TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU VĂN TÂM ĐIÊU LONG GIAI ĐOẠN CỔ ĐIỂN VÀ SỰ KHAI SINH CỦA VĂN TÂM ĐIÊU LONG HỌC HIỆN ĐẠI ĐẦU THẾ KỈ XX

TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU VĂN TÂM ĐIÊU LONG GIAI ĐOẠN CỔ ĐIỂN VÀ SỰ KHAI SINH CỦA VĂN TÂM ĐIÊU LONG HỌC HIỆN ĐẠI ĐẦU THẾ KỈ XX

CHƯƠNG 1LỊCH SỬ VẤN ĐỀ VÀ CƠ SỞ LÍ LUẬN

Nghiên cứu Văn tâm điêu long 文心雕龍 đã có lịch sử trên một nghìn năm.Những gì mà các nhà nghiên cứu trong một nghìn năm đã làm được khôngphải là nhỏ Kiến thức lí giải về Văn tâm điêu long ngày càng được tích lũy

và mở rộng đào sâu thì công tác hệ thống, tổng kết những thành tựu nghiêncứu càng trở nên vô cùng cấp thiết Trên các xuất bản phẩm của Trung Quốccuối thế kỉ xx và đầu thế kỉ XXI, người ta thấy xuất hiện rất nhiều nhữngcông trình nghiên cứu đáp ứng nhu cầu đó Những công trình tổng kết thànhtựu nghiên cứu Văn tâm điêu long xuất hiện nhiều và chủ yếu có thể chia ralàm hai dạng tổng kết khác nhau Dạng tổng kết thứ nhất là những cuốn sáchchuyên viết về lịch sử nghiên cứu Văn tâm điêu long Dạng tổng kết thứ hai

là những luận văn khoa học của các thạc sĩ tiến sĩ, các luận văn trên các tạpchí nghiên cứu học tập chuyên ngành và những chương đoạn của một sốsách nghiên cứu Chúng ta có thể kể ra đây một số trứ tác tiêu biểu làm vídụ

Dạng tổng kết thứ nhất không còn nghi ngờ gì nữa về vai trò của cuốn sách

do Trương Thiếu Khang张少康 chủ biên: Văn tâm điêu long nghiên cứu sử文心雕龙研究史, Bắc Kinh đại học xuất bản xã 北京大学出版社, tháng 9năm 2001 Cuốn sách này xứng đáng là công trình tổng kết đầy đủ nhất mặt

tư liệu mà chúng ta hiện nay có được về nghiên cứu Long học (chúng tôi sẽgiới thuyết ở đầu Chương 2) kể từ khi mới bắt có ngành nghiên cứu này chođến hết thế kỉ XX Thế mạnh của những tổng kết mà nhóm Trương ThiếuKhang đã tiến hành là ở hệ thống tư liệu cực kì đầy đủ của họ về nghiên cứuVăn tâm điêu long trên toàn thế giới (dĩ nhiên chỉ trừ Việt Nam vì nghiêncứu tác phẩm này ở Việt Nam mới chỉ chính thức khởi động từ sau năm

1996 và chưa làm được gì đáng kể) Nhóm của Trương Thiếu Khang baogồm các nhà nghiên cứu, các giáo sư, phó giáo sư, tiến sĩ nổi tiếng nhưTrương Thiếu Khang, Uông Xuân Hoằng 汪春泓, Trần Doãn Phong 陳允鋒

và Đào Lễ Thiên 陶禮天 Những nhà nghiên cứu này rất ý thức được rằngcông trình của họ phải có tính tổng kết đánh dấu cho hàng nghìn năm nghiêncứu Long học, thế nên họ đã đem đến cho hơn bảy trăm năm mươi trang củacuốn sách một nền móng với khả năng bao quát cực lớn từ Trung Quốc đạilục, Đài Loan, Hồng Kông cho đến Nhật Bản, Hàn Quốc, các nước Âu Mĩ…Điều này khiến cho cuốn sách trở thành một đỉnh cao, một thách thức buộcnhững nhà nghiên cứu sau này phải vượt qua nếu muốn được thừa nhận khi

họ tiếp tục làm công tác tổng kết tình hình nghiên cứu Văn tâm điêu long

Một ưu điểm nữa cần phải kể đến là những cố gắng của nhóm Trương ThiếuKhang trong việc xây dựng một mục lục đầy đủ nhất hiện nay cho toàn bộnhững trứ tác nghiên cứu Văn tâm điêu long xuất hiện trong thế kỉ XX.Thông qua việc phân tích thư mục này kết hợp với những trình bày theo lốibiên niên sử về các sự kiện trong nghiên cứu Văn tâm điêu long, người đọc

có thể theo dõi được toàn bộ những biến chuyển của nghiên cứu Văn tâmđiêu long trong suốt mười mấy thế kỉ và đặc biệt rõ rệt và quan trọng là củathế kỉ XX Trên khía cạnh tổng kết những thành tựu nghiên cứu Văn tâmđiêu long thời kì xa xưa dưới những triều đại của các hoàng đế Trung Hoa,cuốn sách Văn tâm điêu long nghiên cứu sử thực sự là một thách thức khóvượt qua với bất kì nhà nghiên cứu nào muốn lặp lại và làm “tốt” hơn côngviệc ấy Cuốn sách của nhóm Trương Thiếu Khang đã hệ thống lại một khốilượng thư tịch rất đầy đủ có liên quan đến nghiên cứu Văn tâm điêu longgiai đoạn này Thành tựu này là sự tổng kết toàn bộ những tìm tòi của nhiềuthế hệ học giả Trung Quốc Chúng tôi thiết nghĩ rằng, những thành tựu này

sẽ càng ngày càng bổ sung thêm trong quá trình người Trung Quốc khai tháckho tư liệu đồ sộ mà cha ông họ để lại Đối với chúng ta mà nói, việc pháthiện ra thêm một tư liệu gì mới để lật lại những gì mà những người TrungQuốc trong suốt nhiều thế kỉ đã làm được là điều cực khó và hoàn toàn dựavào may mắn Chúng tôi quả thực không có phát kiến gì thêm về tư liệu sovới cuốn Văn tâm điêu long nghiên cứu sử mà chỉ có những đóng góp trongviệc lí giải lại, hệ thống lại dưới ánh sáng của lí luận mới những gì mà người

ta đã biết Song cuốn sách của nhóm Trương Thiếu Khang biên soạn dĩnhiên không làm cho người đọc cảm thấy thỏa mãn ở nhiều điểm Thứ nhất,nhóm Trương Thiếu Khang trong khi viết lịch sử nghiên cứu Văn tâm điêulong trong các giai đoạn đã coi lịch sử truyền bá và ảnh hưởng của Văn tâmđiêu long đối với nước ngoài là một phần có vị trí độc lập trong lịch sửnghiên cứu Văn tâm điêu long Nghiên cứu về quá trình truyền bá và ảnhhưởng của Văn tâm điêu long chỉ có thể làm rõ cho một số vấn đề của lịch

sử nghiên cứu, song bản thân nó không thể đứng ngang hàng với những sựkiện trong nghiên cứu Văn tâm điêu long Điều này cho thấy ý thức về đốitượng có thể chưa rõ ràng trong những trình bày của các nhà nghiên cứuthuộc nhóm của Trương Thiếu Khang Thứ hai, việc phân kì lịch sử nghiêncứu Văn tâm điêu long lại không dựa vào những trứ tác có tính bước ngoặttrong nghiên cứu Văn tâm điêu long mà lại dựa vào những mốc lịch sử đểphân chia ra làm các thời kì cổ đại (chia theo các thời đại và dừng lại ở chiếntranh nha phiến 1840), cận hiện đại (từ chiến tranh nha phiến cho đến thời kìNgũ Tứ 1919), đương đại (trong đương đại lại lấy mốc cải cách năm 1978 đểphân chia hai tiểu giai đoạn: từ năm 1919 đến năm 1978 và sau cải cách đến2000) Không thể phủ nhận ảnh hưởng của những biến động xã hội đến

