SKKN Một số giải pháp giúp học sinh lớp 1 giải toán có lời văn

Việc giúp học sinh lớp 1 làm tốt giải bài toán có lời văn sẽ giúp các em tăng tính tích cực và tự tin trong học toán sẽ là tiền đề thuận lợi để các em học tốt môn Toán và các môn học khá

PHÒNG GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO ĐĂKMIL

TRƯỜNG TIỂU HỌC HOÀNG HOA THÁM

SÁNG KIẾN KINH NGHIỆM

Một số giải pháp giúp học sinh lớp 1

học tốt giải toán có lời văn

Giáo viên: Nhâm Thị Ngọc Năm học: 2009 – 2010

PHẦN A: NHỮNG VẤN ĐỀ CHUNG.

I Lý do chọn đề tài

1 Cơ sở lý luận

Theo kế hoạch giáo dục trong Chương trình Giáo dục phổ thông cấp Tiểu học (2006), thì môn Toán là một trong hai môn học (bao gồm cả Tiếng Việt) có thời lượng dạy học nhiều nhất chiếm tới 22,82% tổng thời lượng dạy học ở Tiểu học

Nội dung môn toán ở tiểu học bao gồm nhiều chủ đề, tuyến kiến thức lớn như: Số học, Đại lượng và đo đại lượng, Một số yếu tố đại số và yếu

tố thống kê, Yếu tố hình học và Giải toán có lời văn

Trong môn toán ở bậc tiểu học giải toán có lời văn có một vị trí rất quan trọng Việc dạy học giải toán có lời văn giúp HS củng cố, vận dụng

và hiểu sâu sắc thêm tất cả các kiến thức về Số học, về Đo lường, về các yếu tố đại số, về các yếu tố hình học đã được học trong môn Toán ở Tiểu học

Dạy học giải toán có lời văn là nội dung dạy học mang tính truyền thống trong dạy học toán Tiểu học ở Việt Nam Các khái niệm và quy tắc trong SGK Toán thường được dạy học thông qua việc giải toán Qua giải toán, học sinh biết diễn đạt đâu là giả thiết, kết luận của bài toán, biết

cách trình bày bài giải, biết viết câu trả lời ngắn gọn, đủ ý,… Dạy học

giải toán là gíúp HS tăng cường khả năng diễn đạt bằng tiếng Việt (ngôn ngữ nói và viết)

Ngoài ra thông qua nội dung thực tế nhiều hình, nhiều vẻ của các đề toán, học sinh sẽ tiếp nhận được những kiến thức phong phú về cuộc sống

và có điều kiện để rèn luyện khả năng áp dụng các kiến thức toán học vào cuộc sống Bên cạnh đó giải toán cũng góp phần rèn luyện cho học sinh năng lực tư duy và những đức tính tốt của con người lao động mới…

2 Cơ sở thực tiễn

Chương trình môn Toán lớp 1 là một bộ phận của chương trình môn Toán ở Tiểu học, có vị trí mở đầu cho chương trình môn Toán của các lớp tiếp theo ở bậc Tiểu học Việc giúp học sinh lớp 1 làm tốt giải bài toán có lời văn sẽ giúp các em tăng tính tích cực và tự tin trong học toán sẽ là tiền

đề thuận lợi để các em học tốt môn Toán và các môn học khác trong những năm sau đó

Tuy nhiên rèn kĩ năng giải toán thành thạo cho học sinh tiểu học là công việc khó, đòi hỏi thời gian và tâm huyết của giáo viên và đối với học sinh lớp 1 thì lại càng khó Bởi với học sinh lớp 1 trong giai đoạn học

dạng toán này các em còn chưa hoàn thành phần học vần của môn Tiếng Việt, kĩ năng đọc viết chưa thật thành thạo lại phải làm quen với một dạng toán đầy mới mẻ, đòi hỏi tư duy mang tính khái quát

