Tích hợp kiến thức địa lý địa phương vào dạy học địa lý lớp 10 trường THPT.

Địa lý là môn học có nhiều thuận lợi về giáo dục tình yêu quê hương đất nước, trong đó các kiến thức địa lý địa phương có vai trò cực kỳ quan trọng.

Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên htt p ://www.l r c -tnu ed u v n 1

Chương 1: Cơ sở lý luận và thực tiễn của v iệc tích hợp kiến 7 thức địa lý địa phương vào dạy học địa lý lớp 10 THPT

1.1 Kiến th ức địa lý địa ph ươn g tron g ch ươn g trìn h địa lý trường 7

phổ thông các nước trên thế giới

1.1.1 Vai trò của kiến thức địa lý địa phương trong dạy học địa lý 71.1.2 Một số kiểu cấu tạo chương trình địa lý trường phổ thông ở các 8

nước trên thế giới

1.2 Kiến th ức địa lý địa ph ươn g tron g ch ươn g trìn h địa lý trường 9

phổ thông ở nước ta

1.2.1 Vị trí của kiến th ức địa lý địa ph ương trong phân phối chương 9

trình địa lý trường phổ thông

1.2.2 Thực trạng kiến thức địa lý địa phương của giáo viên và học sinh 13

phổ thông hiện nay, lấy thí dụ ở tỉnh Thái Nguyên

1.3 Vai trò của kiến thức địa lý địa phương đối với việc dạy học địa 17

lý lớp 10 THPT

1.4 Tình hình sử dụng các kiến thức địa lý địa phương vào dạy học 21

địa lý lớp 10 ở tỉnh Thái Nguyên

Chương 2: Tích hợp kiến thức địa lý địa phương vào dạy học 29 Địa lý lớp 10 THPT Lấy ví dụ ở tỉnh Thái Nguyên

2.3.1 Khái quát về tích hợp và tích hợp kiến thức địa lý địa phương 39

vào dạy học Địa lý lớp 10

2.3.2 Các nguồn tài liệu thu thập kiến th ức địa lý địa ph ương để tích 43

hợp vào dạy học địa lý 10

2.3.3 Định hướng một số nguyên tắc chung để tích hợp kiến thức địa 45

lý địa phương vào dạy học địa lý lớp 10

2.3.4 Các phương pháp dạy học cụ thể để tích hợp kiến thức địa lý địa 51

phương vào dạy học Địa lý lớp 10

2.4 Kiến thức địa lý địa phương tỉnh Thái Nguyên và vệic tích hợp 60

vào dạy học địa lý lớp 10 trong tỉnh

2.4.1 Kiến thức địa lý địa phương tỉnh Thái Nguyên: nội dung và 60

nguồn tài liệu thu thập

2.4.2 Định hướng một số nội dung và phương pháp dạy học để tích 73

hợp kiến thức ĐLĐP tỉnh Thái Nguyên vào dạy học địa lý lớp 10

2.4.3 Thí dụ về tích hợp kiến thức ĐLĐP tỉnh Thái Nguyên vào dạy 84

học địa lý lớp 10

2.4.4 Giới thiệu một số giáo án tích hợp kiến thức ĐLĐP tỉnh Thái 87

Nguyên vào dạy học địa lý lớp 10 trong tỉnh

3.1 Mục đích, nhiệm vụ, nguyên tắc của thực nghiệm sư phạm 88

3.3 Căn cứ và tiêu chí để đánh giá, xếp loại kết quả thực nghiệm 913.3.1 Căn cứ đánh giá, xếp loại kết quả thực nghiệm 913.3.2 Tiêu chí đánh giá, xếp loại kết quả thực nghiệm 91

3.4 Phân tích, đánh giá kết quả thực nghiệm sư phạm 93

Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên htt p ://www.l r c -tnu ed u v n 1

1 Lý do chọn đề tài

MỞ ĐẦU

Trong chương trình giáo dục quốc dân, Đ ịa lý là môn học quan trọng nên được đưa vào giảng dạy ở các trường phổ thông từ lớp 6 cho đến lớp 12, nhằm mục đích trang bị cho học sinh những kiến thức cơ bản về khoa học địa lý, cũng như vận dụng những kiến thức đó vào cuộc sống để biết cách ứng xử với môi trường tự nhiên và xã hội xung quanh, đồng thời đáp ứng với yêu cầu phát triển của đất nước, xu thế tất yếu của thời đại

Địa lý là môn học có nhiều thuận lợi về giáo dục tình yêu quê hương đất nước, trong đó các kiến thức địa lý địa phương có vai trò cực kỳ quan trọng Vì thế, một nhà văn Nga đã nói: tình yêu quê ưhơng đất nước phải được bắt nguồn từ tình yêu đối với sự vật, hiện tượng gần gũi, thân quen nơi xóm, làng của mình và chúng ta chỉ thực sự yêu chúng khi hiểu biết sâu sắc về chúng Chính việc giảng dạy địa lý địa phương tạo điều kiện cho thế hệ trẻ tìm hiểu và đánh giá đúng tiềm năng các điều kiện tự nhiên, tài nguyên thiên nhiên và thực trạng kinh tế - xã hội của địa phương, từ đó giúp

họ định hướng nghề nghiệp, lao động sản xuất, góp phần xây dựng quê hương giàu đẹp

Kiến thức địa lý địa phương (quê hương) có liên quan nhiều đến địa lý đại cương, địa lý thế giới, địa lý Việt Nam, trong đó đặc biệt là địa lý lớp

10 Hệ thống kiến thức Địa lý lớp 10 là nền tảng của môn Địa lý THPT, bao gồm: các khái niệm, các quy luật địa lý, các mối quan hệ nhân quả… nhưng nhiều nhất là các khái niệm chung Kiến thức địa lý địa phương là tài liệu sống động để nắm những kiến thức địa lý cơ bản đó Bởi vì thông qua những hiểu biết ban đầu về các sự vật, hiện tượng hết sức gần gũi, thân quen mà học sinh nhìn thấy hàng ngày ở địa phương sẽ tạo điều kiện để hình thành biểu t ượng địa lý cho học sinh Trong khi đó, biểu tượng địa lý lại là cơ sở để tạo nên khái niệm địa lý, vì nó phản ánh đượ c những thuộc tính của khái niệm địa lý tương ứng Ngược lại, việc đưa kiến thức địa lý địa ph ương trong d

ạy học địa lý sẽ góp phần bổ sung kiến thức về địa phương cho học sinh và

Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên htt p ://www.l r c -tnu ed u v n 2làm giàu tình yêu quê

hương đất nước tro ng tâm hồn các em Đồng thời, bài giảng địa lý có sự liên hệ, chứng minh bằng thực tiễn nơi các em đang sinh sống và học tập

sẽ trở nên hấp dẫn và có tính thuyết phục với học sinh hơn

Ở nước ta vấn đề dạy học địa lý địa phương ở các trường phổ thông hiện nay đã được chú ý nhiều hơn trước Tuy nhiên, dung lượng kiến thức này vẫn còn chiếm một tỷ lệ rất nhỏ trong chương trình địa lý phổ thông Ngoài các tiết dạy địa lý địa phương theo quy định, thầy (cô) giáo chưa thường xuyên đưa kiến thức địa lý địa phương vào bài giảng Đặc biệt, giáo viên nắm kiến thức địa lý địa phương chưa sâu, chưa rộng đã phần nào ảnh hưởng đến chất lượng học tập của học sinh Do đó, kiến thức địa lý địa phương của học sinh thường nghèo nàn, việc cung cấp và bổ sung kiến thức địa lý địa phương cho học sinh còn nhiều hạn chế, đây là vấn đề cần khắc phục

Rõ ràng, đề tài sẽ thực hiện được nhiều mục đích phù hợp với đòi hỏi cả về mặt lý thuyế t và thực tiễn Vì vậy, chúng tôi đã lựa chọn đề tài

“Tích hợp kiến thức địa lý địa phương vào dạy học địa lý lớp 10 trường THPT”.

