ñồ riêng biệt của nó, khi phải chú ý ñến các ñặc ñiểm nội dung của từng bản ñồ cụ thể và những ñiều kiện ñịa phương của lãnh thổ ñược biểu thị trên bản ñồ Ta hãy giải thích ý ñó bằng một vài ví dụ

ðể so sánh thuận tiện ta muốn có một tỷ lệ chung cho các bản ñồ giống nhau trong

atlac (như các bản ñồ khái quát về từng nước hay từng tỉnh), trong khi ñó từng bản ñồ

có nội dung ít và ñơn giản thì tỷ lệ nhỏ hơn là ñã có thể ñủ thoả mãn

Việc so sánh ñịa hình trên các bản ñồ khác nhau của atlac sẽ rất thuận tiện khi sử dụng một phương pháp biểu hiện, như một thang tầng ñẳng cao ñịa hình thống nhất, mặc dù việc phản ảnh một cách tốt nhất ñịa hình của từng nước lại yêu cầu ta nghiên cứu và vận dụng những thang tầng ñộc lập trên từng bản ñồ tương ứng v.v…

Các bản ñồ tương tự nhau của các quốc gia khác nhau không nên xây dựng ở một tỷ

lệ chung Cách làm ñó có thể dẫn ñến sự quá tải ở một số bản ñồ này và sự trống rỗng trên những bản ñồ khác ðồng thời cũng nên hạn chế số lượng tỷ lệ và làm cho chúng

có quan hệ giản ñơn với nhau, ví dụ, bội số của nhau

Khi biểu hiện ñịa hình trên những bản ñồ có tỷ lệ khác nhau có thể sử dụng một cách hợp lý một loạt các thang tầng là dẫn xuất của nhau Các thang này không giống nhau về mức ñộ chi tiết nhưng ñược xây dựng sao cho thang chi tiết của các bản ñồ tỷ

lệ lớn chứa ñựng tất cả các ñường ñẳng trị của những thang khái quát và phù hợp với chúng theo các tầng màu biểu thị ñộ cao Phương pháp này (xem ñại atlac thế giới của Liên Xô) không cản trở việc so sánh ñịa hình trên những bản ñồ có tỷ lệ khác nhau mà

còn cho phép thể hiện ñịa hình có những ñặc ñiểm và mức ñộ phức tạp khác nhau trên các bản ñồ cùng một tỷ lệ

Mục ñích của atlac qui ñịnh những phương hướng của nó: nội dung, tức là phạm vi những thông tin mà atlac thông báo; cấu trúc, tức là cơ cấu các phần của atlac và trình

tự phân bố các bản ñồ; khối lượng tập bản ñồ, tức là số lượng các bản ñồ: kích thước (cỡ) mỗi tờ

Ví dụ, trong atlac ñịa lý giáo khoa dùng cho lớp 5 và 6 của trường trung học:

- Nội dung phù hợp với các chương trình ñịa lý các lớp ñó theo như các sách giáo khoa ñã ñược ổn ñịnh và bao gồm những kiến thức cần thiết cho việc học tập của học sinh, cộng thêm những phần bổ sung có giới hạn nhằm phản ảnh những ñặc ñiểm quan trọng nhất của các nước và ñể học sâu thêm trên bản ñồ

- Cấu trúc - hướng học sinh ñi dần vào việc ñọc bản ñồ có ý thức hơn và phù hợp với trình tự trình bày các tài liệu trong sách giáo khoa

- Kích thước thuận tiện khi dùng trên bàn học

- Khối lượng và giá tiền tập bản ñồ hợp túi tiền học sinh

Nội dung, cấu trúc và khối lượng của atlac cũng ña dạng như mục ñích của chúng

Ví dụ như nội dung atlac giáo khoa cần phải ñược giới hạn một cách chặt chẽ, thì giá trị của atlac tra cứu lại tăng theo khối lượng thông tin mà nó thông báo

Trước kia các atlac thường ñược in dưới dạng những tập anbom nhưng từ những năm 30 của thế kỷ này ñã bắt ñầu xuất hiện những tập atlac có thể tháo rời các tờ ñược

và sau ñó là những tập atlac gồm những tờ rời ñược ñể trong một bao chung Ngày nay những atlac cỡ lớn ñôi khi ñược xuất bản một cách tuần tự theo từng phần một hay thậm chí theo từng tờ rời làm dễ dàng cho việc phổ biến atlac và sử dụng bản ñồ có kích thước lớn nhưng lại gây khó khăn cho việc bảo quản chúng; Ngoài ra, việc xây dựng những bản ñồ có nội dung gắn liền với những mốc thời gian khác nhau có thể làm tổn hại ñến sự thống nhất của atlac

Rất nhiều atlac bao gồm cả bài thuyết minh, bản số và các tư liệu thống kê tra cứu

ðể thuận tiện cho việc tìm kiếm những ñối tượng cần thiết, các atlac thường kèm theo

những bảng tra cứu ñịa danh