Bản thân tôi là giáo viên giảng dạy ở trường Tiểu học Hoàng Hoa Thám được 6 năm, được phân công giảng dạy ở nhiều khối lớp nhưng phần lớn là phụ trách khối lớp 1 Đặc điểm của trường là học một buổi và

là một trường thuộc xã vùng ba khó khăn, học sinh chủ yếu là người dân tộc thiểu số kết quả học tập nói chung, học tập môn Toán của các em nói riêng vẫn thường vẫn thấp hơn so với các đối tượng khác Trong số các tuyến kiến thức toán học thì các em gặp khó khăn nhất với việc giải các bài toán có lời văn

Nhận thức được tầm quan trọng của việc dạy học giải toán ở tiểu học nói chung nhất là ở khối lớp 1 - khối đầu cấp nói riêng nên tôi chọn đề tài: "Một số giải pháp giúp học sinh lớp 1 học tốt giải toán có lời văn" để nghiên cứu nhằm giúp các em phát huy những thuận lợi, khắc phục những rào cản để đạt chuẩn kĩ năng môn học, trên cơ sở đó phát triển các năng lực cá nhân của các đối tượng học sinh

II-Mục đích nghiên cứu

Tìm hiểu thực trạng học giải toán có lời văn của học sinh lớp 1 trường Tiểu học Hoàng Hoa Thám, tìm ra nguyên nhân từ đó đề xuất các giải pháp phù hợp để áp dụng vào quá trình giảng dạy Giúp học sinh bước đầu nhận biết về cấu tạo của bài toán có lời văn Biết giải các bài toán đơn về thêm, bớt một số đơn vị (giải bằng một phép cộng hoặc một phép trừ ) Biết trình bày bài giải gồm: câu lời giải, phép tính, đáp số Góp phần bước đầu phát triển tư duy, phương pháp giải toán, khả năng diễn đạt của học sinh

III-Đối tượng nghiên cứu

- 32 học sinh lớp 1A1 Trường Tiểu học Hoàng Hoa Thám năm học 2008-2009

- 24 học sinh lớp 1A1 Trường Tiểu học Hoàng Hoa Thám năm học 2009-2010

- Nghiên cứu các tài liệu liên quan; nghiên cứu cách giảng dạy của giáo viên lớp1; các bài toán có lời văn của học sinh lớp 1, tìm ra nguyên nhân và biện pháp khắc phục

IV-Kế hoạch nghiên cứu

- Điều tra thực trạng học toán giải của học sinh lớp 1 qua những năm học trước Đề ra giải pháp tích cực và áp dụng thực hiện giảng dạy

từ tuần 7 đến thời điểm cuối năm của năm học 2009-2010 Quá trình

giảng dạy đồng thời với quá trình rút kinh nghiệm qua mỗi tiết dạy từ đó hoàn thiện các giải pháp giúp học sinh lớp 1 làm tốt dạng bài giải toán có lời văn

V-Phương pháp nghiên cứu

- Phương pháp đọc tài liệu

- Phương pháp điều tra, khảo sát

- Phương pháp phân tích số liệu điều tra

- Phương pháp nghiên cứu sản phẩm, tổng kết đánh giá thực tiễn

PHẦN B: NỘI DUNG NGHIÊN CỨU

I-Đánh giá thực trạng:

1- Về nội dung day học giải toán có lời văn trong SGK Toán 1.

Nội dung dạy học giải toán có lời văn trong SGK Toán 1 được chia làm 2 giai đoạn:

- Giai đoạn 1: “chuẩn bị” học giải toán có lời văn (học trong học kì

I - Lớp 1) Học sinh được làm quen với các “tình huống” qua tranh vẽ, từ

đó nêu thành “bài toán có lời văn” (nêu miệng đề bài toán), bước đầu có hướng “giải quyết bài toán” (ở mức độ nêu phép tính thích hợp)

- Giai đoạn 2: “chính thức” học giải toán có lời văn (học trong học

kì II – lớp 1) Học sinh được biết thế nào là bài toán có lời văn, biết cách giải và trình bày bài giải bài toán có lời văn (ở mức độ tương đối hoàn chỉnh gồm câu lời giải, phép tính và đáp số)