nghiên cứu văn học song cũng không thể phủ nhận tính “tự trị” của văn họcđối với các sự kiện xã hội Sự kiện văn học vận động không hoàn toàn trùnglặp với quá trình vận động của lịch sử xã hội Việc phân chia các giai đoạntrong lịch sử của một đối tượng nào đó nhất thiết cần phải dựa trên sự quansát quá trình vận động của bản thân đối tượng Như vậy sự phân chia cácgiai đoạn trong nghiên cứu Văn tâm điêu long phải được đánh dấu bằng các

sự kiện có tính bước ngoặt trong nghiên cứu Văn tâm điêu long Thứ ba, bộVăn tâm điêu long nghiên cứu sử quá đặt nặng vấn đề vào vấn đề tư liệu màkhông chú trọng lí giải các hiện tượng trong nghiên cứu Văn tâm điêu long.Thứ tư, với tư cách là một bộ nghiên cứu về lịch sử nghiên cứu một tácphẩm văn học thì tác giả nên tập trung vào làm rõ những sự thay đổi củaphương pháp nghiên cứu Văn tâm điêu long qua từng giai đoạn và thời kì,đây là điều mà cuốn sách của nhóm Trương Thiếu Khang vẫn còn chưa làmđược tốt Thứ năm, đây không là một sự bất mãn về một khuyết điểm mà làmột sự không thỏa mãn có nguồn gốc khách quan Với tư cách là tác phẩmcủa một cá nhân hay một nhóm cá nhân nhất định, Văn tâm điêu long nghiêncứu sử mãi mãi chỉ có giá trị như một cái nhìn, một cách hình dung và lí giải

về lịch sử nghiên cứu Văn tâm điêu long Sự bất mãn của chúng tôi khôngphải vì cách hình dung đó sai trái Nếu ta chịu khó đặt mình vào trong môitrường mà Trương Thiếu Khang và nhóm của ông quan niệm và tư duy, ta sẽhiểu được sự hợp lí của những hình dung ấy Song quả thực người viết bàinày cũng có những cách hình dung của riêng mình khi tiếp cận với lịch sửnghiên cứu Văn tâm điêu long Cách hình dung này mâu thuẫn với cách hìnhdung của Trương Thiếu Khang vì sự khác biệt của hai nghiệm sinh cá nhân

Ngoại trừ cuốn sách của Trương Thiếu Khang, cuốn sách có thể coi như cótính tập đại thành về nghiên cứu Văn tâm điêu long thì những tác phẩm cógiá trị tổng kết cho nghiên cứu về Văn tâm điêu long giai đoạn cổ điển gầnnhư rất ít xuất hiện Chúng ta hay gặp những tổng kết vấn đề này được ghichép một cách rất sơ lược trong một số tư liệu dạng thức hai tức là nhữngluận văn khoa học của các thạc sĩ tiến sĩ, các luận văn trên các tạp chí nghiêncứu học tập chuyên ngành và những chương đoạn của một số sách nghiêncứu Cần phải kể đến cuốn sách đầu tiên có tính chất tổng kết những thànhtựu nghiên cứu của các nhà trí thức cổ đại Trung Hoa về Văn tâm điêu long,

đó là cuốn sách của Hoàng Thúc Lâm 黃叔琳 đời Thanh 清 có nhan đề làVăn tâm điêu long tập chú文心雕龍輯注 (năm 1957, Trung Hoa thư cục 中華書局 in phỏng cổ văn bản sách này) Ở phần Văn tâm điêu long nguyênhiệu tính thị 文心雕龍元校姓氏, từ trang 13 đến trang 14 của bản sách doTrung Hoa thư cục ấn hành, Hoàng Thúc Lâm đã thống kê được tên và tên

tự những nhà trí thức đã đóng góp công sức trong công tác hiệu khám văn

bản Văn tâm điêu long Danh sách gồm 34 nhà trí thức cổ đại Qua việc sửdụng những thống kê này, công việc tổng kết của chúng tôi đã gặp rất nhiềuthuận lợi Sau đó cần phải nói đến vai trò của một số luận văn khác trongquá trình tổng thuật tình hình nghiên cứu đã có nhiều lần nhắc qua nhữngthành tựu của nghiên cứu Long học giai đoạn cổ điển: như Đồ Quang Xã 涂

光社, Tổng thuật và bình luận về tình hình nghiên cứu Văn tâm điêu longgiai đoạn hiện đại现代文心雕龙研究述评, đăng trên Văn học bình luận 文学评论 số 1 năm 1997, trang 142 Trương Thiếu Khang: Văn tâm điêu longnghiên cứu文心雕龙研究,in trong tùng thư Hai mươi thế kỉ Trung quốc họcthuật văn tồn 20世纪中国学术文存 do Trần Bình Nguyên 陈平原 chủ biên,

Hồ Bắc giáo dục xuất bản xã湖北教育出版社, năm 2001, trang 1-3… Songnhững tổng kết ở dạng thức này đều ở trong tình trạng rất sơ lược và có tínhchất nhân tiện mà nói Về cơ bản, đối với yêu cầu của chúng tôi thì nhữngluận văn này không có gì mới hơn cuốn sách Văn tâm điêu long nghiên cứu

sử do Trương Thiếu Khang chủ biên Chúng tôi cũng chỉ nêu ra mà xin tạm

Chúng tôi ý thức được rõ ràng công việc của chúng tôi là viết là một giaiđoạn lịch sử nghiên cứu một tác phẩm văn học, bởi vậy chúng tôi sẽ chịuràng buộc của những phương pháp của lịch sử và những phương pháp đặcthù của lịch sử văn học Song những nghiên cứu này chưa có điều kiện vềthời gian để đạt được quy mô như mong đợi, thế nên chúng tôi vẫn đôi khi

sử dụng hai từ tổng thuật hoặc tổng kết để gọi tên cho công trình của mìnhnhư để thể hiện sự chưa bằng lòng của chúng tôi đối với những gì mà mình

Chúng tôi hiểu lịch sử nghiên cứu văn học là một tường trình hợp lí của một

cá nhân hay một nhóm cá nhân có quan điểm thống nhất về tiến trình pháttriển của một nền văn học hay một giai đoạn văn học của một nền văn họcnào đó Lịch sử văn học có tham vọng làm rõ những yếu tố gì quyết định chiphối đến sự phát triển của văn học, vai trò của những nhà văn và những tácphẩm kiệt xuất của họ trong sự chuyển hướng của phát triển văn học Một sốngười còn nói đến lịch sử văn học như là lịch sử của sự phát triển của nhữngquan niệm về cái Đẹp Một số khác do ảnh hưởng của Karl R.Popper khẳngđịnh sự phát triển của lịch sử văn học cũng giống như sự phát triển của lịch

sử xã hội loài người cũng không thể sử dụng các lí thuyết và các mô hình líthuyết để khái quát hay rút ra một quy luật nào đó với mục đích dự đoánđược Nhiều người đã nói đến sự vô nghĩa của những khái quát lịch sử và họ

