TÌM HIỂU SỰ CẦN THIẾT VÀ GIẢI PHÁP NÂNG CAO CHẤT LƯỢNG CÔNG TÁC CHỈ ĐẠO CỦA ĐẢNG ĐỐI VỚI HOẠT ĐỘNG XUẤT BẢN

Từ ngày thành lập, ngành xuất bản luôn được sự lãnh đạo trực tiếp của Đảng. Ngày 23 tháng 11 năm 1959, Ban Chấp hành Trung ương Đảng Lao động Việt Nam đã ban hành Chỉ thị số 172 CTTW “về công tác xuất bản” nội dung chỉ thị chủ yếu nhằm kịp thời cải tạo các tổ chức in và xuất bản tư nhân và loại trừ xuất bản phẩm lạc hậu, phản động sau chiến tranh chống Pháp. Trong giai đoạn đổi mới đất nước, xây dựng nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa, Đảng cũng ban hành nhiều văn bản chỉ đạo hoạt động xuất bản như Chỉ thị 08CTTW ngày 3121992, Chỉ thị 22 ngày 17101997 . Đây là những văn bản quan trọng định hướng cho từng giai đoạn phát triển của xuất bản trong tiến trình đổi mới. Tuy nhiên, phần nhiều chỉ thị, nghị quyết của Đảng thường gộp cả hai lĩnh vực Báo chí Xuất bản (Xuất bản gồm 3 lĩnh vực: Xuất bản In Phát hành) và nội dung các văn bản vẫn dành riêng cho báo chí là chính, vì vậy chưa thật sự làm rõ được những đặc điểm riêng, tính đặc thù và chưa thật sát với thực tiễn của lĩnh vực xuất bản.

I SỰ CẦN THIẾT PHẢI TĂNG CƯỜNG SỰ LÃNH ĐẠO CỦA ĐẢNG ĐỐI VỚI HOẠT ĐỘNG XUẤT BẢN

Từ ngày thành lập, ngành xuất bản luôn được sự lãnh đạo trực tiếp củaĐảng Ngày 23 tháng 11 năm 1959, Ban Chấp hành Trung ương ĐảngLao động Việt Nam đã ban hành Chỉ thị số 172 - CT/TW “về công tácxuất bản” nội dung chỉ thị chủ yếu nhằm kịp thời cải tạo các tổ chức in vàxuất bản tư nhân và loại trừ xuất bản phẩm lạc hậu, phản động sau chiếntranh chống Pháp Trong giai đoạn đổi mới đất nước, xây dựng nền kinh

tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa, Đảng cũng ban hành nhiều vănbản chỉ đạo hoạt động xuất bản như Chỉ thị 08-CT/TW ngày 31/2/1992,Chỉ thị 22 ngày 17/10/1997 Đây là những văn bản quan trọng địnhhướng cho từng giai đoạn phát triển của xuất bản trong tiến trình đổi mới.Tuy nhiên, phần nhiều chỉ thị, nghị quyết của Đảng thường gộp cả hailĩnh vực Báo chí - Xuất bản (Xuất bản gồm 3 lĩnh vực: Xuất bản - In -Phát hành) và nội dung các văn bản vẫn dành riêng cho báo chí là chính,

vì vậy chưa thật sự làm rõ được những đặc điểm riêng, tính đặc thù vàchưa thật sát với thực tiễn của lĩnh vực xuất bản

Ngày 25/8/2004, Chỉ thị số 42- CT/TW của Ban Bí thư về nâng caochất lượng toàn diện của hoạt động xuất bản (gồm cả 3 khâu Xuất bản -

In - Phát hành) đã được ban hành Đây là lần đầu tiên Ban Bí thư Trungương ban hành một chỉ thị sâu sắc, toàn diện về công tác xuất bản, thể

hiện sự quan tâm của Đảng đối với công tác xuất bản: Chỉ thị đã đánh giáhoạt động xuất bản trong những năm gần đây, xác định định hướng pháttriển, những nhiệm vụ cụ thể và những giải pháp chủ yếu của hoạt độngxuất bản dưới sự lãnh đạo của Đảng; nội dung của chỉ thị là cơ sở để sửađổi, bổ sung, ban hành Luật Xuất bản mới, để nghiên cứu hoàn chỉnh quyhoạch toàn ngành xuất bản và đối với các nhà xuất bản, cơ sở in và cơquan phát hành sách.

Hơn 4 năm Chỉ thị 42- CT/TW của Ban Bí thư về nâng cao chất lượngtoàn diện của hoạt động xuất bản đi vào cuộc sống, hoạt động xuất bản đãkhởi sắc, đã có bước phát triển nhanh, từng bước thích ứng với cơ chế thịtrường, đáp ứng nhu cầu ngày càng cao và đa dạng của người đọc, gópphần tích cực vào việc tuyên truyền phổ biến đường lối, chính sách củaĐảng và Nhà nước, nâng cao dân trí, phát triển văn hoá… Tuy vậy, vềquy mô, năng lực hoạt động xuất bản ở nước ta vẫn chưa đủ đáp ứngnhu cầu ngày càng lớn và đa dạng của xã hội về cung cấp thông tin, trithức và thưởng thức văn học nghệ thuật trong thời kỳ đổi mới, côngnghiệp hoá, hiện đại hóa, mở rộng giao lưu, hội nhập quốc tế Điều đángquan tâm hơn là chất lượng hoạt động ngành xuất bản chưa cao vẫn cònxuất bản và lưu hành một số sách có nội dung sai phạm về chính trị, tưtưởng, gây ảnh hưởng tiêu cực đến đời sống xã hội Khuynh hướngthương mại hóa, chạy theo lợi nhuận kinh tế đơn thuần đã tác động xấu

đến hoạt động xuất bản Việc tuyên truyền, quán triệt Chỉ thị 42-CT/TW

ở một số cơ quan chủ quản chưa nghiêm túc, chưa có nội dung hành động

cụ thể, thiết thực; các cơ quan chỉ đạo, lãnh đạo và quản lý ở Trung ương

và các Bộ, ngành, còn bộ lộ những yếu kém, bất cập, thiếu sót, chưa xácđịnh đúng và phát huy được vị trí, vai trò của sự lãnh đạo của Đảng đốivới hoạt động xuất bản, tổ chức cơ sở Đảng ở một số cơ sở xuất bản chưaphát huy được tính Đảng, chưa xác lập rõ vai trò của tổ chức Đảng cơ sở