Cách sắp xếp như vậy là hợp lý, vì thực tế giải toán có lời văn là dạng bài khó đối với học sinh lớp 1 khi mà đến tuần học 22 không phải học sinh nào cũng đọc thông viết thạo và hiểu ngay được nội dung văn bản (điều mà bài toán gợi ra) Giai đoạn 1 sẽ là bước chuẩn bị quan trọng

để học sinh bước đầu làm quen với bài toán có lời văn và cách giải của nó sau này

2- Về chất lượng bài làm của học sinh

Nghiên cứu nội dung này tôi đã tiến hành khảo sát 32 học sinh tại lớp 1A1 giai đoạn cuối năm học 2008-2009 với đề bài sau:

Bài 1: Trong bến có 9 ô tô, có thêm 8 ô tô vào bến Hỏi trong bến có tất

cả bao nhiêu ô tô?

Bài 2: Giải bài toán theo tóm tắt sau:

Bảo có : 18 viên bi Cho bạn: 6 viên bi Còn lại : … viên bi?

Bài 3: Đoạn thẳng AB dài 4cm, đoạn thẳng BC dài 3cm Hỏi cả hai đoạn thẳng dài bao nhiêu xăng-ti-mét?

Qua khảo sát tôi thu được kết quả như sau:

Loại bài Số lượng Tỉ lệ

Giải đúng hoàn toàn 9/32 28,2

Đúng phép tính – sai lời

giải

17/32 53,1

Như vậy số học sinh giải chưa hoàn chỉnh và không giải được bài chiếm tỉ lệ khá cao so với tổng số học sinh và chủ yếu là học sinh gặp khó khăn trong việc suy nghĩ tìm câu trả lời cho bài toán Có nhiều em không biết ghi tên đơn vị như thế nào cho đúng (là cm hay đoạn thẳng - ở bài 3)

Một vài học sinh khi được yêu cầu thử đặt đề toán theo tóm tắt đã cho (bài 2) thì rất ít em làm được, chủ yếu các em chỉ trả lời đúng phép tính giải

II- Nguyên nhân:

Số học sinh làm sai bài hoặc làm chưa hoàn chỉnh là do những nguyên nhân sau:

- Do trong quá trình làm bài các em đọc đề chưa kĩ, chủ quan dẫn đến bài làm sai

- Khi học bài trên lớp các em thường ghi nhớ một cách máy móc, chưa có thói quen phân tích đề toán, lại không thường xuyên rèn kĩ năng giải toán nên rất lúng túng khi viết câu lời giải

- Do các em chưa hiểu được nội dung các bài toán có lời văn là những bài toán thực tế xung quanh ta được thể hiện bằng những từ ngữ, câu văn có liên quan đến cuộc sống hàng ngày nên hầu hết các em không viết được đề toán dựa vào tóm tắt đã cho

- Do 1 bộ phận học sinh kĩ năng đọc và viết Tiếng Việt chưa thành thạo, học sinh đọc chậm hoặc còn phải đọc đánh vần nên các em đọc đề nhưng chưa có khả năng hiểu đề

- Do giáo viên chưa tìm được cách dạy phù hợp với dạng toán này, nên chủ yếu mới chỉ phân tích đề lướt qua và gợi ý học sinh tìm lời giải một cách chung chung không cụ thể, học sinh không hiểu bắt đầu viết lời giải như thế nào, dựa vào đâu … chính vì vậy kiến thức khắc sâu cho học sinh chưa đạt dẫn đến học sinh làm sai nhiều và chủ yếu là câu lời giải

III Biện pháp hướng dẫn học sinh lớp 1 giải toán có lời văn.