2 Mục đích nghiên cứu

- Bổ sung và làm phong phú kiến thức địa lý địa phương cho học sinhphổ thông

- Tìm biện pháp, phương pháp giúp học sinh nắm kiến thức địa lý lớp

10 vững chắc thông qua việc vận dụng kiến thức địa lý địa

phương

- Làm cho bài gải ng địalý có sức thuyết phục, gây được niềm hứngthú, tính tích cực học tập của học sinh

- Góp phần giáo dục tình yêu quê hương, đất nước cho các học sinh

3 Nhiệm vụ nghiên cứu

- Nghiên cứu cơ sở lý luậ n và thực tiễn của việc tích hợp kiến thức địa lý địa phương vào dạy học địa lý 10 THPT

- Nghiên cứu đặc điểm kiến thức địa lý lớp 10 và con đường hìnhthành kiến thức cho học sinh

- Tìm ra một số nguyên tắc và phương pháp để tích hợp kiến thức địa

lý địa phương vào dạy học địa lý lớp 10

- Nghiên cứu việc tích hợp kiến thức địa lý địa phương tỉnh Thái Nguyên vào dạy học địa lý lớp 10 trường THPT để chứng minh cho lý thuyết của đề tài

4 Giới hạn nghiên cứu

Trong quá trình nghiên ứcu do có nhiều điều kiện hạn chế (về thời gian, tài chính…) nên đề tài chỉ giới hạn ở việc nghiên cứu tích hợp kiến thức địa lý địa phương vào dạy học chương trình địa lý lớp 10 trường THPT

và lấy ví dụ minh hoạ ở tỉnh Thái Nguyên

5 Phương pháp nghiên cứu

- Phương pháp thu thập tài liệu

Việc thu thập tài liệu được thực hiện dựa vào mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu của đề tài Các nguồn tài liệu gồm sách báo, tạp chí chuyên ngành, các báo cáo khoa học, các đề tài nghiên cứu, các trang web cung cấp thông tin

và các chỉ thị, nghị quyết của ngành giáo dục có liên quan đến đề tài Để đề tài đảm bảo tính khoa học và tính sư phạm, trong quá trình thu thập tài liệu phải đặc biệt chú ý đến nội dung chương trình SGK Địa lý lớp 10 ban cơ bản, sách hướng dẫn của giáo viên, cùng với các tài liệu tham khảo khác Vì vậy, nguồn tài liệu thu thập được hết sức phong phú và đều liên quan đến nội dung của đề tài nghiên cứu Tuy nhiên, việc lựa chọn và sắp xếp nội dung sao cho chính xác, phù hợp với quá trình dạy học hiện nay cần khá nhiều thời gian và công sức của tác giả

- Phương pháp điều tra, quan sát

Đó là phương pháp đi kảho sát thực tế ở một số trường phổ thông trong tỉnh Thái Nguyên để nắm rõ thực trạng dạy và học địa lý địa phương ở các trường phổ thông hiện nay Dự giờ của một số giáo viên đang dạy Địa lý lớp 10, phỏng vấn và phát phiếu điều tra cho học sinh và giáo viên để rút ra những nhận xét chính xác, khách quan Đồng thời để đưa ra những kiến nghị

cần thiết, giúp cho việc giảng dạy và học tập bộ môn Địa lý, trong đó có địa

lý địa phương ở trường phổ thông được tốt hơn

- Phương pháp phân tích hệ thống

Trong quá trình dạy học thì nội dung, phương pháp và phương tiện dạy học cũng như xu hướng dạy học là một tổng thể thống nhất với những quy luật nội tại riêng của nó Do đó để đảm bảo tính khoa họ c và tính

sư phạm của đề tài, trong quá trình thực hiện đề tài cần phải xem xét, phân tích các đối tượng nghiên cứu trong một hệ thống hoàn chỉnh Chẳng hạn, cần phải nghiên cứu việc dạy học địa lý địa phương trong mối quan hệ qua lại nhiều chiều với toàn bộ chương trình địa lý phổ thông Hay khi xem xét thực trạng giảng dạy và học tập địa lý địa phương ở các trường phổ thông hiện nay cần phải nhìn nhận từ cả phía giáo viên và phía học sinh trên nhiều

phương diện: nội dung, phương pháp, phương tệin, xu hướng… Có như vậy, mới rút ra được những kết luận khách quan, chính xác về vấn đề đưa ra

- Phương pháp thực nghiệm sư phạm

Để kiểm chứng tính khoa học và thực tiễn của đề tài, nhất định phải tiến hành thực nghiệm sư phạm Đó là cách trực tiếp giảng dạy hoặc nhờ một

số giáo viên có kinh nghiệm ở một số trường phổ thông giúp đỡ giảng dạy phần bài giảng do tác giả thiết kế theo mục đích của đề tài Sau đó dùng phiếu thăm dò lấy ý kiến của giáo viên và học sinh nhằm kiểm nghiệm các kết quả

lý thuyết mà đề tài đưa ra Phân tích các kết quả thực nhiệm thu được, rút ra những nhận định cần thiết và từ đó đề ra một số kiến nghị giúp cho việc dạy học địa lý địa phương nói riêng, cũng như địa lý nói chung có được hiệu quả như mong muốn

- Phương pháp thống kê toán học

Vận dụng lý thuyết xác suất thống kê và thống kê toán học để xử lý, phân tích các kết quả thu được sau khi tiến hành thực nghiệ m sư phạm ở các trường THPT ở tỉnh Thái Nguyên, nhằm đánh giá tính khả thi của đề tài trong việc tích hợp kiến thức địa lý địa phương vào dạy học địa lý lớp 10, đồng thời

là căn cứ k hoa học để xác định xu hướng phát triển của đối tượng để đề xuấtnhững biện pháp thực hiện cho tốt.

6 Lịch sử nghiên cứu

- Ở nước ngoài:

Ở Liên Xô (trước đây) và các nước Đông Âu đã có rất nhiều công trình nghiên cứu địa lý địa phương cả về lý luận và về thực tiễn Tổng kết vấn đề này, K.F.Stroev (1974) khẳng định: tài liệu địa lý địa phương là cơ

sở tốt nhất để hình thành biểu tượng, khái niệm địa lý cho học sinh và minh hoạ cho các bài giảng địa lý Chính địa lý địa phương là môi trường tốt nhất để học sinh có thể vận dụng những kiến thức đã học vào thực tiễn sinh động ở nơi các em đang sinh sống

Ở Pháp và nhềiu nước khác như Hoa Kỳ, Ôxtraylia, Thái Lan, Ấn Độ… địa lý địa phương cũng được đưa vào chương trình phổ thông, bắt đầu

từ việc tìm hiểu quê hương cho tới việc công bố các công trình nghiên cứu và hướng dẫn giảng dạy địa lý địa phương Mục đích của việc giảng dạy địa lý địa phương trong nhà trường ở nước ngoài là góp phần giáo dục lòng yêu quê hương đất nước, bồi dưỡng cho học sinh khả năng tìm hiểu và năng lực tư duy tổng hợp đối với các vấn đề của địa phương

- Ở trong nước:

Nghiên cứu địa lý địa ph ươn g đ ã đ ược tiến hàn h từ lâu Có thể

coi Nguyễn Trãi với “Dư địa chí” (ra đời vào thế kỷ XV) là người đặt nền móng cho việc nghiên cứu vấn đề này Gần đây hàng loạt “Địa chí” của các

tỉnh đã được biên soạn như: “Địa phương chí Hà Bắc ” (Hoàng Thếiu Sơn) , “Địa phương chí Hải Phòng” (Hoàng Đạo Thuý ), “Địa lý địa phương các tỉnh” (Viện Khoa học xã hội Việt Nam), “Địa lý các tỉnh và thành phố Việt Nam” (Lê Thông)… Để đáp ứng yêu cầu đưa kiến thức địa lý địa phương vào trong dạy học phổ thông, các tỉnh cũng đã chủ động tổ chức nghiên cứu và biên soạn tài liệu địa lý địa phương dùng riêng cho tỉnh mình Đến nay hầu hết các

tỉnh trong cả nước đã làm được điều này, tiêu biểu có Hà Nội, Hải Phòng, BắcNinh, Thái Bình, Thái Nguyên…

7 Những đóng góp của luận văn

- Đề tài đã xây dựng được cơ sở lý luận và thực tiễn của việc tích hợp địa lý địa phương vào dạy học địa lý lớp 10 trường THPT nói chung

- Đưa ra một số ng uyên tắc và phương pháp để tích hợp kiến thức địa lý địa phương vào dạy học địa lý lớp 10

- Thiết kế một số giáo án có sự tích hợp địa lý địa phương vào dạy học địa lý lớp 10 THPT tỉnh Thái Nguyên

- Kết quả của đề tài có tính khả thi, sẽ là tài liệu tham khảo cho giáo viên dạy chương trình địa lý lớp 10 nói chung và giáo viên ịđa lý tỉnh Thái Nguyên nói riêng

8 Cấu trúc của luận văn

Luận văn gồm 3 chương:

- Chương 1: Cơ sở lý luận và thực tiễn của việc tích hợp kiến thức địa

lý địa phương vào dạy học địa lý lớp 10 trường THPT

- Chương 2: Tích hợp kiến thức địa lý địa phương vào dạy học địa lý

lớp 10 trường THPT Lấy ví dụ ở tỉnh Thái Nguyên

- Chương 3: Thực nghiệm sư phạm

1.1.1 Vai trò của kiến thức địa lý địa phương trong dạy học địa lý

Tuỳ từng quố c g ia, kiến th ức địa lý địa phương được dạy học trong chương trình địa lý ở trường phổ thông là kiến thức địa lý tự nhiên, kinh tế, xã hội của một tỉnh, một bang, một tiểu bang, một vùng hay một khu vực, thậm chí còn nhỏ hơn nữa Đó là những kiến thức địa lý ở không gian hẹp của m ột nước nên còn được gọi là địa lý quê hương Nó có thể được cấu tạo thành một môn học riêng dạy ở một lớp nhất định, thường ở bậc tiểu học Hoặc nó được tích hợp vào nội dung địa lý các lớp như ở nước ta, kiến thức địa lý địa phương được bố trí thành một chương ở địa l ý lớp 9, lớp 12

và được tích luỹ dần trong quá trình dạy học các bài học ở các lớp

Với mục đích phục vụ giáo dục, nội dung địa lý địa phương phải xuất phát từ những yêu cầu giảng dạy và học tập ở trường phổ thông, gắn liền với chương trình và thời gian quy định Yêu cầu học tập địa lý địa phương đối với học sinh là các em phải có được những kiến thức tối thiểu về địa phương mình đang sinh sống, có khả năng nhận biết, giải thích và phân tích được các hiện tượng địa lý diễn ra ngay tại địa phương