đã chuyển những khoa học về lịch sử trở về với phạm vi của những nghiệm

sinh cá nhân bằng khái niệm “bài tự sự” narrative Song dù là nghiệm sinh

cá nhân ấy chỉ có thể đem lại cho ta một nhận thức về sự phát triển của vănhọc không như nó vốn có thì cũng không thể phủ nhận được rằng, những bài

tự sự xuất sắc nhất đã trở thành nhận thức chung của nhiều người khác nhau

và cơ hồ như nó được coi như là chân lí Tạo ra một chân lí tương đối - cầnthiết là nhiệm vụ của những nhà văn học sử.Hình dung của chúng tôi về lịch sử văn học hay lịch sử của nghiên cứu vănhọc là tương đối giống nhau Lịch sử của những công trình nghiên cứu mộtnền văn học, một tác giả hay một tác phẩm văn học luôn đậm tính nghiệmsinh cá nhân và nghiệm sinh cá nhân đó nếu được thừa nhận và đồng cảmbởi những nghiệm sinh khác nó hoàn toàn có thể trở thành những ý chung

Nó giống với lịch sử văn học và các khoa học lịch sử ở điểm này Song lịch

sử nghiên cứu văn học có tính tự trị riêng của nó với lịch sử văn học Chúngtôi cho rằng tính tự trị của nó thể hiện ở những điểm sau Thứ nhất lịch sửnghiên cứu tác phẩm văn học không chịu sự chi phối của sự phát triển vănhọc, nó có lịch sử riêng so với lịch sử của sự phát triển văn học Người ta cóthể bắt bẻ về sự tồn tại của lí luận văn học và lí luận văn học chẳng phải làmột dạng thức khái quát được rút ra từ lịch sử văn học hay sao? Song chúngtôi chỉ đề cập đến lịch sử nghiên cứu tác phẩm văn học không đề cập đếnnhững vấn đề nghiên cứu về bản thể luận văn học Thứ hai, đối tượng củalịch sử nghiên cứu văn học là những trứ tác nghiên cứu văn học Bởi vậytham vọng của lịch sử nghiên cứu văn học là ghi lại được những biến chuyểncủa phương pháp nghiên cứu, tiếp cận, tiếp nhận văn học và sự ra đời củanhững lí thuyết có tính khái quát về văn học chứ không chỉ ghi lại nhữngthành tích nghiên cứu văn học Những gì mà thành tích nghiên cứu văn họcđạt được thông thường là nhất thời, hoặc nó sẽ nhanh chóng bị vượt qua,hoặc nó sẽ bị chuyển hóa để tạo ra những lí thuyết có tính khái quát về vănhọc Phương pháp nghiên cứu được thay đổi và những lí thuyết có tính kháiquát ra đời là động lực thúc đẩy và tác động đến sự chuyển mình của nghiên

Đối với một đối tượng là lịch sử nghiên cứu tác phẩm Văn tâm điêu long thì

lí thuyết về lịch sử nghiên cứu tác phẩm văn học dường như phải có ít nhiều

sự xô lệch Văn tâm điêu long dưới dạng thức hình dung quen thuộc của nó

là một sản phẩm của sự tổng kết thực tế văn học của những triều đại trướcđời của Lưu Hiệp Người ta vẫn quen cho nó là một tác phẩm lí luận văn học

cổ điển hay một cuốn sách thi pháp học cổ điển tức là cố hình dung nó theonhững mô hình tác phẩm những “thể loại” của lí luận văn học phương Tây

Và với cách hình dung đó thì lịch sử nghiên cứu Văn tâm điêu long là lịch sửnghiên cứu về một tác phẩm nghiên cứu văn học Dĩ nhiên cách hình dung

ấy sẽ xô lệch ít nhiều những lí luận trên Song cần phải nói rằng Văn tâm

điêu long không phải chỉ là một tác phẩm lí luận văn học mà nếu có là thì nócũng là theo một cách khác so với cách mà ta vẫn hình dung về các tác phẩm

lí luận văn học Văn tâm điêu long là một tác phẩm văn luận mà văn luận thìkhông phải là lí luận văn học, lí luận nghệ thuật, lí luận triết học, lí luận vănhóa…hay tất cả những cái đó cộng lại Văn luận là một kiểu tác phẩm màđối tượng hướng tới bàn luận của nó là văn, một đối tượng phải được xácđịnh và cần phải được xác định trong một môi trường văn hóa đặc thù Văntâm điêu long có thể tồn tại độc lập ra ngoài khỏi đời sống văn học(literature) là vì vậy, và trong thành phần của nó có thể là một tác phẩm líluận văn học, một tác phẩm văn học thực thụ, một tác phẩm triết học, haybất kì cái gì mà khái niệm văn có thể bao quát…Đối với yêu cầu trước mắt

và thực dụng mà đề tài này đặt ra, chúng tôi sẽ chỉ khai thác Văn tâm điêulong như một tác phẩm chuyển tải những tư tưởng về văn học Vẫn biếtmình đang làm công chuyện thầy bói xem voi mà không biết làm thế nàothoát ra được cái bản đồ khoa học của các nhà lí luận phương Tây đã sắp xếp

và được các nhà lí luận phương Đông gắn một cách thô bạo vào văn luậnphương Đông để bàn về Văn tâm điêu long như một chỉnh thể trong vănluận

TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU VĂN TÂM ĐIÊU LONGGIAI ĐOẠN CỔ ĐIỂN VÀ SỰ KHAI SINH CỦAVĂN TÂM ĐIÊU LONG HỌC HIỆN ĐẠI ĐẦU THẾ KỈ XX

Chúng tôi xin được bắt đầu bằng sự trình bày về một thói quen của ngườiTrung Quốc dễ gây hiểu nhầm Người Trung Quốc thêm vào thành tố “học”sau Văn tâm điêu long không phải là vì họ có ý thức về việc Văn tâm điêulong đã trở thành một khoa học với đối tượng nghiên cứu và phương phápnghiên cứu chuyên biệt với các ngành khoa học khác Mà theo như lí giảicủa Trình Dụ Trinh 程裕祯 thì đấy là để chỉ những ngành học thuật nghiêncứu được hình thành, phát triển mang tính đặc thù từ mẫu thể là hệ thốngvăn hóa Trung Quốc Dĩ nhiên trong cách hình dung này của người TrungQuốc cũng có cái nhìn dân tộc cực đoan chen vào, song không phải là họkhông có một tiêu chí nào đó để phân chia Chúng tôi hiện bây giờ vẫn sửdụng và sẽ tiếp tục sử dụng khái niệm Văn tâm điêu long học hay giản xưngnhư người Trung Quốc là Long học龙学 là để chỉ một môn học vấn chuyênnghiên cứu về tác phẩm nổi tiếng Văn tâm điêu long của Lưu Hiệp 刘勰.Thực ra những tiêu chí để chúng tôi định nghĩa Long học tương đối phức tạpdài dòng sẽ được trình bày cặn kẽ khi chúng tôi tiến hành miêu tả quá trình

2.1.Tổng quan về tình hình nghiên cứu Văn tâm điêu long giai đoạn cổ điển

Khái niệm giai đoạn cổ điển trong nghiên cứu Văn tâm điêu long là kháiniệm mà chúng tôi tạm thời nêu ra như một quy ước để tiến hành làm việcchứ không nhằm xác định một giá trị nào, nhằm để chỉ những nghiên cứu vềcuốn sách của Lưu Hiệp xuất hiện trong khoảng thời gian từ thế kỉ thứ V,thứ VI, tức là khoảng thời gian sau khi Văn tâm điêu long được hình thànhcho đến trước khi Hoàng Khản 黃侃 giảng những bài giảng của ông về Văntâm điêu long trên giảng đường của đại học Bắc Kinh北京大学 mà hiện naychúng tôi biết đó là vào khoảng năm 1914 .Giai đoạn cổ điển trong nghiên cứu Văn tâm điêu long được đánh dấu bằnghai thời kì quan trọng: giai đoạn trước nhà Nguyên 元 niên hiệu Chí Chính