Căn cứ vào kết quả nghiên cứu thực trạng giải toán của học sinh trong những năm trước, nội dung dạy học giải toán có lời văn trong sách Toán 1 và nguyên nhân dẫn đến việc chất lượng giải toán của học sinh lớp1 chưa cao

Nhận biết được điều kiện học toán, khả năng tiếp thu toán học đặc biệt là giải toán có lời văn của học sinh lớp 1 trường mình – trường vùng 3 khó khăn và có nhiều học sinh DTTS nên tôi nghĩ để dạy có hiệu quả dạng toán này người giáo viên cần phải làm tốt công tác

“chuẩn bị” ngay từ đầu năm học, kiên trì rèn luyện cho học sinh phương châm “ tích lũy từng chút một”, chứ không thể trong một thời gian ngắn mà tham vọng các em có thể lĩnh hội hết kiến thức yêu cầu

và thực hành có kết quả tốt được Vì vậy tôi đề ra một số biện pháp hướng dẫn học sinh giải toán có lời văn như sau:

* Giai đoạn 1: giai đoạn chuẩn bị

Theo chương trình thì đến tuần 22 (học kì II) học sinh mới chính thức học cách giải toán có lời văn, song ngay từ học kì 1 trong giai đoạn chuẩn bị học giải toán có lời văn (từ tuần 7), trong sách Toán 1 thường có dạng bài tập “Viết phép tính thích hợp” Đây là dạng bài yêu cầu học sinh từ tình huống” trong tranh vẽ viết được phép tính thích hợp vào dãy 5 ô trống có sẵn

Mặc dù đó chưa phải là giải toán có lời văn nhưng tôi nhận thấy đây là cơ hội rất tốt để giúp học sinh làm quen với bài toán có lời văn

và cách giải của nó sau này Vì vậy ngay từ lúc này tôi chú trọng đến việc hướng dẫn học sinh từ “tình huống” cụ thể trong tranh quan sát , phát hiện rồi tập nêu thành bài toán

Chẳng hạn như, với bài tập 4 trang 49 – Toán 1 Học sinh quan sát thấy có 4 con hươu và 1 con hươu đang chạy “hướng vào nhau” Từ

đó học sinh có thể nêu bài toán bằng lời: “ Có 4 con hươu, thêm 1 con hươu nữa đang chạy đến Hỏi tất cả có mấy con hươu?”

Hay từ “tình huống” trong tranh vẽ Bài 5b trang 57 – Toán 1, học sinh quan sát thấy có 4 con vịt, 3 con đang bơi dưới ao, 1 con chạy lên

bờ (một con tách khỏi đàn 4 con vịt để lên bờ) Từ đó học sinh có thể nêu lên bài toán: “Có 4 con vịt đang bơi dưới ao, có một con chạy lên

bờ Hỏi dưới ao còn lại mấy con vịt?”

Sau đó học sinh tập nêu câu trả lời : “ Có tất cả 5 con hươu”; “ Dưới ao còn lại 3 con vịt”, rồi từ chỗ phát hiện ra mối quan hệ giữa các đối tượng mà viết được phép tính thích hợp vào dãy 5 ô trống cho sẵn.

4 + 1 = 5

Dạng bài này bắt đầu xuất hiện từ tiết 25 tuần 7 với bài “Phép cộng trong phạm vi 3” và xuất hiện với mức độ thường xuyên cho đến tuần

16 vì vậy kiên trì rèn luyện nên đến thời điểm này, khoảng ¼ học sinh lớp tôi đã có thể “tự tin” nhìn vào “tình huống” trong tranh nêu được

đề toán, sau đó nêu câu trả lời và viết được phép tính đúng

Hầu hết các bài tập về “Viết phép tính thích hợp” trong sách toán 1

là dạng bài “quan sát tranh” Nhưng đó không phải là dạng bài duy nhất Gần cuối học kì I (chuẩn bị cho học giải toán có lời văn ở học kì II), sách Toán 1 đã có dạng bài viết phép tính thích hợp không phải từ

“quan sát tranh vẽ” mà từ tóm tắt bài toán Nên qua những bài tập này học sinh lại có cơ hội làm quen với tóm tắt bài toán – là một trong những bước quan trọng để giải bài toán có lời văn

Chẳng hạn: Ở bài 5 trang 89 - Toán 1 :

a) Có: 5 quả b) Có : 7 viên bi

Thêm: 3 quả Bớt : 3 viên bi

Có tất cả: … quả? Còn: … viên bi?