Địa lý địa phương là một bộ phận và có liên quan mật thiết với địa lý

Tổ quốc nên kiến thức địa lý địa phương có vai trò là cơ sở để học sinh nắm kiến thức địa lý Tổ quốc, kiến thức địa lý nói chung Ngược lại, việc tích hợp kiến thức địa lý địa phương vào dạy học địa lý phổ thông có tác dụng bổ sung kiến thức địa lý địa phương cho các em, từ đó bồi dưỡng tình yêu quê hương đất nước trong mỗi con người

Kiến thức địa lý địa phương là kiến thức về các sự vật, hiện tượng hết sức gần gũi, thân quen mà học sinh nhìn thấy hàng ngày Do vậy nó tạo điều kiện hình thành biểu tượng địa lý cho học sinh Mà như chúng ta biết, biểu tượng địa lý lại là cơ sở để tạo ra khái niệm địa lý, vì nó phản ánh được những thuộc tính của khái niệm địa lý tương ứng Biểu tượng về các sự vật, hiện tượng càng sáng và càng đầy đủ thì việc nhận thức càng tốt.

Đồng thời, khi giáo viên biết lồng ghép, tích hợp kiến thức địa lý địa phương vào trong bài gải ng địa lý sẽ gây được sự hứng thú, tính tự giác, tích cực học tập của học sinh Bên cạnh đó, những kiến thức địa lý địa

phương mà nhà trường trang bị cho học sinh nếu có giá trị thực tiễn sẽ tạo điều kiện để học sinh có thể vận dụng được vào công việc lao động sản xuất tại địa phương, tham gia cải tạo xây dựng quê hương giàu đẹp

1.1.2 Một số kiểu cấu tạo chương trình địa lý ở trường phổ thông các nước trên thế giới

Có hai kiểu cấu tạo chương trình địa lý cơ bản trên thế giới:

- Kiểu 1: đi từ địa lý địa phương (quê hương) đến địa lý Tổ quốc, các

vùng lãnh thổ trên thế giới, cuối cùng là địa lý đại cương Kiểu cấu tạo này khá phổ biến, nhất là ở các nước châu Âu nên ngay từ các lớp tiểu học học sinh đã được học về quê hương của mình (thôn, xóm, thành phố, thị trấn nơi học sinh đang học tập và sinh sống) Ở châu Á, cũng có một số nước cấ

u tạo chương trình địa lý phổ thông theo kiểu này, tiêu biểu có Ấn Độ, Thái Lan, người học được tiếp nhận kiến thức địa lý địa phương ngay từ những lớp tiểu học, sau đó tiếp tục được bổ sung và nâng cao kiến thức đó ở những lớp trên

- Kiểu 2: đi từ địa lý đại cương đến địa lý các khu vực trên thế giới,

cuối cùng mới đến địa lý Tổ quốc, trong đó bao gồm địa lý các vùng lãnh thổ trong đất nước và địa lý từng địa phương Cấu tạo chương trình theo kiểu này phổ biến ở Liên Xô (trước đ ây) và các n ước Đôn g Âu Địa lý địa

phương thường được học ở các lớp trên, khi mà học sinh đã có một lượng kiến thức địa lý đại cương nhất định Nước ta cũng có cấu tạo theo kiểu này

Địa lý bắt

đầu đưa vào dạy học ở lớp 4 dưới hình thức một bộ môn chung với cái tên

“Khoa học tự nhi ên và xã hội” Trong bộ môn này địa lý địa phương

chưa được đề cập để giảng dạy cho học sinh, mà chỉ dừng lại ở việc tìm hiểu những thông tin cơ bản của một số đối tượng, địa danh điển hình, nổi tiếng của Việ t Nam như dãy Trường Sơn, sông Hồng, sông Cửu Lo ng…, tức là bước đầu cung cấp cho họ c sinh những biểu tượng về các sự vật, hiện tượng địa lý Địa lý chỉ thực sự trở thành một môn học riêng từ lớp 6 THCS và đến tận các lớp cuối cấp (lớp 9 THCS và lớp 12 THPT) địa lý địa phương mới chính thức được đưa vào chương trình địa lý Kiểu n ày có một th uận lợi là học sinh dễ dàng phát hệi n, g iải th ích, phân tích các vấn đ ề địa ph ươn g mìn h dựa trên những kiến thức địa lý đại cương và địa lý Tổ quốc đã được trang bị ở các lớp dưới Nhưng có hạn chế là khi học các kiế n thức đại

cương, địa lý thế giới và ngay cả địa lý Tổ quốc do học sinh không có kiến thức thực tế của địa phương để hiểu sâu sắc những kiến thức này, nên nhiều khi dẫn đến hiện tượng học

vẹt

Ngoài hai kiểu trên, trong chương trình địa lý ở một số nước, c ác kiến thức địa lý cả ở bậc tiểu học và THCS đều được tích hợp với các kiến thức lịch sử, giáo dục công dân và xã hội học trong một môn chung có

tên là “Khoa học xã hội”, còn các kiến thức về khoa học Trái Đất được tích

hợp với các kiến thức về vật lý, hoá học, sinh học trong môn học có tên là

“Khoa học tự nhiên”, chỉ từ cấp THPT kiến thức địa lý mới trở thành môn

học riêng Dù có được sắp xếp, cấu tạo theo nhiều kiểu khác nữa thì về cơ bản chúng vẫn tuân thủ theo hai kiểu cơ bản nêu trên Do vậy, việc hìn h thành kiến thức địa lý cho học sinh vẫn không có gì thay đổi: quy nạp hoặc diễn dịch

1.2 Kiến thức địa lý địa phương trong chương trình địa lý trường phổ thông ở nước ta

1.2.1 Vị trí của kiến thức địa lý địa phương trong phân phối chương trình địa lý trường phổ thông

Kiến thức địa lý địa phương bao gồm kiến thức địa lý một tỉnh

(hoặc thành phố trực thuộc TW), thành phố trực thuộc tỉnh, quận, huyện, phường, xã, thôn, xóm của tỉnh đó Song dạy học đ ịa lý địa phương ở nước ta vẫn chưa được coi trọng đúng mức và không có tài lệiu địa lý địa ph ương ở cấp quận huyện, phường xã, thôn xóm Biểu hiện cụ thể là kiến thức địa lý địa phương được dạy ở trường phổ thông chủ yếu mới dừng lại ở phạm vi cấp tỉnh, nhỏ hơn nữa là cấp huyện Trong khi đó, những kiến thức n ày rất quan trọng, có liên quan, ảnh hưởng trực tiếp đến đời sống học sinh Nhất là những kiến thức ở thôn, xóm, xã, phường, quận, huyệ n nơi các em sinh sống thường không được đề cập tới Đây chính là một điểm yếu trong dạy học địa lý địa phương mà chúng ta cần khắc phục

Chương trình môn địa lý trường phổ thông được xây dựng theo kiểu đồng tâm, có nâng cao dần kiến thức từ THCS lên THPT Học sinh được trang bị kiến th ức về địa lý đ ại cươn g, địa lý thế g iới, địa lý Việt Nam (b

ao gồm địa lý tự n h iên và địa lý kinh tế - xã hội) với mức độ và phương pháp khác nhau: Địa lý đại cương được học ở các lớp đầu cấp (lớp 6 THCS, lớp 10

THPT) làm cơ sở tiếp thu các giáo trình địa lý khác, tuy nhiên nó vẫn tiếp tục được học ở các lớp sau, xen kẽ với địa lý các châu lục và địa lý Việt Nam Địa lý Việt Nam được dạy tương đối hoàn chỉnh ở cấp THCS, bao gồm địa lý

tự nhiên và địa lý kinh tế (lớp 8 và 9 THCS) Học sinh được trang bị những kiến thức khá đầy đủ về địa lý đất nước để chuẩn bị cho việc tiếp thu nội

dung: “Những vấn đề kinh tế xã hội Việt Nam” ở chương trình lớp 12 THPT

Chương trình Địa lý các châu lục ở cấp THCS sẽ trang bị cho học sinh những kiến th ức về các châu lục: điều kiện tự n h iên, d ân cư, b ản đ ồ ch ính trị, các hoạt động kinh tế của con người Những kiến thức này là nền tảng để học sinh có thể hiểu đầy đủ bản đồ chính trị thế giới đương đại, một số vấn đề địa

lý kinh tế thế giới, sự phát triển kinh tế các khu vực, các quốc gia trên thế giới được đề cập ở lớp 11 THPT