Vì thế, tăng cường sự lãnh đạo của Đảng đối với công tác xuất bản trongthời kỳ công nghiệp hoá, hiện đại hoá là một yêu cầu cấp bách, rất quantrọng

Nâng cao năng lực lãnh đạo và sức chiến đấu của Đảng: Đây là yếu tố

đầu tiên, có ý nghĩa hết sức quan trọng đã được văn kiện Đại hội X củaĐảng xác định và khẳng định Trong tình hình hiện nay, cơ hội và tháchthức đan xen nhau, rất nhiều vấn đề mới đặt ra, hơn lúc nào hết chúng taphải kiên định sự lãnh đạo của Đảng, chăm lo xây dựng Đảng, làm choĐảng ta ngày càng trí tuệ, trong sạch, vững mạnh Toàn thể cán bộ, đảngviên trong Đảng và các tầng lớp nhân dân đều quan tâm sâu sắc đến côngtác xây dựng Đảng, đến tăng cường sự lãnh đạo của Đảng - mong muốnĐảng ta phải không ngừng nâng cao năng lực lãnh đạo và sức chiến đấu,chống cho được tham nhũng, tiêu cực để lãnh đạo đất nước tiếp tục đi lên.Công tác xuất bản là hoạt động tư tưởng sắc bén của Đảng, là một bộ

phận quan trọng của nền văn hoá Việt Nam tiên tiến, đậm đà bản sắc dântộc và việc tăng cường sự lãnh đạo của Đảng đối với công tác xuất bảntrong tình hình hiện nay là vấn đề trọng yếu, là sự quyết định thành bạicủa toàn ngành xuất bản Tăng cường sự lãnh đạo của Đảng ở lĩnh vựcnày được cụ thể hoá ở các khâu: Định hướng và hoạch định đường lối,chính sách chung của toàn ngành Tăng cường sự lãnh đạo của Đảngtrong tổ chức chỉ đạo thực hiện: Đảng không bao biện, làm thay Các tổchức Đảng từ Trung ương đến cơ sở lãnh đạo, chỉ đạo; chính quyền từTrung ương tới cơ sở quản lý chặt chẽ và các đơn vị phải tự chủ, năngđộng, sáng tạo thực hiện tốt chủ trương, đường lối, chính sách của Đảng

và Nhà nước Tăng cường sự lãnh đạo của Đảng trong khâu tổng kết lýluận - thực tiễn, tạo thống nhất nhận thức và hành động trong Đảng Thựctiễn hoạt động xuất bản trong những năm qua rất sôi động, sự tác độngmạnh mẽ của cơ chế thị trường định hướng XHCN, của sự hội nhập quốc

tế đặc biệt khi Việt Nam đã trở thành thành viên của WTO; ngành xuấtbản của thế giới và khu vực ASEAN phát triển nhanh, có bước tiến vượtbậc và có sự giao thoa, tác động qua lại với ngành xuất bản Việt Namđang trên đà phát triển và hội nhập Nhiều vấn đề, mô hình, điều kiện củahoạt động xuất bản hiện đại đang đòi hỏi Đảng ta phải nghiêm túc vànhanh nhạy năm bắt và đúc rút kinh nghiệm, tổng kết lý luận để ngànhxuất bản có bước đi thích hợp, đi tắt, đón dầu thực hiện được mục tiêu màĐại hội X của Đảng đã đề ra đối với công tác tư tưởng - văn hoá: xây

dựng nền văn hoá Việt Nam tiên tiến, đậm đà bản sắc dân tộc, đáp ứngyêu cầu phát triển của xã hội và con người trong điều kiện đẩy mạnh côngnghiệp hoá, hiện đại hoá và hội nhập quốc tế “Bảo đảm sự gắn kết giữanhiệm vụ phát triển kinh tế là trọng tâm, xây dựng Đảng là then chốt vớiphát triển văn hoá - nền tảng tinh thần của xã hội” (Văn kiện đại hội đạibiểu toàn quốc lần thứ X) “Phát triển mạnh và nâng cao chất lượng cáchoạt động thông tin, báo chí, phát thanh, truyền hình, xuất bản và pháthành sách trên tất cả các vùng, chú ý nhiều hơn đến vùng sâu, vùng xa,vùng đồng bào dân tộc thiểu số” (Văn kiện đại hội đại biểu toàn quốc lầnthứ X).

Tăng cường sự lãnh đạo của Đảng đối với các tổ chức đoàn thể quầnchúng, tăng cường mối quan hệ gắn bó với cấp uỷ cơ sở Đảng và các cấp

uỷ cơ sở Đảng đối với quần chúng, cán bộ công nhân viên của từng cơ sởtrong toàn ngành: đây chính là mối quan hệ gắn bó giữa Đảng và Dân,phát huy được hết nội lực, thực hiện được phương châm: dân biết, dânbàn, dân làm, dân kiểm tra, đó cũng là thực hiện chính sách đại đoàn kếtdân tộc của Đảng ta

Tăng cường sự lãnh đạo của Đảng là làm cho từng cán bộ, đảng viên,từng tổ chức và cấp uỷ đảng, nói chung là toàn Đảng phải có ý chí phấnđấu vươn lên, hoàn thành xuất sắc nhiệm vụ được giao; thường xuyên rènluyện phẩm chất, đạo đức, không nể nang, né tránh “dĩ hoà vi quý”; kiên

quyết đấu tranh với những hiện tượng tiêu cực, tham nhũng, suy thoái ởngay bản thân mỗi đảng viên, ở trong tổ chức Đảng, cơ quan nơi mìnhsinh hoạt, công tác, ở trong Đảng và trong xã hội; kiên quyết phản bácđấu tranh chống các tư tưởng, quan điểm và hành động sai trái, thù địch.