至正 thứ mười lăm (tức năm 1355) và giai đoạn sau nhà Nguyên niên hiệuChí Chính thứ mười lăm Việc lựa chọn năm 1355 làm điểm giới mốc làchúng tôi đã lựa chọn năm ra đời của Nguyên Chí Chính bản Văn tâm điêulong元至正本文心雕龍 cùng bài tựa cho cuốn sách của Tiền Duy Thiện 錢

惟善 Chúng tôi nhận thấy rằng bài tựa và văn bản Văn tâm điêu long chắcchắn không phải là biến chuyển đầu tiên của nghiên cứu Văn tâm điêu longthời kì cổ điển mà chúng ta đến nay còn biết được , song nó là chứng cứ sớmnhất hiện nay chúng ta còn giữ lại được

2.1.1.Nghiên cứu Văn tâm điêu long từ khi tác phẩm này ra đời cho đếntrước Nguyên Chí Chính bản Văn tâm điêu long và bài tựa của Tiền Duy

Đối với mỗi giai đoạn nghiên cứu Văn tâm điêu long chúng ta trước khiđưa ra các kết luận về đặc trưng, những đánh giá và nhận xét về giá trị cũngnhư những điều còn khiếm khuyết trong nghiên cứu tác phẩm của Lưu Hiệpthì việc điểm lại những thành tựu nổi bật trong nghiên cứu Văn tâm điêulong của mỗi giai đoạn là điều vô cùng cần thiết Trong giai đoạn này, tư liệu còn giữ lại được không nhiều, hơn nữa lạitương đối mơ hồ Những phẩm bình đầu tiên của Thẩm Ước 沈約, lãnh tụvăn đàn đương thời Lưu Hiệp, sau này được ghi lại bằng ngòi bút của sử giađời Đường 唐 Diêu Tư Liêm 姚 思 廉 trong Lương thư 梁 書 (Lưu Hiệptruyện刘勰傳) Những ghi chép của tác giả Lương Thư cho biết Thẩm Ướckhi đọc tác phẩm của Lưu Hiệp đã bày tỏ thái độ cực kì trân trọng Ông khentác phẩm đã thể hiện được sâu sắc cái Lí của Văn (nguyên văn: thâm đắcVăn Lí) và thường đặt tác phẩm của Lưu trên bàn mình Những ghi chépcủa Lương thư không phải lúc nào cũng chính xác song những tường thuật

về sự kiện kia thì chúng tôi chưa thấy nhà nghiên cứu nào lên tiếng bác bỏ.Hơn nữa đánh giá của Thẩm Ước về tác phẩm của Lưu Hiệp có ảnh hưởngsâu rộng trong nghiên cứu Văn tâm điêu long các thời kì là điều không cầnphải chứng minh mà đã rõ Hiếm có những cuốn sách chuyên luận nào vềLưu Hiệp lại không trích dẫn bốn chữ "thâm đắc Văn Lí" của Thẩm Ước đểlàm căn cứ cho những đánh giá của bản thân về giá trị của tác phẩm cũngnhư khả năng văn chương siêu quần của tác giả Lưu Hiệp Các nhà Long học sử như Trương Thiếu Khang còn lưu ý đến một sự kiệnxảy ra vào thời đại của Lưu Hiệp mà theo họ có giá trị quan trọng trong lịch

sử nghiên cứu Văn tâm điêu long Đó là sự kiện trong tác phẩm Kim lâu tử金樓子 cụ thể là thiên Lập ngôn 立言 của Tiêu Dịch 蕭繹 triều Lương 梁(rất gần với Lưu Hiệp) có những đoạn văn tự gần như trùng khít với thiênChỉ hà指瑕 của Văn tâm điêu long Hiện tượng này theo sách Văn tâm điêulong nghiên cứu sử là một bằng chứng chứng minh cho sự lưu truyền củaVăn tâm điêu long ở đời nhà Lương, đồng thời cũng là một sự kiện đánh dấuLưu Hiệp đã xác lập được địa vị trọng yếu của mình trong một phái của nềnvăn luận Trung Quốc Có vẻ những tác giả của cuốn sách đã lạc quan hơithái quá khi họ đã loại bỏ nhiều khả năng có thể gây ra sự giống nhau này,

mà những khả năng này nhiều khi không dính dáng đến vấn đề truyền bá vànghiên cứu Văn tâm điêu long Chúng tôi muốn nói ở đây là khả năng cảLưu Hiệp và Tiêu Dịch đều chịu ảnh hưởng và lấy nguyên văn của một cuốnsách nào đó đã từng lưu hành tương đối rộng trong thời kì nhà Lương đếnnay chưa khảo ra hoặc đã thất truyền (và vì vấn đề bản quyền chưa được đặt

ra như hiện nay, không ai cảm thấy chút áy náy nào cả) Mặt khác, mặc dùgiáo sư Trương Thiếu Khang có nói trước đời Tống (hẳn là có ám chỉ vai tròcủa Tân Xử Tín và tác phẩm đã thất lạc của ông ta) trở về trước thì nhữngchú ý với Văn tâm điêu long chưa đạt đến trình độ nghiên cứu mà chỉ lànhững vấn đề của truyền bá và ảnh hưởng, nhưng do vai trò của chúng đốivới nghiên cứu Văn tâm điêu long về sau này nên chúng cũng được tính làlịch sử nghiên cứu của Văn tâm điêu long, chúng tôi để tránh một sự hỗnloạn trong trình bày những vấn đề chưa phải là trọng tâm nghiên cứu củaluận văn này sẽ không đề cập đến những vấn đề đơn thuần là ảnh hưởng vàtruyền bá nếu chúng không trực tiếp liên quan đến những vấn đề của lịch sửnghiên cứu tác phẩm của Lưu Hiệp như trường hợp trên Đến đời Tùy隨 Đường 唐, Văn tâm điêu long vẫn được chú ý đến Nhữnglời bình giá Văn tâm điêu long thỉnh thoảng người ta vẫn gặp trong sách nàysách nọ song đến nay hoàn toàn chưa phát hiện ra hoặc có thể là chưa từngxuất hiện những trứ tác có tính hệ thống nghiên cứu cho Văn tâm điêu long

ở thời kì này Người ta vẫn hay nhắc đến học giả kinh học Nhan Sư Cổ 顏師古(581-645) người trong cuốn sách Khuông mậu chính tục 匡謬正俗 quyển

5 của ông đã nói đến Văn tâm điêu long nhưng thậm chí còn nhầm cả tên tácgiả thành Lưu Quỹ Tư 劉軌思 (một nhà giảng dạy Thi thời Bắc Tề) để saunày Dương Minh Chiếu phải ra công bổ chính Cái chuyện nhầm lẫn củabậc đại sư bác học như Nhan Sư Cổ cho thấy một điều là Văn tâm điêu longtruyền đến Sơ Đường lại không có được vị trí đáng kể trên văn đàn Văn tâmđiêu long hẳn không được nhiều học giả thời Đường biết đến và biết mộtcách tường tận Ảnh hưởng lớn nhất Văn tâm điêu long có thể gây ra được