Qua cách phân phối chương trình nêu trên, chúng ta nhận thấy địa lý địa phương rất ít được nhắc đến Ở cấp tiểu học, học sinh bắt đầu làm quen

với địa lý dưới tên một môn học chung đó là “Khoa học tự nhiên và xã hội”

Nội dung kiến thức địa lý trong bộ môn này chủ yếu cung cấp cho học sinh một số biểu tượng, khái niệm cơ bản, đặc trưng ở nước ta như sông Hồng, dãy Hoàng Liên Sơn, dãy Trường Sơn… Trên thế giới, có những nước lại trang bị kiến thức địa lý địa phương cho học sinh từ những lớp tiểu học và soạn thành một giáo trình riêng cho mỗi lớp, sau đó tếi p tục được nâng cao ở các lớp trên Trong khiở nước ta, kiến thức địa lý địa phương (quê hương) chỉ được dạy một số tiết ít ỏi Trong chương trình và SGK địa lý ở trường phổ thôn g, địa lý địa phương được chính thức đưa vào giảng dạy

và học tập ở lớp 9

THCS và lớp 12 THPT (hai lớp cuối cấp) Với lý do, ở hai lớp này, học sinh đã có những kiến thức địa lý nhất định về địa lý đại cương, địa lý Tổ quốc để

có thể vận dụng vào tìm hiểu và giải thích được các vấn đề của địa phương (tựnhiên, kinh

ết - xã hội) Lớp 9: các b ài h ọc về địa lý địa ph ương đ ược trình bày trong 4 bài là 41, 42, 43, 44 vàảnggi dạy trong 4 tiết theo phân phối chương trình (mỗi b ài mộ t tiết) Lớp 1 2: các b ài họ c về địa lý địa ph ương được nhắc tới trong 2 bài 44 và 45, với thời lượng là 2 tiết, nhưng với yêu cầu cao hơn là các em phải viết được một bản tổng hợp về địa lý tỉnh (thành phố) của mình trên tất cả các phương diện (tự nhiên và kinh tế - xã hội)…

Như vậy, số b ài và số tiết d ạy về địa lý địa ph ương ở Việt Nam còn quá ít, bởi có nhiều khó khăn chưa được khắc phục như là: khó sắp xếp về mặt thời gian giảng dạy (vì khối lượng kiến thức địa lý cần truyền đạt cho học sinh quá lớn mà thời gian học tập ở trên lớp lại có hạn), điều kiện vật chất eo hẹp (SGK, tài liệu tham khảo th iếu, đồ dùng dạy học không đầy đủ)… Tuy nhiên, giáo viên vẫn có thể linh động, sáng tạo nhiệm vụ này bằng cách ngoài các tiết dạy địa lý địa phương theo quy định của Bộ GD&ĐT,

chúng ta có thể cung cấp và bổ sung kiến thức đó vào các tiết dạy địa lý ở các lớp t hông qua các ví dụ, các chứng minh, các câu hỏi gợi mở, thậm chí là các bài tập, các bài

kiểm tra có liên hệ đến địa phương Giáo viên cũng không nên chỉ yêu cầu học sinh lấy các kiến thức địa lý địa ph ương ở phạm vi cấp tỉnh (hu yện)

mà nên khuyến khích cá c em lấy các ví dụ càng gần, càng cụ thể nơi các em sinh sống càng tốt Điều đó sẽ giúp cho việc dạy và học địa lý trở nên hấp dẫn, hiệu quả, thiết thực hơn nhờ vào tính tích cực học tập của học sinh khi mỗi giáo viên biết khơi dậy vốn kiến thức thực tế tr ong họ

Sự chậm trễ trong việc khắc phục những khó khăn nêu trên đã dẫn đến tình trạng học sinh nước ta không biết gì hoặc biết một cách lơ mơ về những sự vật, hiện tượng ở quê hương mình nhưng lại có thể nhanh chóng định nghĩa một khái niệm địa lý hay nêu tên và đặc điểm một sự vật, hiện

tượng địa lý trên thế giới Thí dụ: các em có thể biết đặc điểm của sông Nin,

sông A-ma-dôn hoặc có thể biết đá tạo nên dãy núi Hi -ma-lay-a,

Anpơ… nhưng lại không hề biết đặc điểm chung nhất về con sông chảy qua làng xã của mình, loại đất đá nằm trên đường đi lối lại ở thôn xóm Những yếu kém này của học sinh phải được xác định và đánh giá một cách công bằng, chủ yếu là do các thầy (cô) giáo địa lý các cấp học đã không quan tâm lồng ghép, tích hợp kiến thức địa lý địa phương vào các bài gảing địa lý ở tất cả các lớp Đồng thời, giáo viên cũng chưa hướng dẫn cho học sinh

phương pháp tự học địa lý địa phương Bản thân giáo viên chưa tích cực tìm hiểu các kiến thức địa lý địa phương, đặc biệt là các kiến thức tự nhiên, kinh

tế - xã hội trong không gian hẹp như xã, phường, quận, huyện hay nơi

trường đóng Và một nguyên nhân khách quan không thể phủ định đó là các công trình nghiên cứu về địa lý địa phương từ cấp huyện trở xuống ở nước ta còn rất hiếm

Những điều nêu trên đồng nghĩa với việc chúng ta cần xác định rõ hơn vai trò của giáo dục kiến thức địa lý địa phương trong nhà trường phổ thông, thấy được sự cần thiết phải trang bị cho học sinh những kiến thức cơ bản về quê hương đất nước mình trước khi trở thành một người công dâ n Việt Nam đích thực

1.2.2 Thực trạng kiến thức địa lý địa phương của giáo viên và học sinh phổ thông hiện nay, qua tìm hiểu ở tỉnh Thái Nguyên

Kiến thức địa lý địa phương được dạy chính khoá trong nhà trường và

là mộ t b ộ phận kiến th ức quan trọn g củ a ch ương trình địa lý trường phổ thông Qua điều tra việc dạy học địa lý địa phương ở trường các phổ thông ở Thái Nguyên, một tỉnh có nền kinh tế - xã hội phát triển loại nhất khu vực miền núi phía bắc, có ngành giáo dục và đào tạo được xếp vào

nhóm đầu của cả nước (với nhiều trường ĐH, CĐ, THCN đóng trên địa bàn, nhiều trường phổ thông đạt chuẩn quốc gia, đội ngũ giáo viên vững vàng về chuyên môn nghiệp vụ, chất lượng giáo dục và đào tạo không thua kém các tỉnh ở miền đồng bằng…), tác giả đã đưa ra một số vấn đề đáng chú

những kiến thức địa lý trong SGK thông qua các kiến thức địa lý địa

phương, gắn với học tập địa lý với cuộc sống ở địa phương và giáo dục thế

hệ trẻ tình yêu quê hương đất nước là nhiệm vụ cơ bản mà mỗi gi áo viên phải thực hiện trong các bài lên lớp Do vai trò quan trọng và ý nghĩa thiết thực như vậy cho nên việc tiếp thu, tích luỹ những kiến thức này đối với mỗi học sinh là không có giới hạn, càng nhiều, càng phong phú càng tốt Điều này có vẻ mâu thuẫn với sự phân phối chương trình địa lý ở trường phổ thông, chỉ có 6 tiết học: 4 tiết ở lớp 9 và 2 tiết ở lớp 12 Dựa vào yêu cầu của thực tế cũng như của môn học, việc hình thành kiến thức địa lý cho học sinh không chỉ dừng lại ở những tiết học đó mà còn phải được tiếp tục tích luỹ trong các giờ địa lý ở tất cả các lớp theo hình thức tích hợp Đây là mục đích, đồng thời cũng là yêu cầu của bộ môn địa lý đối với giáo viên và học sinh khi dạy và học địa lý địa phương

Điều tra thực trạng dạy học địa lý ở các trường phổ thông của tỉnh

Thái Nguyên cho thấy hầu như kiến thức địa lý địa phương chỉ được chú ý đề

cập khi dạy học các bài địa lý địa phương ở lớp 9 và lớp 12 Và thường không được hình thành nhờ việc tích hợp các kiến thức này khi dạy học địa lý ở các lớp khác Tác giả đã thăm dò ý kiến giáo viên của nhiều trường, nhiều khối lớp để biết nguyên nhân của những tồn tại này Đa số giáo viên cho rằng: chỉ cần sử dụng những dẫn chứng trong SGK là đủ hoặc không có thời gian, không có tài liệu địa lý địa phương để tham khảo, đặc biệt là kiến thức địa

lý cấp quận, huyện, phường, xã và nơi trường đóng Song chúng chưa phải là nguyên nhân chủ yếu, nguyên nhân chủ yếu ở đây chính là sự hạn chế về kiến

thức địa lý địa phương của giáo viên Thí dụ: khi dạy về chuyển động biểu kiến hàng năm của mặt trời ở bài 6 “Hệ quả chuyển động xung quanh