II NHỮNG VẤN ĐỀ CẦN NẮM VỮNG TRONG CÔNG TÁC CHỈĐẠO CỦA ĐẢNG ĐỐI HOẠT ĐỘNG XUẤT BẢN VIỆT NAM HIỆNĐẠI

Để nâng cao chất lượng công tác chỉ đạo của Đảng đối với hoạt độngxuất bản, một yêu cầu mang tính nguyên tắc là những người làm công tácchỉ đạo phải nắm vững nhiệm vụ của hoạt động xuất bản, nhận thức quiluật vận động của xuất bản hiện đại, phân tích và lý giải được những vấn

đề mới đặt ra cho hoạt động xuất bản Việt Nam trong tiến trình phát triển.Thực hiện yêu cầu có tính nguyên tắc đó, đề án xác định những nội dungcần phải nắm vững như sau:

1 Nắm vững nhiệm vụ cách mạng trong thời kỳ mới.

a Mục tiêu chiến lược phát triển kinh tế-xã hội là đẩy mạnh công

nghiệp hoá, hiện đại hoá, xây dựng nền kinh tế độc lập, tự chủ, đưa nước

ta sớm ra khỏi tình trạng kém phát triển, tạo nền tảng để đến năm 2020nước ta cơ bản trở thành một nước công nghiệp theo hướng hiện đại Định hướng chính trị-tư tưởng cho mọi hoạt động của Đảng, nhà nước

và nhân dân ta chính là quyết tâm xây dựng đất nước Việt Nam theo con

đường xã hội chủ nghĩa trên nền tảng Chủ nghĩa Mác-Lênin và tư tưởng

b Để thực hiện định hướng chiến lược, các mục tiêu và những nhiệm

vụ to lớn, mới mẻ của đất nước trong thời kỳ đẩy mạnh CNH, HĐH phấnđấu đến năm 2020 xây dựng đất nước trở thành nước công nghiệp theohướng hiện đại, tất cả đều phải cần đến tri thức Không có sách, khôngthể nâng cao được dân trí, xây dựng và bồi dưỡng được nguồn nhân lực

và nhân tài cho đất nước, mà đây chính là nhiệm vụ có ý nghĩa quyết địnhđối với toàn bộ công cuộc công nghiệp hoá, hiện đại hoá Thiếu sách khó

có thể đáp ứng một yờu cầu rất mới của quỏ trỡnh cụng nghiệp hoỏ, hiệnđại hoá, đó là làm cho "cả nước trở thành một xó hội học tập" (Nghịquyết Đại hội IX)

Như vậy, xuất bản là một hoạt động trực tiếp góp phần nâng cao dân trítoàn diện, xây dựng, bồi dưỡng nguồn nhân lực, nhân tài và thực hiện chủtrương cả nước trở thành một xó hội học tập trong thời kỳ cụng nghiệphoỏ, hiện đại hoá đất nước

Là một binh chủng có sức mạnh riêng trong hoạt động tư tưởng - vănhoá của Đảng và Nhà nước ta, sách góp phần xây dựng nền tảng tư tưởng,thế giới quan, nhân sinh quan cách mạng và khoa học, giáo dục và nângcao trỡnh độ, bản lĩnh cho cán bộ, đảng viên và nhân dân, góp phần cho

sự phát triển toàn diện nhân cách con người, đồng thời tham gia đấu tranhphê phán, bác bỏ các quan điểm sai trái, phản động

Hoạt động xuất bản thực hiện vai trũ này bằng cỏch truyền bỏ, phổbiến những kết quả nghiờn cứu khoa học về những vấn đề lý luận, từ đócung cấp cho con người hệ thống những tri thức về khoa học xó hội vànhõn văn - chính trị, triết học, đạo đức, văn hoá, pháp luật những giá trịgiúp cho việc củng cố và xây dựng nền tảng tư tưởng, thế giới quan, nhânsinh quan của con người thời kỳ mới Trên phương diện này, hiệu quả củacông tác xuất bản mang ý nghĩa và giỏ trị cơ bản, lâu dài, bền vững

Để thưc hiện công nghiệp hoá, hiện đại hoá đất nước, Đảng ta khẳngđịnh giáo dục, đào tạo, khoa học và công nghệ là quốc sách hàng đầu Sựphát triển mạnh mẽ, vững chắc, đúng hướng với chất lượng ngày càngcao của mảng sách giáo dục, sách khoa học kỹ thuật - công nghệ và cácloại sách công cụ khác là một điều kiện cực kỳ quan trọng góp phần xâydựng kinh tế tri thức và phục vụ trực tiếp cho hai lĩnh vực quan trọngtrên

Không có lĩnh vực thông tin đại chúng nào có thể thay thế được vai trũcủa hoạt động xuất bản trong việc góp phần trực tiếp nâng cao chất lượnggiáo dục, đào tạo và phát triển khoa học - công nghệ ở nước ta thời kỳmới.

Để góp phần thực hiện đường lối đối ngoại độc lập, tự chủ, đa phươnghoá, đa dạng hoá các quan hệ quốc tế, hội nhập quốc tế, xuất bản trởthành một phương thức giao lưu văn hoá năng động nhằm giới thiệu,tuyên truyền đặc trưng, bản sắc, thành tựu của đất nước, của văn hoá ViệtNam với thế giới, đồng thời tiếp thu có chọn lọc những thành tựu, tinhhoa của các dân tộc, các quốc gia Mặt khác, xuất bản nước ta đang chịunhiều tác động phức tạp, gay gắt của quá trỡnh hội nhập quốc tế như: vấn

đề bản quyền, vấn đề sách tiếng nước ngoài thâm nhập vào ta, vấn đềxuất bản điện tử, vấn đề xuất bản trên internet, vỡ vậy, cần chủ độngchuẩn bị để xuất bản nước ta đứng vững và phát triển trong điều kiệncạnh tranh ngày càng mạnh và trước những đũi hỏi mới trong quỏ trỡnhhội nhập quốc tế

Vận hành trong cơ chế kinh tế thị trường định hướng xó hội chủ nghĩa,hoạt động xuất bản, in và phát hành phải lấy kinh doanh là phương thứcchủ yếu để thực hiện chức năng văn hoá và tư tưởng của mỡnh và hoànthành nhiệm vụ là một ngành kinh tế - kỹ thuật cú tớnh đặc thù Đó làmột loại hỡnh sản xuất đặc biệt mà sản phẩm của nó là các giá trị văn hoá

- khoa học nằm trong xuất bản phẩm Không nên đối lập hoặc tách rờichức năng tư tưởng - văn hoá và chức năng kinh doanh của xuất bản, in

và phát hành trong thể chế kinh tế thị trường định hướng xó hội chủnghĩa, mà chủ yếu là tạo cho nú những chớnh sỏch và cơ chế phù hợp vớitính đặc thù để nó hoạt động có hiệu quả nhất trong cơ chế kinh tế mới