Ở bài này không có tranh vẽ, tôi cho học sinh đọc kĩ tóm tắt (nêu điều kiện và câu hỏi của bài toán), dựa vào tóm tắt học sinh nêu toàn văn bài toán Chẳng hạn như “An có 5 quả bóng, mẹ cho thêm An 3 quả Hỏi

An có tất cả mấy quả bóng?” hay “ Bình có 7 viên bi, Hà lấy bớt đi 3 viên

bi Hỏi An còn lại mấy viên bi?”

Học sinh nêu được câu trả lời bằng lời: “An có tất cả 8 quả bóng”;

“Bình còn lại 4 viên bi” rồi điền số và phép tính thích hợp vào ô trống

5 + 3 = 8

4 - 1 = 3

Tiếp tục rèn luyện từ đây học sinh sẽ quen dần với tóm tắt bài toán, với điều kiện và câu hỏi bài toán, với cách nêu bài toán, lời giải bài toán bằng miệng các em sẽ dễ dàng viết được câu lời giải sau này

* Giai đoạn 2: giai đoạn chính thức học giải toán có lời văn

Bước sang tuần 22 của học kì II học sinh “chính thức” học giải toán có lời văn (về kĩ năng giải toán) Để có cách giải toán phù hợp học sinh phải hiểu được ý nghĩa của bài toán, phân tích được nội dung bài toán Do vậy ở tiết 81 trang 115 qua bài học “ Bài toán có lời văn” tôi giúp học sinh nhận biết cấu tạo của một bài toán có lời văn gồm 2 phần: cái đã cho (đã biết – thể hiện ở các số) và cái phải tìm (chưa biết – thể hiện ở phần câu hỏi) Việc làm này sẽ tạo thuận lợi cho các em khi học giải toán có lời văn dạng “thêm”, “bớt” một số đơn vị (ngay sau tiết học đó) đạt hiệu quả tốt với lời giải hoàn chỉnh của một bài toán cólời văn ở lớp 1

Điều chủ yếu của việc dạy học giải toán là giúp học sinh tự tìm hiểu được mối quan hệ giữa cái đã cho và cái phải tìm trong điều kiện bài toán mà thiết lập các phép tính số học tương ứng, phù hợp Tôi tiến hành dạy giải toán cho các em theo 4 bước sau:

-Tìm hiểu nội dung bài toán

-Giải bài toán

-Trình bày bài giải

-Kiểm tra lại kết quả

a-Tìm hiểu nội dung bài toán:

Việc tìm hiểu nội dung bài toán (đề toán) thường thông qua việc đọc

đề toán (dù bài toán cho dưới dạng lời văn hoàn chỉnh, hoặc bằng dạng tóm tắt, sơ đồ) học sinh cần phải đọc kĩ, hiểu rõ bài toán cho biết cái gì, cho biết điều kiện gì, bài toán hỏi gì? Khi đọc bài toán học sinh phải hiểu thật kĩ một số từ, thuật ngữ quan trọng chỉ rõ tình huống toán học được diễn đạt theo ngôn ngữ thông thường, chẳng hạn: “thêm”, “có tất cả”; hoặc “bay đi” hay “cắt đi”, “ăn mất”, “còn lại”, có thể cho học sinh quan sát tranh vẽ hỗ trợ thêm

- Nếu trong bài toán có thuật ngữ nào học sinh chưa hiểu rõ, tôi hướng dẫn học sinh hiểu được nội dung và ý nghĩa của từ đó trong bài toán đang làm Sau đó học sinh thuật lại bằng lời vắn tắt bài toán mà không cần đọc lại nguyên văn bài đó

7 - 3 = 4

b-Tìm cách giải toán;

Hoạt động tìm tòi cách giải bài toán gắn liền với việc phân tích các

dữ kiện, điều kiện và câu hỏi của bài toán nhằm xác định mối liên hệ giữa chúng và tìm được các phép tính số học thích hợp

Hoạt động này thường diễn ra như sau:

*Minh hoạ bài toán bằng tóm tắt đề toán: dùng ngôn ngữ, dùng sơ đồ, dùng mẫu vật, tranh vẽ

Ví dụ: Bài toán trang 117 - Toán 1

"Nhà An có 5 con gà, mẹ mua thêm 4 con gà Hỏi nhà An có tất cả mấy con gà?"