Mặt Trời của Trái Đất”, tác giả có hỏi “Thầy (cô) giáo có lấy ví dụ để chứng

minh cho ngày mặt trời lên thiên đỉnh ở địa phương không? Đó là ngày bao nhiêu?”, thìđến hơn 70% giáo viên trả lời là không và hơn 90% không nói được là ngày nào Hoặc khi dạy về các tầng đá của lớp vỏ Trái Đất

ở bài 7 “Cấu trúc của Trái Đất Thạch quyển Thuyết kiến tạo mảng”, thì

đến 60% giáo viên cho bếit không lấy thí dụ về các loại đá có ở địa phương và hơ n

80% không biết các loại đá đó nằm ở đâu trong huyện (tỉnh) của mình Ta có thể nêu ra hàng loạt các ví dụ khác nữa… Thực trạng đáng buồn này không chỉ xảy ra ở riêng Thái Nguyên mà chắc chắn nó cũng là tình hình chung của giáo viên ở các tỉnh khác

Vì những nguyên nhân nêu trên, dẫn đến kiến thức địa lý địa phương, đồng thời là kiến thức quê hương của học sinh rất nghèo nàn Thể hiện là nhiều học sinh có thể nhanh chóng định nghĩa một khái niệm địa lý hay nêu tên và đặc điểm của một sự vật, hiện tượng nổ i tiếng trên thế giới, nhưng lại hiểu biết lơ mơ, thậm chí không biết gì về những sự vật, hiện tượng địa lý

ở tỉnh, huyện, xã mình Thí dụ 1: khi được hỏi “Đại bộ phận tỉnh Thái

Nguyên nằm ở hệ thống sông nào? Kể tên một số phụ lưu của sông này chảy trong địa phận tỉnh?” Chỉ có 30% số lượng học sinh điều tra trả lời đúng

Thái Nguyên nằm trên hệ thống sông Cầu, có đến 70% học sinh trả lời sai,

trong đó có em

trả lời tỉnh nằm trên hệ thống sông Hồng, có em cho là hệ thống sông TháiBình Và có 90% không

ảtr lời được các phụ lưu của sông Cầu Lý do lớnnhất đó là các em không phân biệt được thế nào là một hệ thống sông và phụ

lưu của nó nên đa số em đã trả lời sai Thí dụ 2: “Tỉnh Thái Nguyên có những

quốc lộ nào chạy qua?”, phần lớn học sinh (95%) chỉ trả lời đúng được một

quốc lộ, đó là quốc lộ 3 (Thái Nguyên - Hà Nội), còn lại (5 %) trả lời đú

ng được 2 quốc lộ trở lên (quốc lộ 1B, 13A, 16, 19) hoặc là trả lời sai Khi hỏi đến phạm vi hành chính cấp huyện, là không gian lãnh thổ gần gũi, thân quen với học sinh hơn so với cấp tỉnh nhưng các em cũng không nắm được

nhiều Thí dụ 3: hỏi học sinh huyện Đồng Hỷ “Sông Cầu được hình thành do

nguyên nhân gì? Hầu hết các em trả lời sai (90%), có em trả lời là do xói

mòn, có em cho là nhân tạo, chỉ có 10% các em trả lời đ úng sông Cầu có

nguồn gốc từ đứt gãy kiến tạo; hỏi học sinh huyện Phú Bình “Đất ở vùng

đồi huyện Phú Bình là đất gì?” , 50% học sinh trả lời là đ ất phù sa, 20%

cho là đ ất phèn, chỉ có

30% trả lời chính xác đất ở vùng đồi huyện Phú Bình là đất feralit; hỏi h ọc

sinh huyện Phú Lương “Núi Chúa (thuộc địa phận huyện Phú L ương) được

cấu tạo bởi loại đá nào?”, học sinh trả lời sai là đá trầm tích chiếm đến 60%,

số trả lời đúng núi Chúa cấu tạo từ đá macma (gabrô) chỉ được 40%; hỏi học

sinh thành phố Thái Nguyên “Em hãy cho biết hai nguyên nhân chính làm ô

nhiễm môi trường thành phố Thái Nguyên hiện nay?” Có 20% không trả lời

đúng một nguyên nhân nào, có 50% trả lời đúng một trong hai nguyên nhân

và chỉ có 30% trả lời chính xác hai nguyên nhân chính làm ô nhiễm môitrường thành phố hiện nay đó là: sự phát triển công nghiệp và tập trung quáđông dân cư ãđ làm cho ưlợng rác thải do sản xuất và sinh hoạt tăng lênnhanh chóng mà không được xử lý kịp thời, triệt để

Kết quả bài kiểm tra khảo sát việc nắm kiến thức địa lý địa phương của học sinh mà tác giả tổng hợp dưới đây sẽ chứng minh cho những nhận xét trên Tổng số học sinh được điều tra là 415 học sinh ở 5 trường THPT trong tỉn h Điểm trung bình kiểm tra của các em là 5 ,2 điểm, chỉ đ ạt ở mức tru

ng

bình; trong đó: điểm dưới trung bình chiếm đến 1/4 (26,2%), điểm trung bìnhchiếm hơn 1/2 (57,3%), điểm khá chỉ chiếm gần 1/7 (15,0%), điểm giỏi có6/415 học sinh được điề u tra (chiếm 1,5%) Tuy nhiên, có sự phân hoá giữa các trường: giữa các trường thành phố và các trường hu yện, giữa các trường huyện với nhau Trường Ngô Quyền ở thành phố Thái Nguyên có

số điểm trung bình kểi m tra (5,4) cao hơn các trường huyện như Đồng Hỷ (5,3), Phú Lương (5,2), Phú Bình (5,1) Trong cùng một tỉnh, các huyện có điều kiện kinh tế - xã hội tốt , chất lượng học tập địa lý địa phương của học sinh cũng khá hơn so với các huyện còn nhiều khó khăn Điểm trung bình kiểm tra của học sinh huyện Đồng Hỷ (5,3) cao hơn huyện Phú Lương (5,2)

và Phú Bình (5,1) Ngoài ra, giữa các trường công lập với dân lập; giữa các trường THPT với các trường dân tộc nội trú chất lượng học tập địa lý địa phương của học sinh cũng có sự khác nhau [xem bảng 1.1] Mặc dù có sự chênh lệch vừa nêu, song nhìn chung vệic dạy và học địa lý địa phương ở các trường phổ thông trong tỉnh còn nhiều hạn chế, cần có giải pháp khắc phục Chắc chắn cũng là thực trạng chung của cả nước trong vấn đề này

Bảng 1.1 Tổng hợp kết quả khảo sát việc nắm kiến thức địa lý địa phương

của học sinh lớp 10 THPT

Trường

THPT

SL HS điều tra

Điểm số Dưới TB

(< 5 điểm)

T.bình (điểm 5, 6)

Khá (điểm 7, 8)

Giỏi (> 8 điểm)

nước ta hiện nay Do đó, ngay từ bậc học tiểu học, thậm chí là mẫu giáo, mỗi người giáo viên cần thấy được trách nhiệm của bản thân cần phải cung cấp cho học sinh những hiểu biết cơ bản về quê hương đất nước, tích cực đi đầu trong việc nghiên cứu, sưu tầm các tài liệu địa lý địa phương từ nhiều nguồn thông tin, thường xuyên tích hợp chúng vào các bài lên lớp, khơi dậy lòng ham mê tìm tòi, hiểu biết của học sinh đối với cuộc sống xung quanh các em.

1.3 Vai trò của kiến thức địa lý địa phương đối với việc dạy học địa lý lớp 10 trường THPT

Có nhiều biện pháp làm giàu kiến thức địa lý địa phương cho họcsinh Trong đó, tích hợp kiến thức qua các bài học địa lý ở tất cả các lớp mang lại hiệu quả cao hơn cả Đặc điểm địa lý lớp 10 có nhiều thuận lợi cho việc hình thành và vận dụng kiến thức địa lý địa phương cho học sinh Kiến thức

cơ bản của lớp này là các khái niệm địa lý đại cương Các bài học trong sách giáo khoa được trình bày theo con đường diễn dịch Trình tự các kiến thức được thể hiện như sau: định nghĩa (hay nêu đặc điểm) khái niệm; làm rõ những đặc điểm (dấu hiệu) bản chất của khái niệm; cuối cùng là chứng minh

cho những kiến thức trên bằng các sự vật và hiện tượng cụ thể Thí dụ: bài 15

“Thuỷ quyển Một số nhân tố ảnh hưởng tới chế độ nước sông Một số sông lớn trên thế giới”, ngay tiêu đề của bài đã thể hiện logic này Khi hướng dẫn

học sinh nắm khái niệm cũng có thể theo hướng ngược lại - quy nạp: nêu những sự vật, hiện tượng cụ thể; tìm đặc điểm (dấu hiệu bản chất) của khái niệm; định nghĩa khái niệm Như vậy, các sự vật và hiện tượng địa lý có vai trò quan tọrng và không thể thiếu trong quá trình hình thành khái nệi m Chúng có thể là kiến thức minh hoạ cho khái niệm khi hình thành theo con đường diễn dịch, có thể là cơ sở để hình thành khái niệm khi sử dụng con đường quy nạp Dù với vai trò nào, sự vật và hiện tượng đều làm tăng cường sức thuyết phục cho bài học và gây hứng thú cho học sinh Đa số các bài