Đó là công việc lâu dài, mang ý nghĩa chiến lược, không phải là nhữngbiện pháp nhất thời, đối phó hay nửa vời, ít nhiều chưa thoát khỏi quanniệm cũ về xuất bản, in, phỏt hành thời quan liờu, bao cấp

2 Nắm vững qui luật vận động và phát triển của xuất bản thế giới

và Việt Nam

a Toàn cầu hoá, hội nhập quốc tế và cuộc cách mạng công nghệ thôngtin đang có những tác động sâu sắc đến hầu hết các lĩnh vực đời sống xãhội Trong bối cảnh đó, bức tranh của ngành xuất bản thế giới vào nhữngnăm đầu thế kỷ XXI đang có những biến đổi với nhiều sắc thái mới Cóthể nhận thấy một số xu thế cơ bản

- Tình trạng những trung tâm xuất bản lớn chi phối hoạt động xuất bảnthế giới

Thống kê những năm đầu thế kỷ này cho thấy, trung bình mỗi năm thếgiới xuất bản được khoảng trên 1 triệu đầu sách với hàng chục tỉ bản.Tuy nhiên, phần lớn số sách này xuất bản từ 3 trung tâm xuất bản lớn

Nhóm các cường quốc xuất bản lâu đời như Anh, Pháp, Mỹ, Đức,Italia, Nhật Bản Đây là những quốc gia có trình độ công nghệ tiên tiến,khả năng tài chính và kinh nghiệm vượt trội, tiếp tục đứng ở vị trí trungtâm của ngành xuất bản thế giới, tạo nên một mô hình bất bình đẳng đáng

kể trong ngành này Hiện nay, trung bình mỗi năm Mỹ xuất bản trên150.000 đầu sách, Anh 120.000 đầu sách, Đức 80.000 đầu sách, Pháp

và Italia mỗi nước khoảng 70.000 đầu sách Ở châu Á, Nhật Bản mỗinăm xuất bản khoảng 100.000 đầu sách

Nhóm các quốc gia đông dân, có ngôn ngữ được nhiều người sử dụngnhư Trung Quốc, Ấn Độ và phần nào là Nga và Tây Ban Nha Dựa vào

sự hùng mạnh của nền xuất bản nội địa (Trung Quốc, Nga) hoặc dựa vàolợi thế ngôn ngữ (Tây Ban Nha, Ấn Độ), các quốc gia này trở thànhnhững trung tâm mới cung cấp một khối lượng sách rất lớn cho thị trườngtrong nước và có những tham gia đáng kể vào cung cấp thị trường sáchquốc tế Ví dụ Tây Ban Nha, mỗi năm xuất bản trên 60.000 đầu sách Nhóm các quốc gia biết tận dụng lợi thế về địa lý và ngôn ngữ pháttriển thành cường quốc xuất bản trong khu vực Thuộc nhóm này có cácnước như Áchentina, Mêhicô (chuyên cung cấp sách cho thị trường MỹLatinh, Ai Cập (là nhà cung cấp sách chính cho thị trường Arập) và cả Ấn

Độ (cung cấp sách tiếng Anh chỉ sau Mỹ và Anh)

Đây là 3 trung tâm khống chế đến gần 80% lượng sách thế giới Hầuhết phần thế giới còn lại phụ thuộc rất nhiều vào các trung tâm này Ví dụ

ở trung và nam Phi, ngoài 3 quốc gia là Nam Phi, Kênia, Nigiêria, hầu hếtthị trường sách của các quốc gia còn phụ thuộc nhiều vào nguồn sáchnhập khẩu Dẫu vậy, ngay cả ở 3 quốc gia có nền xuất bản nội địa tươngđối mạnh này thì việc xuất bản của họ lại chủ yếu giới hạn trong việcxuất bản sách giáo khoa

Việc phụ thuộc vào nguồn sách nhập khẩu không chỉ xảy ra đối với cácnước có nền xuất bản chưa phát triển mà ngay cả ở những quốc gia cónền xuất bản nội địa phát triển thì tình trạng này vẫn khá phổ biến ĐanMạch, Thuỵ Điển, Hà Lan là những ví dụ Đây là những quốc gia có tỉ lệsách/đầu người còn cao hơn những cường quốc xuất bản như Anh, Pháp,

Mỹ, nhưng do thị trường nội địa nhỏ bé nên xuất bản nhiều đầu sáchkhông đem lại nhiều lợi nhuân và vì thế họ vẫn phải phụ thuộc một phầnvào nguồn sách nhập khẩu để cung cấp cho thị trường trong nước

Như vậy, mặc dù có thêm những trung tâm xuất bản mới thì đối vớiphần lớn thế giới, đặc biệt ở những quốc gia kém phát triển, có tỉ lệ “mù”chữ cao, thiếu cơ sở hạ tầng để phát triển một ngành xuất bản hưng thịnh,tình trạng “đói sách” chưa được cải thiện nhiều

- Xu hướng mở rộng và chuyên sâu của ngành xuất bản Trước nhữngbiến động chưa từng thấy của nền kinh tế thế giới, để tăng khả năng cạnh

tranh, mở rộng thị trường, hạn chế rủi ro, ngành xuất bản của nhiều quốcgia trên thế giới đang phát triển theo 2 chiều hướng: mở rộng và chuyênsâu

Hướng hợp nhất và mở rộng qui mô: Có một thưc tế là, trong khoảng 2thập niên trở lại đây, hiện tượng các nhà xuất bản lớn thôn tính các nhàxuất bản nhỏ, các hãng truyền thông nhảy vào thị trường xuất bản đangdiễn ra khá phổ biến, đặc biệt ở các cường quốc công nghiệp Ví dụ ở

Mỹ, hiện 15 công ty hàng đầu đang nắm giữ một nửa thị phần xuất bản.Không giới hạn trong biên giới lãnh thổ của mình, nhiều tập đoàn xuấtbản phát triển trở thành những tập đoàn đa quốc gia và tiến vào các thịtrường sách nhỏ hơn, mua các nhà xuất bản tại đây, thành lập thành cácchi nhánh Các tập đoàn này dựa vào nguồn nhân lực, khả năng tài chính

và phạm vi hoạt động toàn cầu chi phối ngành xuất bản ở nhiều nướcđang phát triển Ví dụ: các tập đoàn xuất bản lớn ở Pháp chi phối hầu hếtthị trường sách các nước nói tiếng Pháp ở châu Phi