Đầu tiên cho học sinh đọc lại đề bài toán nhấn mạnh các từ ngữ quan trọng như:

An - 5 con gà - thêm 3 con gà - có tất cả mấy con gà?

Sau đó tôi hướng dẫn học sinh tóm tắt bài toán bằng cách hỏi:

Có mấy con gà? (có 5 con gà)

Thêm mấy con gà? (thêm 3 con gà)

Bài toán hỏi gì? (Nhà An có tất cả

mấy con gà)

Trình bày bảng

Tóm tắt

Có : 5 con gà Thêm : 3 con gà

Có tất cả: con gà?

Khi hướng dẫn học sinh viết tóm tắt tôi lưu ý học sinh viết thẳng theo cột để dễ hiểu và có thể lựa chọn phép tính giải; đồng thời phần cuối tóm tắt là một câu hỏi (viết gọn lại) và cần phải đặt dấu hỏi ở cuối câu

Sau khi hướng dẫn học sinh tóm tắt bài toán tôi hướng dẫn học sinh:

*Lập kế hoạch giải toán nhằm xác định trình tự giải quyết, thực hiện các phép tính số học bằng việc đi từ câu hỏi của bài toán đến số liệu hoặc

đi từ số liệu đến các câu hỏi của bài toán

Ví dụ: Với bài toán trên ta có thể xuất phát từ câu hỏi của bài toán đến các dữ kiện:

- Bài toán hỏi gì? (Hỏi nhà An có tất cả mấy con gà?)

- Muốn tìm xem nhà An có tất cả mấy con gà thì phải làm tính gì? (Phải làm tính cộng 5 con gà + với 3 con gà)

c-Trình bày bài giải:

Một bài giải phải luôn luôn có đủ 3 phần:

- Câu lời giải

- Phép tính (viết bằng số, kèm theo là tên đơn vị đặt trong dấu ngoặc sau kết quả)

- Đáp số (ghi kết quả và tên đơn vị không có ngoặc đơn)

Đối với học sinh lớp 1 bước đầu làm quen với việc giải toán có lời giải nên tôi không áp đặt học sinh làm theo ý mình mà để các em nêu câu lời giải theo sự hiểu biết của mình Tuy nhiên tôi định hướng cho các em cần đọc lại đề toán và đọc lại nhiều lần câu hỏi của bài Nên dựa vào câu hỏi của bài toán để tìm được câu lời giải đúng và khi viết câu lời giải thì không viết từ “Hỏi”

Theo ví dụ trên học sinh có thể có lời giải như:

- Nhà An có tất cả là:

- Nhà An có số con gà là:

- Có tất cả số con gà là:

Sau khi tìm được lời giải học sinh căn cứ vào từ khoá ở câu hỏi để chọn phép tính thích hợp cho bài toán, phép tính viết theo quy ước có ghi tên đơn vị, ghi đáp số kèm theo đơn vị

- Các bước hoàn chỉnh của phần giải bài toán theo ví dụ trên:

Bài giải

Nhà An có tất cả là:

5 + 4 = 9 (con gà)

Đáp số: 9 con gà

Khi gặp bài toán về số đo độ dài, tôi hướng dẫn học sinh giải toán dựa trên tóm tắt bằng sơ đồ đoạn thẳng

Đoạn thẳng AB dài 3cm và đoạn thẳng BC dài 6cm Hỏi đoạn thẳng

AC dài mấy xăng-ti- mét?

Nhìn vào sơ đồ đoạn thẳng nên học sinh có thể tự làm bài và viết câu lời giải Tuy nhiên hoặc sinh lại lúng túng khi viết tên đơn vị Tôi nhấn mạnh với những bài toán về số đo độ dài (ở lớp 1) đơn vị đo luôn là cm

Bài giải

Độ dài đoạn thẳng AC là:

3 + 6 = 9 (cm)

Đáp số: 9 cm

B

6cm 3cm