trong sách giáo khoa địa lý lớp 10 đều có thành phần thứ ba này Thí dụ:

khu vực nâng lên Thuỵ Điển, Phần Lan, khu vực hạ xuống Hà Lan, đứt gãy

sông

Hồng, dãy Con Voi (bài 8), các nước có ngành dệt may phát triển là Trung Quốc, Ấn Độ, Hoa Kỳ, Nhật Bản (bài 32)… Nhưng do đặc điểm của sách giáo khoa mà một số bài không có thành phần này, nên nhiệm vụ của thầy (cô) giáo là phải bổ xung, hướng dẫn để tìm ra những bằng chứng chứng minh cho kiến thức lý thuyết, nếu không sẽ dẫn tới hiện tượng họ c vẹt, bài

giảng khô khan, kém hấp dẫn

Kiến thức địa lý địa phương là cơ sở để hình thành khái niệm nếu đi theo con đường quy nạp Nghĩa là việc dạy cho học sinh khái niệm phải bắt đầu từ những sự vật, hiện tượng cụ thể, sinh động sau đó giáo viên sẽ hướng dẫn học sinh tìm và phân tích các dấu hiệu bản chất của các sự vật, hiện tượng đó; cuối cùng là khái quát lên thành định nghĩa (khái niệm) về sự vật, hiện

tượng đó Thí dụ: khi học đến “độ phì đất” (bài 17), học sinh chỉ thu ộc

như sách giáo khoa “độ phì của đất là khả năng cung cấp nước, nhiệt, khí và các chất dinh dưỡng cần thiết cho thực vật sinh trưởng và phát triển”, hoặc

chỉ hiểu khái niệm “trang trại” (bài 27) một cách chung chung “trang trại là

hình thức sản xuất cơ sở trong nông nghệi p, được hình thành và phát triển trong thời kỳ công nghiệp hoá thay thế cho kinh tế tiểu nông tự cấp, tự túc” Học sinh sẽ hiểu thấu đáo khái niệm và bài giảng sẽ thuyết phục hơn khi giáo viên lấy những ví dụ cụ thể, đặc biệt là từ các hiện tượn g, sự vật

ở địa ph ươn g Chẳng hạn, Thái Nguyê n có đặc sản chè, đối với học sinh

ở tỉnh này, giáo viên chỉ cần gợi ý để các em thấy: ở xóm, xã làm chè ngon nổi tiếng như xã Tân Cương, Phúc Trìu là do độ phì đất ở những nơi đó có nhiều nguyên tố vi lượng tạo nên Với khái niệm trang trại, giáo viên gợi ý đến các trang trại trồng chè, thậm chí ngay cả trang trại của gia đình học sinh trong lớp để minh hoạ cho khái niệm này Những huyện có nhiều trang trại trồng chè của tỉnh như Đại Từ, Đồng Hỷ, Phú Lương cũng là do đặc trưng độ phì đất Hình thành khái nệi m bằng con đường quy nạp thường được sử dụng nhiề u ở các lớp học sinh nhỏ tuổi (lớp 4, 5, 6), do các em mới làm quen với bộ môn địa lý, trình độ nhận thức của học sinh còn nhiều hạn chế Tuy nhiên, đối v ới một số

bài học địa lý lớp 10, chúng ta cũng có thể đi theo con đường này để hình thành khái nệi m cho học sinh Nhưng nó phải được nâng lên ở một tầm cao hơn, đó là các em có tểh tự định nghĩa một sự vật, hiện tượng địa lý bất kỳ theo quy trình các ưbớc hình thành khái nệim mà giáo viên đã cung cấp; không còn hiện tượng giáo viên đọc cho học sinh chép khái niệm như ở các lớp dưới.

Kiến thức địa lý địa lý địa phương là các thí dụ minh họa gần gũi, sinh động, cụ thể tạo nên tính thuyết phục cho bài giảng và niềm hứng thú học tập địa lý của học sinh khi hình thành khái niệm địa lý bằng con đường diễn dịch Con đường hình thành khái niệm theo kiểu này rất hay được sử dụng ở các lớp bậc học trên (lớp 10, 11, 12 THPT, CĐ&ĐH) Ta có thể dễ dàng nhận thấy qua phương pháp trình bày ộni dung trong SGK Bắt đầu từ nắm khái quát khái niệm, sau đó giáo viên hướng dẫn học sinh tìm và phân tích các dấu hiệu bản chất của khái niệm; cuối cùng là lấy các ví dụ, dẫn chứng chứng minh, minh hoạ cho các dấu hiệu bản chất đó Thí dụ:

khi hình thành khái niệm “lớp vỏ địa lý” (bài 20), nếu giáo viên chỉ cho học sinh đọc lại nguyên nội dung trong SGK, các em sẽ không hiểu được bản chất của khái niệm này Vì vậy, nếu đi theo con đường diễn dịch để hình thành khái niệm “lớp vỏ địa lý” cho học sinh, giáo viên cần yêu cầu học sinh nghiên cứu kỹ khái niệm này, tìm ra những dấu hiệu bản chất của nó,

đó là: lớp vỏ địa lý gồm 5 lớp, trong đó các ớl p vỏ bộ phận xâm nhập vào nhau, tác động lẫn nhau; sau đó yêu cầu các em lấy ví dụ minh hoạ có t ại địa phương để làm rõ cho các dấu hiệu nêu trên Muốn việc lấy ví dụ của học sinh được dễ dàng và chính xác, giáo viên có thể đưa ra các câu hỏi gợi

ý, chẳng hạn ở dưới đất có không khí, nước, sin h vật v à đ á kh ôn g, ở trên không có các yếu tố vô cơ và h ữu cơ không, chúng được sắp xếp và tác động lẫn nhau như thế nào Dù các em là học sinh miền núi hay đồng bằng, nông thôn hay thành thị đều thấy rõ lớp vỏ địa lý có ở mọi nơi Ưu điểm của phương pháp diễn dịch là hình thành khái

niệm nhanh, dễ lấy ví dụ (vì đã nắm được đặc điểm bản chất của sự vật, hiệntượng).

Thực tế cho thấy, bộ môn địa lý khác với các môn KHTN khác ở chỗ: đối tượng nghiên cứu của nó rất rộng, trải dài trên nhiều lãnh thổ và mỗi nơi lại có những nét đặc trưng Vì thế, khi hình thành khái niệm địa lý (nhất là các khái niệm địa lý chung) không có gì tốt bằng việc giáo viên lấy ví dụ minh hoạ cho khái niệm là những sự vật, hiện tượng ở gần, thân thuộc với các em; một ngọn núi, dòng sông cạnh làng (xã, huyện, tỉnh) sẽ làm biểu tượng rõ nét hơn nhiều so với nơi khác Giáo viên địa lý thường có thói quen lặp đi lặp lại các ví dụ điển hình, quen thuộc trên phạm vi khu vực và thế giới (sông Nin, sông Hằng, dãy Anpơ, Anđec…) khiến học sinh thấy nhàm chán, cứng nhắc

mà biểu tượng lại không rõ bởi các em có được tận mắt nhìn thấy chúng đâu Các ví dụ minh họa gần gũi, thân quen phải là những điều học sinh đã từng nhìn, từng nghe thấy; như vậy bài giảng địa lý sẽ có tính thuyết phục cao hơn, gắn với thực tiễn cuộc sống nhiều hơn và học sinh cũng sẽ yêu môn địa lýhơn

Kiến thức địa lý vô vàn phong phú, nếu chỉ hoàn toàn lặp lại trong SGK thì chưa thể đủ được Đặc biệt, yêu cầu phải gắn giáo dục với thực tiễn, gắn lý thuyết với thực hành đòi hỏi việc dạy địa lý địa phương cho học sinh phổ thông phải góp phần củng cố và làm giàu kiến thức địa lý cho học sinh

Có một thực trạng kéo dài nhiều năm nay đó là học sinh nước ta rất thiếu kiến thức thực tế, kiến thức địa lý địa phương, khả năng vận dụng kiến thức đã học vào cuộc sống còn nhiều hạn chế Đứng trước thực trạng này, Bộ GD&ĐT quyết định đưa địa lý địa phương vào dạy trong nhà trường phổ thông để bổ sung kiến thức về thực tế, về địa phương cho các em là hoàn toàn đúng đắn Các em muốn sinh sống và làm việc ở đâu, ngay tại quê hương mình hay trên miền nào của Tổ quố c, thậm chí là ra n ước n go ài

cũ n g cần phải có sự h iểu biết nhất định về quê hương đất nước mình Bởi

đó là cách làm khơi dậy, làm giàu tình yêu và lòng tự hào về quê hương trong mỗi con người; mặt khác cho

dù họ lựa chọn nghề nghiệp gì thì họ cũ ng phải biết đặc điểm tình hình của địa phương trên các mặt thì mới có thể lao động sản xuất tốt và có thể góp phần sức lực nhỏ bé của mình xây dựng quê hương tươi đẹp.