Ngoài ra, cũng phải kể đến một xu hướng tuy không mới nhưng đangngày càng phổ biến Đó là hiện tượng các nhà xuất bản lớn mở rộng sanglĩnh vực báo chí Shogakukan, Nhà xuất bản đã cho ra đời tập truyệntranh Đoremon nổi tiếng, ngoài xuất bản sách còn xuất bản đến 400 tạpchí

Hướng chuyên sâu: Đi cùng với xu hướng mở rộng, nhiều nhà xuất bảnnhỏ vẫn có thể tồn tại nhờ vào khả năng ứng dụng các công nghệ mới và

sự chuyên sâu hoá ngày càng cao trong lĩnh vực xuất bản để khai thác,tận dụng các thị trường còn “sót” do các hãng lớn bỏ lại Internet giúpcho các nhà xuất bản này tiếp cận thị trường trực tiếp với chi phí nhỏ Sửdụng các phương pháp in ấn mới với số lượng ít nhưng vẫn cho giá thànhthấp giúp cho những nhà xuất bản này duy trì được lợi nhuận cần thiết.Tất nhiên, số lượng các nhà xuất bản loại này thành công không nhiều bởinhững hạn chế về tài chính khiến họ khó tiếp cận được với công nghệmới, hiện đại

- Xuất bản sách giáo dục tiếp tục là trụ cột kinh tế của ngành xuất bản.Cho đến nay, mảng sách giáo dục vẫn tiếp tục giữ vai trò quan trọng đốivới toàn ngành xuất bản Ở các nước phát triển, mặc dù các nhà xuất bản

ít phụ thuộc hơn vào thị trường sách giáo dục nhưng thực tế, sách giáodục tại các quốc gia này vẫn chiếm tỉ lệ rất lớn trong số sách được xuấtbản Ở các nước đang phát triển, việc xuất bản sách giáo khoa và các tàiliệu phục vụ giảng dạy tiếp tục là nguồn kinh tế chính của toàn ngành và

vì thế ở các quốc gia này, nhà nước thường giữ độc quyền trong xuất bảnsách giáo khoa và tài liệu giáo dục

Mảng sách tham khảo, sách khoa học kỹ thuật, y tế cũng là bộ phậnchủ yếu của hoạt động xuất bản Xuất bản trong lĩnh vực này không chỉ

quan trọng do nó chiếm một phần lớn thị trường mà còn bởi nó tác độngtrực tiếp vào sự phát triển khoa học kỹ thuật Tuy nhiên, điểm khác ở đây

là nếu như sách giáo khoa chủ yếu phục vụ thị trường trong nước thì sáchtham khảo còn trở thành đối tượng xuất khẩu, và thường thì các cườngquốc xuất bản chiếm lĩnh thị trường này

Mảng sách chính trị và văn học dù được bày bán ở hầu hết các hiệusách và là loại hình nổi bật, dễ gây chú ý của dư luận nhưng thường chỉchiếm một thị phần nhỏ Riêng với mảng sách văn học, có mấy xu hướngđáng chú ý Trong tiểu thuyết, thể loại có số đầu sách và bản sách lớnthường là tiểu thuyết trinh thám hay giả tưởng Hồi ký của các nhân vậtnổi tiếng cũng thường là những đầu sách bán rất chạy Hiện tượng cácnhà xuất bản cho giới thiệu tác phẩm của các tác giả trẻ, chưa có tên tuổidưới hình thức sách mỏng, giá tương đương một tờ báo, được bầy bán ởcác quầy báo tại ga tàu điện ngầm hay các địa điểm công cộng khác đãxuất hiện và dần trở nên phổ biến, đặc biệt là ở các nước châu Âu

Ngoài 3 mảng sách trên, một xu thế mới là ở nhiều quốc gia, mảngsách cho thiếu nhi ngày càng chiếm thị phần lớn Trong mảng sách này,truyện tranh đang chiếm một ưu thế Nhật Bản chính là cường quốc sốmột ở lĩnh vực này Mỗi năm, doanh thu từ truyện tranh ở Nhật Bản ướctính khoảng 6 tỉ USD Bên cạnh truyện tranh, truyện giả tưởng thiếu nhicũng là thể loại được không chỉ trẻ em mà cả người lớn yêu thích Harry

Potter có thể được coi là minh chứng điển hình cho loại sách này Thànhcông của tập truyện Harry Potter đã giúp nữ văn sĩ J.K.Rowling từ mộtphụ nữ nghèo khó thành một tỉ phú và tất nhiên Nhà xuất bản BloomSburg, nhà độc quyền phát hành Harry Potter trên toàn thế giới cũng thuđược hàng tỉ USD từ tập sách này.

- Hoạt động xuất bản truyền thống tiếp tục lớn mạnh bên cạnh sự pháttriển vô cùng mạnh mẽ của xuất bản kỹ thuật số Trong khi nhiều người

dự báo về một tương lai không mấy sáng sủa của sách truyền thống trước

sự cạnh tranh mạnh mẽ của các loại hình truyền thông khác, đặc biệt là sựxuất hiện của xuất bản kỹ thuật số thì thực tế những năm qua vẫn chothấy, hoạt động xuất bản tiếp tục phát triển mạnh Hiện tượng này xẩy rakhông chỉ ở những quốc gia kém phát triển, chưa có được một hệ thống

cơ sở hạ tầng đảm bảo điều kiện cho sự phát triển của xuất bản kỹ thuật

số mà còn ở ngay chính những quốc gia phát triển bởi phần nào của tính

an toàn cao hơn trong việc bảo vệ bản quyền

Mặt khác, chính sự phát triển của công nghệ số đang có những đónggóp trực tiếp vào sự phát triển của hoạt động xuất bản truyền thống Việc

sử dụng máy tính cũng như công nghệ số khác vào công việc sắp chữ, chếbản, thiết kế và nhiều khâu khác đã giúp cho giá thành sản xuất sách ngàymột rẻ Sự phát triển của mạng internet và hệ thống thư viện điện tử làmột thách thức song đồng thời nó lại kích thích mạnh mẽ nhu cầu đọc