là ảnh hưởng đến tác phẩm Sử thông 史通 của sử gia Lưu Tri Cơ 劉知几.Người ta nói nhiều và viết nhiều về ảnh hưởng của tư tưởng Tông Kinh, củaphương thức tư duy cũng như cái nhìn triết học lịch sử của Lưu Hiệp đối vớiLưu Tri Cơ Điều đấy cho thấy Lưu Tri Cơ phải có một sự quan chú nhấtđịnh đối với việc tìm hiểu, lí giải và nghiên cứu trứ tác của Lưu Hiệp Rấttiếc là với trường hợp của Lưu Tri Cơ, ta có thể biết được ông ảnh hưởng gìcủa Lưu Hiệp mà gần như lại không thể nghiên cứu ông quan niệm như thếnào và đánh giá ra sao về Văn tâm điêu long Chúng tôi đánh giá những thành tựu lớn nhất trong nghiên cứu Văn tâmđiêu long thời kì sơ Đường là những thành tựu nghiên cứu về tiểu sử LưuHiệp Các tiểu truyện của của Diêu Tư Liêm (tác giả của Lưu Hiệp truyệnđược ghi chép lại trong Lương thư) và Lí Diên Thọ 李延壽 đời Đường (tácgiả của tiểu truyện về Lưu Hiệp trong Nam sử 南史) đều có những giá trị tưliệu cao Đặc biệt là Lưu Hiệp truyện trong Lương thư cho đến nay là nguồncung cấp những dữ liệu về cuộc đời và sự nghiệp của Lưu Hiệp quan trọng

và xác tín nhất Các nhà nghiên cứu Long học sau này khi viết về tiểu sử hayđưa ra những nhận định về Văn tâm điêu long hầu như ai cũng phải trích dẫnLương thư để chứng minh cho lập luận của mình là có cơ sở khả tín Vănbản Lưu Hiệp truyện đến nay được nhiều nhà nghiên cứu sử dụng là văn bảnLương thư Lưu Hiệp truyện tiên chú 梁書刘勰傳笺注 được in trong sáchTăng đính Văn tâm điêu long增訂文心雕龍 của Dương Minh Chiếu 楊明照, sđd, quyển thượng, trang 1-29 Những cống hiến của Lương thư Lưu Hiệptruyện đối với lịch sử nghiên cứu Văn tâm điêu long chủ yếu là trên các khíacạnh sau: 1)Lương thư Lưu Hiệp truyện đã có những khảo sát mang tính sơ

bộ về các các thế hệ của gia đình và dòng họ của Lưu Hiệp Tiểu truyện nàycho biết về ông nội của Lưu Hiệp là Lưu Linh Chân劉靈真(em của quan TưKhông 司空 của nước Tống 宋 là Lưu Tú Chi 劉秀之) Lương thư LưuHiệp truyện còn cho biết cha của Lưu Hiệp là Lưu Thượng 劉尚 có giữ mộtchức quan võ Việt kị hiệu úy 越騎校尉 Những dữ kiện này đã cung cấpcho những nhà nghiên cứu có đầu mối để tìm ra những nhân vật có liên quanđến gia đình và dòng họ của Lưu Hiệp Điều này đặc biệt có ý nghĩa khinhững nhà nghiên cứu đã sử dụng những dữ kiện về nguồn gốc xuất thân củaLưu Hiệp để đưa ra những kiến giải độc đáo về tác giả Lưu Hiệp Song cũng

phải thừa nhận, việc quá nhấn mạnh những yếu tố của xuất thân, đẳng cấp xãhội đến mức cực đoan, rồi trên cơ sở những cái cực đoan này đưa ra nhữngkết luận cực đoan khác về tác phẩm là một tệ lậu của Long học hiện đại(chúng tôi sẽ chỉ ra những tệ lậu này ở những phần tổng thuật về sau).2)Lương thư Lưu Hiệp truyện cũng ghi lại những bước đường trong cuộcđời và sự nghiệp của Lưu Hiệp từ khi còn là một thư sinh sống nhờ vào nhà

sư Tăng Hựu僧祐 ở chùa Định Lâm 定林 hơn mười năm, rồi quá trình bướcvào hoạn lộ, trải qua nhiều chức quan như Phụng triều thỉnh 奉朝請 , thư kícho Lâm Xuyên Vương Tiêu Hoành 臨川王蕭宏, rồi làm Xa kị thương tàotham quân車騎倉曹參軍, rồi Huyện lệnh huyện Thái Mạt 太末, rồi lại làmthư kí cho Nhân Uy Nam Khang Vương 人威南康王, rồi chức Đông cungthông sự xá nhân東宮通事舍人, để rồi cho đến lúc cắt tóc đi tu ở chùa ĐịnhLâm với pháp danh là Huệ Địa 慧地 3) Lương thư Lưu Hiệp truyện còncung cấp cho chúng ta những ghi chép lịch sử liên quan đến mối quan hệ củaLưu Hiệp với hai nhân vật rất có ảnh hưởng trên văn đàn thời ấy là ThẩmƯớc và Chiêu Minh thái tử Tiêu Thống昭明太子蕭統 (tác giả bộ Văn tuyển

文選 nổi tiếng) Những ghi chép này là cơ sở thực tế cho việc nghiên cứuảnh hưởng giữa các tác phẩm của ba nhân vật này 4)Một đóng góp mà theochúng tôi có một vai trò quan trọng bậc nhất của Lương thư Lưu Hiệptruyện, đó là việc tác giả Diêu Tư Liêm đã tiến hành viết lịch sử nhân vậtLưu Hiệp theo một quan điểm thống nhất và một chiều về đối tượng này.Ông đánh giá đối tượng theo quan điểm đấy và tiến hành thu thập chọn lọctrong số những tư liệu chắc hẳn là rất ít ỏi của đời Đường để minh chứngcho những quan điểm ban đầu ấy Chúng ta rất dễ nhận thấy sự nhấn mạnh

cố ý của Diêu Tư Liêm đối với những yếu tố của tiểu sử Lưu Hiệp (mộtngười chịu nhiều ảnh hưởng của nhiều học thuyết khác nhau) có liên quan

Trong lúc Diêu Tư Liêm nhấn mạnh vào việc Lưu Hiệp ở với đại sư TăngHựu hơn mười năm, nhấn mạnh đến sự bác thông kinh luật Phật giáo củaLưu Hiệp, đến những thành tích của ông trong việc biên soạn chỉnh lí hệthống kinh điển Phật giáo, và đến việc Lưu Hiệp xin thay đổi vật lễ tế trờibằng rau quả chứ không phải bằng động vật, lại tỏ ra rất không tường tậntrong việc mô tả những thành tích chính trị của Lưu Hiệp (những dữ kiệnnếu vào tay một nhà sử học nhìn Lưu Hiệp theo con mắt của Nho gia sẽ bịkhai thác triệt để) Cho đến một lúc nhà sử học công khai nhận xét về Văncủa Lưu Hiệp Ông cho rằng Lưu Hiệp làm văn thì sở trường đó là Phật Lí

佛理, và có rất nhiều bia ghi chép sự tích của các danh tăng và bia của cácchùa tháp ở Kinh đô đều xin Lưu Hiệp soạn cho Hiện tượng này cho thấy,nếu đây không phải là một đánh giá mang tính độc sáng cá nhân thì cũng lànhững nhận định có tính phổ quát ở đời Sơ Đường về Lưu Hiệp và những

sáng tác của ông, đã ảnh hưởng đến Diêu Tư Liêm qua những ghi chép chủyếu của nhà Phật về Lưu Hiệp còn tồn tại đến đời Đường Đây là một hiệntượng thú vị mà nghiên cứu tiếp nhận Văn tâm điêu long chưa để ý khaithác.