Một bài giảng địa lý đạt yêu cầu là học sinh phải nắm được kiến thức

và có khả năng vận dụng vào cuộc sống Lớp 10 là lớp có nhiều kiến thức địa

lý cơ bản, trọng tâm, là nền tảng để học sinh học địa lý ở các lớp trên Cho nên làm cho học sinh hiểu và nhớ kiến thức là một nhiệm vụ quan trọng và khó khăn của mỗi giáo viên dạy địa lý lớp 10 Tu y vậy, nếu giáo viên linh hoạt, sáng tạo trong việc lựa chọn nội dung và phương pháp dạy học chắc chắn nhiệm vụ nêu trên sẽ được giải quyết một cách dễ dàng hơn Một trong những cách làm hay được vận dụng nhiều trong những năm gần đây

là giáo viên đưa các kiến thức địa lý địa phương dưới dạng các ví dụ để phục

vụ cho bài giảng Bài giảng địa lý lúc đó không chỉ có tính thuyết phục, hấp dẫn mà còn làm cho học sinh nắm kiến thức chắc, nhớ kiến thức lâu Bởi những kiến thức địa lý địa phương là những hiểu biết rất đời thường, rất gần gũi, quen thuộc với các em được khái quát lên thành khái niệm, thành quy luật và thành tri thức nhân loại mà các em cần phải nắm

1.4 Tình hình sử dụng các kiến thức địa lý địa phương vào dạy học địa lý lớp 10 ở tỉnh Thái Nguyên

Để đánh giá được đặc điểm, tình hình sử dụng các kiến thức địa lý địa phương vào dạy học địa lý lớp 10 ở Thái Nguyên, tác giả đã làm một số phiếu thăm dò và điều tra dành cho giáo viên và học sinh THPT như sau:

Phiếu 1: Phiếu thăm d ò ý kiến về v iệc tích hợp kiến thức địa lý

địa phương vào dạy học địa lý lớp 10 THPT (dành cho giáo viên Địa lý

THPT).

Phiếu 2: Phiếu khảo sát về thực trạng tích hợp kiến thức địa lý địa

phương của giáo viên vào các bài học địa lý lớp 10 THPT (dành cho giáo viên

Địa lý THPT).

Phiếu 3: Phiếu khảo sát việc nắm kiến thức địa lý địa phương của học

sinh lớp 10 THPT (dành cho học sinh lớp 10 THPT).

Các phiếu này được gửi tới 5 trường THPT trong tỉnh bao gồm: 1 Trường THPT Ngô Quyền (thành phố Thái Nguyên); 2 Trường THPT Lương Thế Vinh (thành phố Thái Nguyên); 3 Trường THPT Đồng Hỷ (huyện Đồng Hỷ); 4 Trường THPT Phú Lương (huyện Phú Lương); 5 Trường THPT Phú Bình (huyện Phú Bình)

Số phiếu phát ra là 600 phiếu, trong đó: Phiếu 1 là 50 phiếu; Phiếu 2

là 50 phiếu; Phiếu 3 là 500 phiếu Số phiếu thu về: 471 phiếu, trong đó: Giáo viên là 56 phiếu (mỗi loại: 28 phiếu); Học sinh là 415 phiếu

Trên cơ sở p hân tích, tổn g hợp các ph iếu thăm dò và điều tra thu được, chúng tôi rút ra một số nhận xét sau đây: Các giáo viên đều đồng ý cho rằng cần phải dạy địa lý địa phương cho học sinh bởi nó có vai trò hết sức quan trọng trong việc giáo dục thế hệ trẻ Nội dung kiến thức địa lý địa phương mà các giáo viên đưa vào bài ọhc địa lý lớp 10 hiện nay đã phần nào đáp ứng được yêu cầu cung cấp, bổ sung kiế n thức địa phương cho học sinh cũng như tiếp thu kiến thức địa lý của các em Tuy nhiên, ngoài các tiết địa lý địa phương theo quy định thì hầu hết các giáo viên thừa nhận việc dạy địa lý địa phương chưa thường xuyên, chưa hiệu quả Việc dạy học hiện nay còn phụ thuộc nhiều vào SGK Đa số giáo viên thường lấy các ví dụ có sẵn trong SGK để minh hoạ, giải thích cho các nội dung kiến thức bài học

Vì thế, hầu hết các ví dụ cho bài giảng đều là những sự vật, hiện tượng điển hình, nổi tiếng trên thế giới và ở Việt Nam, nên các kiến thức địa lý địa phương không có cơ hội được tích hợp Do đặc điểm của SGK mà nhiều bài người ta không có điều kiện đưa ra các ví dụ cụ thể Cho nên, người giáo viên phải thực hiện nhiệm vụ này khi hình thành các khái niệm cho học sinh

và đó cũng là điều kiện để giáo viên thể hiện trình độ chuyên môn và sự sáng tạo của mình trong quá trình dạy học Để cho thuận tiện giáo viên thường lấy lại các sự vật, hiện tượng địa lý đã trình bày ở bài trước để làm ví dụ minh hoạ Hoặc chỉ lấy những sự vật, hiện tượng địa lý chung chung, không đặc trưng cho một địa phương cụ thể, ở xa học sinh và trên phạm vi rộng để minh hoạ cho các bài

giảng Trong khi đó các sự vật, hiện tượng tương tự có rất nhiều ở địa phương thì hầu như không bao giờ được nhắc tớ i Nếu như số ít giáo viên sáng tạo, lấy ví dụ n go ài SGK thì vẫn d ừng lại ở ph ạm vi cả n ước, các thí dụ là địa lý địa phương rất ít.

Cũng qua điều tra thấy rằng đa số giáo viên không sử dụng các kiến thức này thường xuyên trong các bài lên lớp, một số nhỏ còn không bao gời đưa vào các bài gải ng Số ví dụ về các sự vật, hiện tượng địa lý địa

phương giáo viên đưa vào trong bài thờưng từ 1 - 2 ví dụ và hầu như chỉ dừng lại ở đơn vị hành chính cấp tỉnh, còn cấp huyện (quận), xã

(phường) rất hiếm khi được nhắc tới Bởi nguồn tài liệu để tìm kiếm và thu thập kiến thức địa lý địa phương của giáo viên hiện nay vẫn là các loại tài liệu địa lý địa phương cấp tỉnh Các nguồ n tài liệu khác ít được quan tâm sử dụng, ngay cả vốn kiến thức thực tế về địa phươn g của b ản thân giáo viên ũcng không được huy động nhiều trong khi dạy học Các phương pháp

thường dùng để đưa kiến thức địa lý địa phương vào bài giảng tập trung trong nhóm các phương pháp dùng lời như: giảng thuật, giảng giải, đàm thoại… [xem bảng 1.2] Mặc dù, địa lý lớp

10 có nhiều thuận lợi để đưa các sự vật, hiện tượng có ở địa phương vào dạy học, nhưng các giáo viên dạy địa lý lớp 10 tỏ ra gặp nhiều khó khăn khi sử

dụng loại kiến thức này, nhất là đối với các bài tự nhiên đại cương Thí dụ: dạy về phong hoá hoá học tạo nên các hang động cacxtơ ở bài 9 “Tác động

của ngoại lực đến địa hình bề mặt Trái Đất”, các giáo viên quen ấl y ví dụ là

động Thiên Cung, Hang Dấu Gỗ ở Quảng Ninh, Phong Nha - Kẻ Bàng ở Quảng Bình, trong khi đó ở Thái Nguyên, nhất là huyện Võ Nhai và Đồng Hỷ

có rất nhiều hang động như hang Phượng Hoàng, động Người Xưa… Hoặc

giảng về các nhân tố ảnh hưởng tới chế độ nước sông ở bài 15 “Một số nhân

tố ảnh hưởng tới chế độ nước sông Một số sông lớn trên Thế giới”, giáo viên

hay nêu ví dụ là sông Nin ở c hâu Phi, sông Amadônở Nam Mỹ, sông Hồng, sông Cửu Long ở Việt Nam, trong khi đó sông Cầu chảy qua tỉnh Thái Nguyên cũng rất nổi tiếng thì không lấy Nó là một phụ lưu lớn và quan trọng

của hệ thống sông Thái Bình Và bản thân nó là cũng một hệ thống sông, bao gồm nhiều phụ lưu là các con sông ở cấp thấp hơn Chế độ nước sông Cầu cũng chịu sự chi phối của các nhân tố: chế độ mưa, địa thế, thực vật, hồ đầm.