Cùng với đó là việc sử dụng công nghệ số và mạng internet vào quá trìnhquảng cáo, tiếp thị và việc phối kết hơp giữa sản phẩm sách truyền thốngvới các sản phẩm kỹ thuật số kiểu CD, CD-R…đã đem lại lợi ích kinh tế

vô cùng to lớn cho ngành xuất bản

Như vậy, rõ ràng là xuất bản thế giới đang đứng trước rất nhiều cơ hội

để phát triển cũng như đang gặp phải những thách thức to lớn, đặc biệt làtình trạng các nền xuất bản nhỏ đang chịu một lực chi phối rất mạnh từcác trung tâm xuất bản thế giới Tuy nhiên, ngành xuất bản, nhờ tính thiếtyếu tuyệt đối của mình đối với đời sống văn hoá, khoa học và giáo dụccủa mỗi quốc gia (trong khi các hàng hoá khác có thể nhập từ nướcngoài, thì việc sản xuất sách không thể để hoàn toàn cho quốc gia kháclàm thay được vì nó khó thể hiện rõ những đặc trưng văn hoá, lịch sử vànhững vấn đề của một dân tộc, một đất nước) nên hầu hết các quốc giađều muốn khẳng định việc xuất bản sách vẫn là công việc của mỗi quốcgia

b Để phù hợp với xu hướng phát triển của xuất bản hiện đại, tăng

cường năng lực hoạt động và khả năng cạnh tranh trong điều kiện kinh tếthị trường, thời gian tới, về quy mô, các nhà xuất bản sẽ phát triển theo 2hướng: mở rộng và chuyên sâu

Theo hướng mở rộng, một số nhà xuất bản cú tiềm lực cú thể phỏt triển

về quy mụ mà mụ hỡnh được lựa chọn sẽ là tổ hợp xuất bản - báo chí, tập

đoàn xuất bản hoặc tập đoàn hoạt động trên các lĩnh vực văn hoá và dịch

sẽ là một trong những địa chỉ được ứng dụng nhiều thành tựu tiên tiến vềcông nghệ Bên cạnh xuất bản ấn phẩm như hiện nay, nhiều hỡnh thứcxuất bản phẩm khác sẽ ra đời và phổ biến, đặc biệt là xuất bản phẩm điệntử

Vai trũ ngày càng to lớn, trở thành động lực cho xuất bản phát triển củangành phát hành xuất bản phẩm là một xu thế mới của xuất bản thời kỳmới

Nhu cầu về tri thức đũi hỏi cú sỏch và đó chính là điều kiện quyết địnhcho xuất bản phát triển Sự nghiệp công nghiệp hoá, hiện đại hoá đất

nước thúc đẩy nhịp độ tăng của nhu cầu tri thức Chính sự phát triển củakinh tế - xó hội và sự nghiệp cụng nghiệp hoỏ, hiện đại hoá đất nước làđộng lực chủ yếu làm cho nhu cầu của nhân dân tăng nhanh, từ đó dẫn tớivai trũ ngày càng gia tăng của ngành phát hành sách Như đó phõn tớch ởphần trờn, ngành phỏt hành sỏch khụng chỉ đơn thuần là nơi tiêu thụ sách

mà cũn là nơi chỉ ra các nhu cầu của thị trường, từ đó tác động trở lại đốivới xuất bản, đũi hỏi cụng tỏc tổ chức bản thảo, biờn tập phải đổi mới vànhanh nhậy hơn

Đây là một quy luật mới, một sự vận động mới của hoạt động xuất bảntrong cơ chế kinh tế thị trường và trong điều kiện phát triển nhanh, mạnhcủa cỏc nhu cầu xó hội

Từ đó, đối với ngành phát hành xuất bản phẩm, các mô hỡnh mới đượchỡnh thành và phỏt triển, đáng chú ý là nhiều nhà phát hành sách tư nhânđang chuyển dần từ chức năng chỉ là phát hành sang mô hỡnh cả liờn kếtxuất bản, phỏt hành và in Trong một số nhà sỏch này, cỏc quy trỡnh hoạtđộng của một nhà xuất bản đó hỡnh thành, vận hành khỏ hiệu quả, cú xuhướng vươn lên hoàn chỉnh và hiện đại

In đã và sẽ tiếp tục là khu vực ứng dụng nhiều thành tựu khoa học côngnghệ tiến tiến và thực hiện bước đi hiện đại hóa nhanh nhất Tuy nhiên,trong cơ cấu sản xuất, hoạt động in ấn xuất bản phẩm sẽ ngày càng chiếm

tỉ lệ nhỏ, vì thế, tính đặc thù về kinh tế-kỹ thuật sẽ ngày càng cao trong

khi mối quan hệ với nội dung xuất bản phẩm ngày càng xa, càng mờ nhạt.Bởi vậy, công tác chỉ đạo, quả lý, hoạch định cơ chế, chính sách đói vớingành in cũng cần có cách tiếp cận mới, điều chỉnh mới cho phù hợp vớiđòi hỏi của thực tế.

3 Nắm vững những vấn đề cơ bản của hoạt động xuất bản trong tiến trỡnh phỏt triển

Nằm trong tiến trình vận động chung của xuất bản thế giới và khu vực,đồng thời chịu những tác động riêng có của quỏ trỡnh đổi mới đất nước

và hội nhập quốc tế vào một ngành kinh tế-công nghệ đặc thù, nên bêncạnh những thành tựu to lớn đó đạt được, nhiều vấn đề mới và phức tạpcủa xuất bản đã và đang xuất hiện nhưng nổi bật lên 3 vấn đề, đó là:

- Mô hình tổ chức các đơn vị xuất bản

- Quá trình chuyên nghiệp hoá hoạt động xuất bản đưa xuất bản vươndần lên tính hiện đại

- Vấn đề xó hội húa hoạt động xuất bản, huy động cỏc nguồn lực xóhội vào phát triển sự nghiệp xuất bản

3 vấn đề đú đặt ngành xuất bản trước 3 thỏch thức lớn

a Hiện đại húa hoạt động xuất bản, tập trung vào 3 nội dung:

Thứ nhất, hiện đại húa mụ hỡnh NXB Cơ chế thị trường với thuộc

tớnh cố hữu là dựng lợi nhuận làm động lực phỏt triển, bờn cạnh những

tỏc động tớch cực tạo nờn một thị trường sỏch sụi động, phong phỳ chủngloại, cũng đang đặt ra những thỏch thức rất lớn cho hoạt động xuất bản,làm xuất hiện xu hướng thương mại hoỏ xuất bản một cỏch đơn thuần, trởthành một tỏc động trỏi chiều lờn sự phỏt triển đỳng định hướng, lànhmạnh, nhõn văn, đậm đà bản sắc dõn tộc của hoạt động xuất bản Trong

cơ chế thị trường, cỏc đơn vị xuất bản phải đỏp ứng cỏc yờu cầu, cỏc loạithị hiếu khỏc nhau của cụng chỳng, phải coi độc giả là “thượng đế”.Chớnh điều đú chứa đựng nguy cơ xuất bản, phỏt hành cả cỏc ấn phẩmkhụng văn hoỏ, thậm chớ cũn độc hại, gõy ra tỡnh trạng hỗn loạn, chụpgiật trong hoạt động xuất bản, tỏc hại đến đời sống tinh thần của xó hội,truyền thống văn hoỏ của dõn tộc Thương mại hoỏ đơn thuần sẽ búp chếtnhững giỏ trị văn hoỏ đỏp ứng lợi ớch cụng cộng, những cơ sở tinh thầncần thiết cho nền văn hoỏ dõn tộc mà việc xõy dựng và tụn vinh nú làkhụng thể thu hồi và hạch toỏn lỗ lói ngay được

Mặt khỏc, trong cơ chế thị trường, quỏ trỡnh tổ chức hoạt động xuấtbản vốn là tổ hợp cỏc hoạt động vừa cú sản xuất tinh thần của tỏc giả, củabiờn tập viờn, vừa cú sản xuất vật chất của việc nhõn bản in ấn tỏc phẩm

và hoạt động phõn phối lưu thụng xuất bản phẩm Quy luật đú đũi hỏi cỏccụng đoạn sản xuất, phõn phối, tiờu dựng sản phẩm phải ăn khớp vớinhau, tỏc động qua lại lẫn nhau tạo ra sự phỏt triển nhịp nhàng, liờn tục.Nhưng do loại hỡnh sản xuất tinh thần chiếm vị trớ chủ yếu trong toàn bộ

quỏ trỡnh xuất bản nờn cần cú chớnh sỏch phự hợp với nú Nếu thươngmại hoỏ đơn thuần cỏc hoạt động xuất bản, in, phỏt hành sẽ dễ dàng nẩysinh hiện tượng dễ làm khú bỏ, chỉ chạy theo thị hiếu, nhu cầu thị trường,hoạt động xuất bản và phỏt hành tập trung về cỏc vựng đụ thị, làm tăngkhoảng cỏch giữa nụng thụn và thành thị, đồng bằng và miền nỳi, khụngthực hiện được cỏc mục tiờu cỏch mạng trờn lĩnh vực tư tưởng – văn hoỏ.

Vỡ vậy, đối với cỏc đơn vị xuất bản, hiệu quả hoạt động của cỏc đơn vịxuất bản, nhất là cỏc NXB khụng thể chỉ tớnh ở hiệu quả kinh tế của nú

mà trước hết phải ở hiệu quả chớnh trị mà nú đem lại Song trong bàitoỏn giữa thực hiện nhiệm vụ chớnh trị và phỏt triển sản xuất kinh doanh,một lời giải dựa trờn sự kết hợp của 2 yếu tố: hiệu quả kinh tế và hiệu quảchớnh trị mới chắc chắn là lời giải cơ bản, lõu dài cho sự phỏt triển của

một nền xuất bản muốn vươn lờn tầm hiện đại Bởi vậy, hoàn thiện mụ

hỡnh doanh nghiệp làm nhiệm vụ xuất bản là bài toỏn cơ bản và là nhiệm

vụ trọng yếu cần giải đỏp trong thời gian tới Chỉ cú thế, cỏc đơn vị xuấtbản thực sự phỏt triển vững chắc trờn đụi chõn của chớnh mỡnh và qua

đú đỏp ứng yờu cầu hội nhập quốc tế đỳng theo định hướng mà Chỉ thị 42

đó đặt ra

Thứ hai, hiờn đại húa cơ chế quản lý hoạt động xuất bản Việt Nam là

một trong số khụng nhiều quốc gia cú đạo luật riờng về xuất bản 1 và là

1 Theo nghiờn cứu của chỳng tụi, hiện ngoài Việt Nam cũn cú Phỏp cú Luật về tổ chức xuất bản và

quốc gia duy nhất qui định trong văn bản Luật xuất bản là một lĩnh vựchoạt động tư tưởng sắc bộn của Đảng, Nhà nước và nhõn dõn, cú vai trũquan trọng trong giỏo dục, đào tạo, nõng cao dõn trớ, bồi dưỡng nhõn tài,đào tạo nhõn lực, xõy dựng nhõn cỏch con người… (Điều 3 - Luật Xuấtbản) Tuy nhiờn, sự thể chế hoỏ qui định khung như vậy của Luật Xuấtbản núi riờng, của toàn bộ cơ chế quản lý hoạt động xuất bản hiện naychưa tương xứng Trong khi ở hầu hết cỏc quốc gia khỏc, quản lý nhànước về xuất bản chủ yếu tập trung vào điều chỉnh 2 lĩnh vực là quyềntỏc giả và vấn đề qui hoạch, hỗ trợ phỏt triển văn hoỏ đọc Cú thể thấyđiều nay qua vai trũ của trung tõm phỏt triển văn hoỏ ở Phỏp hay TõyBan Nha…và một số quốc gia khỏc Cũng bởi vậy, vai trũ tự quản, vai trũcủa tổ chức hội được đẩy lờn rất mạnh Cỏc tổ chức hội tham gia trực tiếpcựng với Chớnh phủ hoạch định chớnh sỏch, xõy dựng phỏp luật, điềutiết sự bỡnh ổn của hoạt động của cỏc thành viờn trong tổ chức hội Cỏcnghị quyết của tổ chức hội này cú tớnh hiệu lực rất cao

Ngoài ra, cỏc quốc gia này tuy khụng xỏc định xuất bản là lĩnh vực vănhoỏ tư tưởng sắc bộn như chỳng ta nhưng cỏc chớnh sỏch ưu đói, đặc biệt