Thời Thịnh Đường và Trung Vãn Đường, nếu đứng trên góc độ thuần lịch

sử nghiên cứu Văn tâm điêu long thì hiện nay tư liệu gần như là chẳng có gì

để dựa vào mà nói rằng tác phẩm của Lưu Hiệp được chú ý nghiên cứu cả.Lịch sử nghiên cứu Văn tâm điêu long nếu có viết về thời kì này chủ yếukhai thác trên khía cạnh nghiên cứu ảnh hưởng của Văn tâm điêu long lêncác tác phẩm và các tác giả khác như một phần cấu thành nên lịch sử nghiêncứu Văn tâm điêu long các giai đoạn về sau Theo chúng tôi, ngoài nhữngvấn đề của truyền bá Văn tâm điêu long ra nước ngoài và những vấn đề ảnhhưởng của tác phẩm của Lưu Hiệp đến các tác gia lí luận khác đời Đường thì thời kì này cứ liệu đáng tin cậy nhất để chứng minh có sự tồn tại củanhững nghiên cứu nhất định về Văn tâm điêu long là sự tồn tại của văn bảnVăn tâm điêu long có niên đại sớm nhất: văn bản Đôn Hoàng Đường tả bảnVăn tâm điêu long tàn quyển 敦 煌 唐 寫 本 文 心 雕 龙 残 卷 Năm 1899 (năm Kỉ Hợi己亥 niên hiệu Quang Tự 光緒 thứ 25), những nhàkhảo cổ học đã phát hiện ra ở động Thiên Phật 千佛 núi Minh Sa 明(鸣)沙huyện Đôn Hoàng 敦煌, tỉnh Cam Túc 甘肅 một kho thư tịch khổng lồ đaphần là những thư tịch có niên đại từ đời Đường bị phong bế đã hơn 900năm Trong đó người ta phát hiện ra một văn bản Văn tâm điêu long 文心雕

龍 cho đến nay vẫn là văn bản có niên đại sớm nhất Giới nghiên cứu Văntâm điêu long gọi văn bản này là bản Đôn Hoàng di thư Văn tâm điêu longtàn quyển 敦煌遗书文心雕龙残卷 hay là Đôn Hoàng Đường tả bản Văntâm điêu long tàn quyển Những nghiên cứu chỉ ra niên đại của văn bản nàyước chừng được sáng tác vào khoảng Khai Nguyên 開元, Thiên Bảo 天寶,hai niên hiệu của vua Đường Huyền Tông 唐玄宗 tức là vào khoảng năm

713 đến năm 750 Đối với người làm lịch sử nghiên cứu Văn tâm điêu long

sự kiện này có ý nghĩa đặc biệt quan trọng Nó cho ta thấy quan điểm củachủ nhân kho Đôn Hoàng về Lưu Hiệp và Văn tâm điêu long Chủ nhân củakho Đôn Hoàng không phải vô tình khi họ sắp xếp tác phẩm của Lưu Hiệpvào một kho thư tịch của nhà Phật, còn người tiến hành sao chép văn bảnĐôn Hoàng Đường tả bản Văn tâm điêu long tàn quyển cũng không phải vôtình khi trang trí trang bìa của văn bản này bằng những họa tiết Tứ giới四界

và Ô ti lan 烏絲欄 Những sự kiện này kết hợp với hiện tượng của Lươngthư như đã trình bày bên trên cho ta thấy được vào đời Đường quan điểmnhìn nhận Văn tâm điêu long như một trứ tác viết dưới ảnh hưởng của nhàPhật là một quan điểm phổ biến tương đối rộng rãi Song ở đời Đường không phải là không có những quan điểm nhìn nhận

ngược lại với những đánh giá ấy Khi xét đến vấn đề này thì Nam sử tỏ ra làmột hiện tượng rất thú vị Nam sử và bản truyện về Lưu Hiệp rõ ràng đượcviết dựa trên cơ sở của Lương thư Lưu Hiệp truyện và khi đặt hai tiểu truyện

về Lưu Hiệp này bên cạnh nhau và sử dụng một vài thao tác so sánh văn bảnđơn giản, chúng ta dễ dàng nhận ra nhiều điều thú vị Nội dung Lương thưLưu Hiệp truyện và của truyện Lưu Hiệp trong Nam sử trùng khít và đượctrình bày theo trật tự rất giống nhau Thậm chí giống nhau đến từng câu văn

và từng cách diễn đạt Phải thừa nhận Nam sử viết sau và đã sử dụng Lươngthư để viết bản truyện cho Lưu Hiệp Điều đó cho thấy những tư liệu vềLưu Hiệp ở đời Đường đã trở nên cực kì ít ỏi Lí Diên Thọ quả thực đãkhông có thêm những tư liệu văn hiến gì hơn là Diêu Tư Liêm giúp soi sángcho tiểu sử của Lưu Hiệp Song cái làm nên vĩ đại của tác giả Nam sử là ởchỗ: tuy về tư liệu văn hiến ông không có thêm những đóng góp gì, nhưngtrên khía cạnh lí giải lại những tư liệu vốn đã rất cũ ấy ông đã xây dựngđược một quan điểm của riêng ông về nhân vật này Lấy một ví dụ: cả haitiểu truyện đều trích dẫn thiên Tự chí 序志 của Văn tâm điêu long Lươngthư Lưu Hiệp truyện trích dẫn: "hai chữ Văn tâm là để chỉ sự dụng tâm khilàm Văn…" cho đến "…những thời đại xa xăm ngày trước, nay đã che lấp đinhững gì tôi biết; và những thế hệ tương lai còn kéo dài mãi, thời gian sẽ cònvùi lấp hiểu biết của họ đến đâu!" Còn truyện Lưu Hiệp trong Nam sử tuycũng đặt mối quan tâm trích dẫn của mình vào thiên Tự chí song lại tỏ ratâm đắc hơn và hiển nhiên nhấn mạnh một cách cố ý những câu văn sau củaLưu Hiệp trong thiên Tự chí: "tôi tuổi mới quá ba mươi thường nằm mơđược cầm những đồ lễ khí sơn son, theo đức Trọng Ni đi mãi về phươngnam Lúc tỉnh dậy vui mừng mà than thở rằng: chao ôi, lớn lao thay lànhững bậc thánh nhân Thành nhân sao mà khó gặp đến thế, nay sao lại đivào trong giấc mơ của con Từ thủa loài người được sinh ra cho đến naychưa thấy người nào được như Phu tử Vẫn biết phơi bầy làm rõ những ẩn ýcủa Thánh nhân không gì bằng việc chú thích kinh điển, nhưng các bậc đạiNho như Mã Dung, Trịnh Huyền đã tinh tường làm rõ ý của Thánh nhân, họlại có những kiến giải sâu sắc Tôi tự biết sức mình không đủ khả năng đểtrở thành một nhà chú Kinh như họ Chỉ có cái Dụng của Văn chương thực

là sự phụ giúp cho Kinh điển Ngũ Lễ dựa vào Văn chương để hình thành,Lục Điển nhân theo Văn chương để thực thi Thế là tôi cầm bút hòa mực bắtđầu luận về Văn" Cùng là trích dẫn thiên Tự chí, song nếu như Diêu TưLiên trích dẫn nhằm mục đích xác định văn bản là chính (thế nên ông mớitrích dẫn toàn văn thiên Tự chí ngoại trừ lời Tán 贊 của Lưu Hiệp ở cuốithiên mà hoàn toàn không nhấn mạnh bất kì yếu tố gì) thì Lí Diên Thọ tríchdẫn thiên Tự chí nhằm mục đích thể hiện cách tiếp cận Nho giáo của ông với

Văn tâm điêu long, và nhà sử học đặc biệt đã nhấn mạnh và trích dẫn nhữngcâu văn thể hiện yếu tố Nho

trong tư tưởng của Lưu Hiệp Lí Diên Thọ cho đến nay là người đầu tiên mởđầu cho truyền thống Nho giáo hóa trong lí giải Văn tâm điêu long sẽ kéodài trong suốt hàng nghìn năm sau này Truyền thống này chấp nhận cáchtiếp cận một chiều đối với tác phẩm vốn đã rất phức tạp trong khuynh hướng