Những thí dụ vừa nêu chứng tỏ việc sử dụng các kiến thức địa lý địa phương trong dạy học địa lý lớp 1 0 chưa được nhiều, khả năng vận dụng của giáo viên chưa tốt Nguyên nhân của những tồn tại này là do các giáo viên cho rằng chỉ cần sử dụng các dẫn chứng như bài học trong SGK là đủ, hoặc không có thời gian, không có tài liệu, đặc biệt là các tài liệu viết về địa lý địa phương cấp quận (huyện), phường (xã) Tất nhiên những lý do trên là không xác đáng, cần được nhìn nhận khách quan hơn, nhất là từ phía các giáo viên Thứ nhất là vai trò của địa lý địa phương từ trước đến nay vẫn chưa được các giáo viên coi trọng đúng mức Thứ hai là sự hạn chế về vốn kiến thức địa

lý địa phương của bản thân mỗi giáo viên Cũng vì lý do quan trọng này càng làm cho phần lớn giáo viên ít đưa các kiến thức địa lý địa phương vào các bài học địa lý

Bảng 1.2: Tổng hợp kết quả thăm dò tình hình sử dụng kiến thức địa

lý địa phương vào dạy học địa lý lớp 10 ở các trường THPT tỉnh Thái

4 Anh (cịh) đưa các kiến thức

7 Anh (chị) thường sử dụng biện

pháp nào để đưa kiến thức địa l ý

9 Anh (chị) thường lấy các ví dụ

đưa vào bài ọhc ĐL lớp 10 là

- Cấp quận (huyện) 25

- Cấp phường (xã) 15

10 Anh (chị) thường sử dụng nguồn

tài liệu nào nhất để thu thập kiến

thức ĐLĐP đưa vào bài học ĐL

- Sách và các tàiệuliĐLĐP

60

- Phát thanh, trềuny 10

lớp 10? hình, báo chí

- Các website và pầhnmềm trên Internet

10

- Kiến thức thực tế củabản thân

20

11 Anh (chị ) thường sử dụng nhóm

phương pháp nào ểđđưa kiến

thức địa lý địa phương vào bài

học ĐL lớp 10?

- Nhóm các phươngpháp trềuny thống,dùng lời để trình bày

65

- Nhóm các phươngpháp hớưng dẫn HS tích cực, chủ động khai thác tri ứthc ĐL với các phương ệtni trực quan

bị thiếu hụt kiến thức địa lý địa phương nghiêm trọng Thí dụ: khi được hỏi

“Khí hậu Thái Nguyên chịu ảnh hưởng của những loại gió mùa nào? ”, chỉ có

30% t rả

lời được đầy đủ 2 loại gió là gió mùa Đông Bắc và gió mùa Đông Nam, 60%trả lời được một loại gió, 10% không trả lời đúng một loại gió nào Và có20% trả lời chính xác dân tộc Tày là dân tộc thiểu số chiếm tỉ lệ nhiều nhất,

còn lại 80% trả lời sai khi đ ược hỏi “Dân tộc thiểu số nào đang chiếm tỉ lệ

nhiều nhất trong kết cấu dân tộc của tỉnh Thái Nguyên?” Có tới 65% trả lời

sai và chỉ có 35% trả lời được ngành luyện kim đang là ngành công nghiệp

giữ vị trí chủ đạo trong cơ cấu công nghiệp của tỉnh khi đặt câu hỏi “Ngành

công nghiệp nào đang giữ vị trí chủ đạo trong cơ cấu công nghiệp của tỉnh Thái Nguyên” Thực trạng học sinh lơ mơ, hoặc không biết về địa lý địa

phương như vừa nêu là hồi chuông cảnh báo về mức độ kém hiểu biết về địa phương của học sinh hi ện nay Đã đến lúc chúng ta cần phải nhìn nhận và đánh giá một cách chính xác vấn đề này, đồng thời tìm ra các giải pháp cụ thể

và có tính hiệu quả để khắc phục thực trạng đó Nói như vậy, không có nghĩa giáo viên lại quá lạm dụng hình thức tích hợp kiến t hức vào dạy học để lấy

ví dụ ở tất cả các phường (xã), quận (huyện) nhằm cung cấp, bổ sung kiến thức địa lý địa phương cho học sinh Bởi vì thời gian của một một tiết học không cho phép chúng ta làm như vậy và đó cũng không phải là mục đích chính của bài học Nếu không sẽ gây ra sự quá tải, gò bó, miễn cưỡng đối với quá trình nhận th ức của học sin h, cũng như làm mất đi tính chất khái quát, đ ại cương của nội dung bài học địa lý lớp 10 Điều đó đặt ra vấn đề là giáo viên phải lựa chọn những ví dụ địa lý địa phương thật cụ thể, thật hay để đưa vào bài giảng, tránh kiểu nói chung chung hoặc lấy những ví dụ không liên quan chặt chẽ với nội dung bài học và cũng không thật tiêu biểu cho điều kiện tự nhiên, kinh tế - xã hội của một tỉnh, một huyện, một xã

Thái Nguyên là tỉnh trung du, nơi chuyển tiếp giữa đồng bằng và miền núi, nơi thiên nhiên, cảnh quan, đời sống dân cư, kinh tế - xã hội phong phú, đa dạng nên giáo viên có thể lấy bất cứ sự vật, hiện tượng địa lý nào làm

ví dụ minh hoạ cho bài học Song chính sự phong phú, đa dạng ấy cũng gây

ra một số khó khăn nhỏ trong quá trình sử dụng kiến thức địa lý địa phương vào dạy

học như: giáo viên nhớ kiến thức không chính xác, lấy các đối tượng, quá trình địa lý chưa thật điển hình cho địa phương hoặc là chưa sát với nội dung

bài học… Thí dụ: hình thành khái nệi m “lớp vỏ Trái Đất” ở bài 7 “Cấu

trúc của Trái Đất Thạch quyển Thuyết kiến tạo mảng”, giáo viên cần phải

cho học sinh nắm được lớp vỏ này được cấu tạo bởi các tầng đá khác nhau: trên cùng là tầng trầm tích, ti ếp đến là tầng granit, cuối cùng là tầng bazan Thái Nguyên có rất nhiều núi và chúng cũng được cấu tạo bởi các loại đá khác nhau như: gabrô núi Chúa (Phú Lương), Bát Pút (Định Hoá); granit núi Pháo (Đại Từ), riôlit Tam Đảo (Đại Từ); đá vôi núi Voi (Đồng Hỷ), La Hiên (Võ Nhai); đá trầm tích phổ biến ở núi của các huyện còn lại…

nhưng hầu hết giáo viên không bếi t Thái Nguyên có những loại đá nào và chúng nằm ở đâu chứ chưa nói đến việc phải lựa chọn những sự vật, hiện tượng điển hình, tiêu biểu của địa phương để đưa vào bài học; học về thổ

nhưỡng ở bài 17 “Thổ nhưỡng quyển Các nhân tố hình thành thổ nhưỡng”,

giáo viên không bếit Thái Nguyên có bao nhiêu loại đất, chúng được hình thành từ những nhân tố nào, phân bố ở đâu trong tỉnh, loại cây nào thích hợp với đặc điểm, tính chất của chúng thì làm sao có thể tìm ra được các ví dụ

về các loại đất của địa phương để minh hoạ cho bài học Trước tình hình này, mỗi giáo viên cần phải tích cực tìm tòi, họ c hỏi, trau d ồi kiến th ức,

n hất là kiến th ức địa lý địa phương để tích hợp vào bài giảng, khuyến khích học sinh tìm tòi, khám phá các nguồn tri thức ở trong thực tế cuộc sống Điều đó sẽ giúp ích rất nhiều cho học sinh trong quá trình tiếp thu các kiến thức khoa học địa lý và làm giàu thêm vốn kiến thức địa lý địa phươ ng của các em

Địa lý lớp này bao gồm hai phần: địa lý tự nhiên đại cương và địa lý kinh tế - xã hội đại cương Từ kiến thức địa lý tự nhiên đại cương sẽ giải thích được các hiện tượng tự nhiên xảy ra trên Trái Đất, ở các châu lục và ngay trên quê hương, đất nước mình sinh sống Mặt khác, nó còn cung cấp cho người học những kiến thức thực tế gắn với cuộc sống sinh hoạt sản xuất hàng ngày, từ đó người học có thể tham gia tích cực vào cuộc sống hiện tại và tương lai.

Nhìn chung, đ ây là phần nội dung kiến thức tương đối khó (có nhiều vấn đề trìu tượng), không chỉ đối với người học mà ngay cả người dạy cũng luôn phải tìm cách làm sao cho người học có thể nắm chắc các kiến thức vừa cụ thể lại vừa trìu tượng, vừa hấp dẫn lại vừa khó nhận thức được ở lớp này Do vậy, nhiệm vụ của người giáo viên là phải lựa chọn các phương pháp dạy học phù hợp với khả năng nhận thức của học sinh, với đặc điểm tâm sinh lý lứa tuổi, đồng thời phát huy được tính chủ động, tích cực trong học tập của các em, cũng như khả năng tự học, tự khai thác các nguồn kiến thức

Địa lý lớp 10 có đầy đủ các loại tri thức địa lý cơ bản được dạy trong nhà trường phổ thông bao gồm: hệ thống kiến thức (thực tiễn và lý thuyết), kỹ năng - kỹ xảo được lựa chọn trong hệ thống tri thức khoa học địa lý và được sắp xếp theo một trình tự nhất định, nhằm cung cấp nội dung học vấn và giáo dục học sinh theo mục tiêu đào tạo của nhà trường hiện nay Trong phạm vi

nghiên cứu của đề tài này, tác giả chỉ đề cập đến các kiến thức địa lý Bởi các