ưu đói thuế thể hiện rất rừ sự đỏnh giỏ về vai trũ của xuất bản đối vớikhoa học và giỏo dục Hầu hết cỏc quốc gia khụng đỏnh thuế xuất khẩu,rất ớt quốc gia đỏnh thuế nhập khẩu và nếu cú thỡ mức thuế thường rấtthấp Một số nước khụng đỏnh thuế VAT Cỏc chớnh sỏch hỗ trợ thể hiện

rừ qua quĩ hỗ trợ sỏng tạo, xõy dựng thư viện, phỏt triển cỏc cõu lạc bộsỏch Vấn đề tự do xuất bản được thể hiện khỏ rừ song cũng cú những quiđịnh chặt chẽ về sỏch cho thiếu nhi và thiếu niờn, những vấn đề liờn quanbảo vệ danh dự, nhõn phẩm và thụng tin cỏ nhõn, bớ mật quốc gia Cỏcvấn đề về tranh chấp chủ yếu giải quyết qua con đường hoà giải của Hội

và sau đú là qua toà ỏn

Ở Việt Nam, thời gian qua, cụng tỏc chỉ đạo, quản lý cú nhiều đổi mớinhằm thớch ứng với bước phỏt triển nhanh, với nhiều vấn đề mới, phứctạp của hoạt động xuất bản Tuy nhiờn, trong điều kiện phỏt triển kinh tếthị trường và hội nhập quốc tế, để vừa khẳng định định hướng XHCN vừatạo động lực cần thiết cho quỏ trỡnh phỏt triển và hội nhập, hiện đại húa

cơ chế quản lý trở thành yờu cầu cấp bỏch Vỡ vậy, đổi mới cụng tỏc chỉđạo, quản lý trong thời gian tới cần tập trung vào 5 nhiệm vụ và 6 giảiphỏp được Chỉ thị 42 CT/TW Về Nõng cao chất lượng toàn diện tronghoạt động xuất bản xỏc định, trong đú, nhấn mạnh đổi mới cụng tỏc quản

lý theo hướng tăng cường vai trũ là qui hoạch, định hướng, xõy dựng hệ

thống phỏp luật thể hiện rừ nột ưu đói của nhà nước đối với lĩnh vực sản

xuất kinh doanh đặc thự qua thuế và chớnh sỏch hỗ trợ khỏc; hỗ trợ phỏt

triển văn húa đọc và thực hiện hiệu quả, đầy đủ cơ chế hậu kiểm

Thứ ba, hiện đại húa cơ sở vật chất toàn ngành xuất bản, in và phỏt hành sỏch Một mụ hỡnh, một qui hoạch dự hoàn thiện đến đõu cũng chỉ

là những bản thiết kế Nú cần những vật liệu để hiện thực hoỏ bản thiết kế

đú Vốn, cơ sở vật chất kỹ thuật và nguồn nhõn lực cú chất lượng chớnh

là những vật liệu để xõy dựng được một nền xuất bản hiện đại Trong cơchế thị trường và trước yờu cầu của quỏ trỡnh hội nhập, chỳng ta đangđứng trước tỏc động tiờu cực lờn đời sống xuất bản như khuynh hướng tưtưởng phi XHCN, khuynh hướng thương mại hoỏ đơn thuần Cỏc NXBcũng sẽ phải bước vào một cuộc cạnh tranh mới, gay gắt hơn Trong cuộccạnh tranh đú, sự hạn chế về cơ sở vật chất, kỹ thuật, về qui mụ vốn vàkhả năng thu hỳt nguồn nhõn lực cú chất lượng cao khú cú thể cho cỏcNXB thực hiện tốt nhiệm vụ chớnh trị Vỡ thế, yờu cầu tăng cường nănglực, tiềm lực là điều kiện cần cho sự phỏt triển ổn định, đỳng định hướngcủa cỏc NXB

Thực hiện nhiệm vụ này cần cú sự phối hợp đồng bộ của nhiều cơquan, ban, ngành nhưng trước hết và mang tớnh quyết định là vai trũ củacỏc cơ quan chủ quản NXB Thụng qua đầu tư vốn, cơ cở vật chất, kỹthuật, trụ sở làm việc, thụng qua việc dành những cơ chế, chớnh sỏchthớch hợp như tạo điều kiện cho NXB khai thỏc nguồn bản thảo, đặt hàngcho NXB, để NXB tổ chức xuất bản tài liệu, sỏch trong phạm vi ngành,địa phương mỡnh phụ trỏch; thụng qua chớnh sỏch xõy dựng và đào tạonguồn nhõn lực, cỏc cơ quan chủ quản từng bước tăng cường năng lực,tiềm lực cho NXB của mỡnh Riờng đối với khối cơ quan chủ quản NXB

địa phương, cần chỉ đạo tăng cường mối quan hệ giữa NXB với cỏc đơn

vị trong ngành ở địa phương như in, phỏt hành và hệ thống thư viện Cầntạo dựng vị thế cho NXB trong mối quan hệ với cỏc đơn vị chức năngtrong Ban, ngành địa phương tương xứng với vị trớ, chức năng của hoạtđộng xuất bản

Mặt khỏc, cũng cần nhận thấy, xó hội hoỏ hoạt động xuất bản là yờucầu cú tớnh khỏch quan, là con đường nhằm tăng cường năng lực, tiềmlực của toàn ngành núi chung và sự phỏt triển của chớnh cỏc NXB núiriờng Song để thực hiện chủ trương xó hội hoỏ một cỏch hiệu quả thỡphải tạo được thế đứng bỡnh đẳng cho cỏc NXB trong quỏ trỡnh thựchiện liờn doanh, liờn kết Yờu cầu đú lại đặt trở lại vấn đề vai trũ quản lý

và đầu tư của của nhà nước mà trong đú cú vai trũ của chủ quản

b Chuyờn nghiệp húa hoạt động xuất bản, tập trung vào 4 nội dung:

Thứ nhất, xõy dựng mục tiờu phỏt triển dài hạn của toàn ngành cũng như của mỗi đơn vị xuất bản Cú thể coi đõy là tiờu chớ cơ bản nhất Sự

ra đời của một NXB, cơ sở in hay phỏt hành xuất bản phẩm khụng phảinhằm chỉ đỏp ứng yờu cầu, nhiệm vụ trước mắt, trong một giai đoạn cụthể Xỏc định rừ mục tiờu phỏt triển dài hạn, gắn với nú là một "triết lý"sản xuất và quảng bỏ sỏch, tạo dựng được thương hiệu bằng chất lượngsản phẩm và cỏch thức riờng trong hoạt động, đú là một tiờu chớ cơ bản,quan trọng nhất của tớnh chuyờn nghiệp của NXB trong thời kỳ hiện đại