Như vậy qua những vấn đề được chúng tôi trình bày ở trên có thể nhận rarằng đến đời Đường, Văn tâm điêu long đã có được sự quan tâm ở một mức

độ nhất định Và từ đời Đường cho đến tận bây giờ những tư liệu để nghiêncứu tiểu sử của Lưu Hiệp và những thông tin liên quan đến Văn tâm điêulong đã thất thoát đi rất nhiều Tiếp nhận Văn tâm điêu long như một tácphẩm chịu ảnh hưởng của tư tưởng Phật giáo là xu hướng tiếp nhận chính ởđời Đường Song cũng chính vào đời Đường đã xuất hiện những quá trìnhNho giáo hóa trong tiếp cận tác phẩm của Lưu Hiệp, đặt nền tảng cho xuhướng tiếp cận sau này sẽ trở thành chính thống trong hàng nghìn năm Đến đời Tống người ta phát hiện ra rất nhiều những thư mục văn hiến cóghi chép tên sách Văn tâm điêu long Điều đó cho thấy cuốn sách của LưuHiệp đã không còn là một cuốn sách lạ với giới trí thức cao cấp như địa vịcủa nó vào đời Đường Âu Dương Tu 歐陽修 trong thư mục Tân Đường chí新唐志 đã xếp Lưu Hiệp vào các nhà Tạp gia Ngoài ra trong thư mục Sùngvăn tổng mục 崇文總目 ông còn liệt tác phẩm của Lưu Hiệp vào trong khosách Văn Sử Điều đó cho thấy Âu Dương Tu tuy là một nhà Nho sùng tínđạo Thánh, song ông đã không vơ Văn tâm điêu long về kho sách của nhàNho hay là đẩy nó về cho kho sách nhà Phật Ông trái lại, nhận ra được tính

đa chiều phức tạp trong tư tưởng của Lưu Hiệp mà xếp Văn tâm điêu longvào kho sách của những trứ tác không thuần nhất về tư tưởng Ngoài ra cáctác phẩm như Thái Bình ngự lãm 太平御覽 của Lí Phưởng 李昉, Ngọc hải

玉海 của Vương Ứng Lân 王應麟 đều có nói đến hoặc trích dẫn Văn tâmđiêu long, rồi Nghệ văn chí 藝文志 của Tống sử 宋史 có nói đến một bảnVăn tâm điêu long chú 文心雕龍注 của Tân Xử Tín 新處信 bao gồm mườiquyển…Việc Văn tâm điêu long được chú thích cho thấy nhu cầu truyền bárộng rãi Văn tâm điêu long đã thành một nhu cầu thực sự ở đời nhà Tống Văn tâm điêu long đã mở rộng phạm vi ảnh hưởng của mình Đặc biệt dẫnkhởi sự chú ý của chúng tôi là những ghi chép ngắn gọn của Triều Công Võ晁公武 trong sách Quận Trai độc thư chí 郡齋讀書志 về Văn tâm điêu long

và Lưu Hiệp: "…nay Lưu Hiệp viết sách lưu lại ở đời, tự cho rằng mình

"thường nằm mơ được cầm những đồ lễ khí sơn son, theo đức Trọng Ni đimãi về phương nam" thì rõ ràng sự tự phụ cậy tài của ông ta cũng chẳngvừa Nay lại xem thiên Luận thuyết của Văn tâm điêu long có viết: "Từ sách

Luận ngữ trở về trước, đặt tên kinh điển không có chữ Luận, ba (hoặc là

"hai"- NPA) bài luận trong sách Lục thao là do người sau thêm vào" Nóinhư thế thì khác gì không biết những lời luận về Đạo và kinh bang tế thế củaThư Cái nông cạn của Lưu Hiệp e còn vượt quá bọn Vương Ma Cật, ĐỗMục Chi vậy" Rõ ràng sự hiểu nhầm của Triều Công Võ đối với Lưu Hiệpgiống như là một sự cố ý Chúng ta biết Lưu Hiệp rõ ràng có ý khẳng định:trước sách Luận ngữ thì người ta chưa từng lấy chữ Luận 論 để đặt tên chokinh điển Song Triều Công Võ lại công kích bằng cách hiểu ý của Lưu Hiệpthành: trước Luận ngữ người ta chưa từng thấy chữ Luận trong kinh điển Đểrồi trên cách hiểu méo mó đó, ông lên án Lưu Hiệp là một tay kì quái, ngạomạn, không hiểu đạo Thánh hiền Cách đọc của họ Triều đối với Văn tâmđiêu long và Lưu Hiệp là cách đọc đạo đức của nhà Nho bị sử dụng theohướng cực đoan nhất là hướng vào công kích đạo đức cá nhân tác giả Đặctrưng đó là sự phẩm bình cái hay, cái đẹp cũng như cái dở, cái xấu của tácphẩm chủ yếu là đứng trên lập trường tác giả và tác phẩm đó có đáp ứngđược những yêu cầu của đạo đức nhà Nho hay không Cách đọc này bấtchấp sự thực khách quan và tinh thần thực chứng Có thể từ một định kiếnxấu về tác giả, mọi yếu tố của tác phẩm sẽ bị lợi dụng không đếm xỉa đếntinh thần thực chất của nó để chống lại người đã tạo ra nó Dễ hiểu vì sao từnhững định kiến về sự thiếu khiêm tốn và việt vị của Lưu Hiệp mà TriềuCông Võ lại tìm cách hủy diệt giá trị của Văn tâm điêu long Rõ ràng họTriều không phải là người duy nhất trong lịch sử muốn làm như vậy Nhưngcũng thật là lạ là những gì đã từng làm nhà Nho Lí Diên Thọ đời Đườngthích thú ở Lưu Hiệp lại là cái chướng tai gai mắt của nhà Tống Nho TriềuCông Võ Rõ ràng cùng là một cách đọc Văn tâm điêu long, mà lại có haiphản ứng khác nhau Nguyên nhân đó là do chuẩn mực đạo đức nhà Nho làmột phạm trù có tính lịch sử, điều mà nhà Nho đời Đường cho là đáng khenthì đến đời Tống có thể hoàn toàn là không tốt? Ngoài ra đời Tống nhắc đến Văn tâm điêu long còn có: Trương Giới 張戒(Tuế Hàn đường thi thoại 歲 寒 堂 詩 話 ), Hoàng Đình Kiên 黃 庭 堅 (DữVương Lập Chi 與 王 立 之 nằm trong Sơn Cốc toàn thư 山 谷 全 書 ; DữVương Quan phục thư 與王觀復書 trong Dự Chương văn tập 豫章文集),Lâu Thược 樓 鑰 (Công Quý tập 攻 媿 集 quyển 103 bài Cao Đoan Thúc(Nguyên Chi) mộ chí minh 高端叔(元之)墓志銘), Hồng Mại 洪邁(DungTrai tùy bút容齋隨筆)… Học giả hiện đại là Dương Minh Chiếu (Văn tâmđiêu long hiệu chú thập di 文心雕龍校注拾遺, phần Phụ lục 附彔, Tự bạt

đệ thất序跋第七) khi tổng kết về tình hình nghiên cứu Văn tâm điêu long ởđời Tống cho biết có 8 quyển sách ghi chép về Văn tâm điêu long, 7 người

đã từng bình phẩm Văn tâm điêu long, còn có 12 người đã trích dẫn, 8 ngườichịu ảnh hưởng, 11 người lấy làm dẫn chứng và 3 người đã tiến hành khảo

sát đính chính cho Văn tâm điêu long Chúng tôi vì có những quan điểmkhác trong nghiên cứu ảnh hưởng của Văn tâm điêu long lên các tác giả vàtác phẩm ở đời Tống , lại không thể kiểm chứng kết quả này nên chỉ nêu ranhư những số liệu có tính tham khảo Cho đến nay trong những tư liệu quá ít

ỏi mà các nhà nghiên cứu Trung Hoa thu thập được của đời nhà Tống, chúngtôi có thể nhận thấy xu hướng lí giải cũng như đánh giá Văn tâm điêu long

từ góc độ Nho giáo và như một tác phẩm chịu ảnh hưởng của Nho giáo là xuhướng độc tôn Xu hướng lí giải cũng như đánh giá Văn tâm điêu long từgóc độ Phật giáo ở đời Tống đến nay chưa thấy trường hợp nào Giai đoạn nghiên cứu Văn tâm điêu long từ khi tác phẩm được hình thànhcho đến trước khi bài tựa của Tiền Duy Thiện và văn bản Nguyên Chí Chínhbản Văn tâm điêu long 元至正本文心雕龍 ra đời năm 1355 có một đặcđiểm nổi bật là tính chất không hệ thống và tản mạn của các nghiên cứu vàbình luận Người ta chỉ bắt gặp những bình luận và những kết luận được góigắm lại trong một hay một vài câu hay thậm chí là vài tự rất ngắn gọn Giaiđoạn này còn là một giai đoạn rất mở trong cách nhìn nhận đánh giá tácphẩm của Lưu Hiệp Ta bắt gặp ở đó nhiều quan điểm ngược chiều nhau khiđánh giá Văn tâm điêu long giữa các dòng tư tưởng khác nhau hay thậm chí

là trong nội bộ của một dòng tư tưởng Giai đoạn này đi song song với lịchtrình phát triển của lịch sử tư tưởng Trung Quốc là quá trình Nho giáo hóatrong xu hướng tiếp nhận và lí giải Văn tâm điêu long đồng thời cũng là quátrình phiến diện hóa dạng thức một trong nghiên cứu Văn tâm điêu long.2.1.2.Nghiên cứu Văn tâm điêu long từ khi Nguyên Chí Chính bản Văn tâmđiêu long và bài tựa của Tiền Duy Thiện viết cho sách này ra đời cho đến

Chúng tôi có những trăn trở của mình khi lựa chọn năm 1355, năm ra đờicủa văn bản hoàn chỉnh sớm nhất và bài tựa đầu tiên cho đến nay còn tìmđược của Văn tâm điêu long, làm mốc giới phân chia các tiểu giai đoạn củagiai đoạn nghiên cứu Văn tâm điêu long cổ điển Thực ra khi ra đời, văn bảnNguyên Chí Chính bản Văn tâm điêu long và bài tựa của Tiền Duy Thiệnchưa chắc đã có một ảnh hưởng lên tình hình nghiên cứu Văn tâm điêu longvốn đã rất trầm tịch của thời kì trước Sau năm 1355, nghiên cứu Văn tâmđiêu long cùng không vì thế mà có những biến chuyển theo kiểu cách mạng

và bùng nổ Và nếu có thì những biến chuyển đó có thể cũng chẳng liênquan gì đến cái mốc này Ý nghĩa của năm 1355 đối với lịch sử nghiên cứuVăn tâm điêu long được xem xét bằng nhãn quan của nhà nghiên cứu lịch sửLong học hiện đại, nó gần gũi với việc vạch một đường thẳng hơn là một sựkiện lịch sử, lịch sử văn học đúng nghĩa

Bài tựa của Tiền Duy Thiện cho biết trong đống sách quý của một ông triphủ Gia Hưng 嘉興 là Lưu Trinh 劉貞 có bản Văn tâm điêu long mà chúng

ta đang nói đến Ông tri phủ có lòng quảng đại muốn cùng giới học giả chia

xẻ văn bản quý này nên đã sai người đem khắc in Ở khoản thức đầu sáchghi "Thông sự xá nhân của nhà Lương là Lưu Ngạn Hòa trình bày" rồi trongbài tựa Tiền Duy Thiện viết: "Đấy là hướng trình bày của Văn tâm điêulong" Mọi chuyện bắt đầu từ hai chữ Thuật述 này Các từ điển Trung Quốcthường sử dụng chữ Trần 陳(trình bày) và Tuần 循(noi theo, kể theo, trìnhbày theo, làm theo) để giải thích ý nghĩa cho chữ Thuật Điều đó cho thấyngười soạn ra bản sách này và người viết bài tựa cho bản sách cùng quanniệm: khi viết ra tác phẩm này là Lưu Hiệp nhằm truyền tải và minh chứngcho một tư tưởng, một cách nghĩ, một đường lối đã có sẵn trước ông Vàđường lối ấy là gì? Không chút ngần ngại Tiền Duy Thiện khẳng định trongbài tựa, đó là đường lối văn chương của các nhà Nho mang sứ mạng phụchưng Nho học trong thời kì Thánh đạo bị các học thuyết Phật, Lão chèn ép Ông hào hứng giải thích về tư tưởng mà Văn tâm điêu long trình bày, thuậtlại: "Lục Kinh đấy là sách mà mà các bậc Thánh nhân chuyên chở Đạo,truyền thừa đạo thống cho vạn đời sau, và hướng trăm họ đi theo con đườngTrung Đạo Lục Kinh lớn lao như trời đất, sáng rỡ như mặt trăng mặt trời,phô bày cái vô cùng và không thể đo đếm được của vũ trụ… Từ sau khiKhổng tử mất, từ đời Hán, đạo Thánh bắt đầu suy vi, các học giả ngày càngngả theo những niềm tin sai trái, đạo Thánh bĩ tắc khiến trời đất lớn lao cũng

bế tắc, ánh sáng của mặt trời mặt trăng cũng trở nên u ám hơn Rồi thì tronglúc học thuyết Lão, Phật đương như dòng suối nhỏ chảy đi sắp thành sôngthành bể, ai là kẻ có thể ngăn chặn chúng lại đây? Nếu kẻ nào (trong hoàncảnh đó) biết lấy Đạo làm gốc rễ (原道), biết lấy kinh điển thánh nhân làmmẫu mực (宗經), và biết lấy thánh nhân làm thầy (徵聖) mà lập ngôn viếtsách thì cơ hồ còn tạm được! Ôi chao! Đấy là hướng trình bày của Văn tâmđiêu long vậy!" Chẳng cần dài dòng mà người đọc cũng nhận ra ngaynhững lí luận cũng như những tự sự của Nho giáo về lịch sử trong cách lígiải tư tưởng của Lưu Hiệp cũng như giá trị của Văn tâm điêu long của TiềnDuy Thiện Vấn đề là lí giải của Tiền Duy Thiện tiêu biểu cho một thế hệmột thời kì hay chỉ đơn thuần là ý kiến cá nhân? Trong số hàng trăm bản Văn tâm điêu long mà hiện nay chúng tôi đượcbiết đến thông qua những miêu tả văn bản của Dương Minh Chiếu và ChiêmAnh詹鍈 thì chỉ có ba văn bản có hiện tượng khoản thức có chữ Thuật nhưtrên đã nêu Cả ba văn bản này đều là văn bản của đời Nguyên hoặc cónguồn gốc từ những văn bản vào đời Nguyên hoặc đời Tống Hiện tượngnày này không xảy ra với hành trăm văn bản còn lại xuất hiện trong các triềuđại sau này Điều này cho thấy quan niệm của Tiền Duy Thiện có thể có

tính đại diện cho đời Tống Nguyên về Lưu Hiệp Đồng thời cũng cho thấy ởđời Minh quan điểm này vẫn còn được một thiểu số các văn bản vì lí do

Bài tựa của Tiền Duy Thiện và bản Nguyên Chí Chính bản Văn tâm điêulong là thành tựu cao nhất và nghiên cứu Văn tâm điêu long thời kì này cóđược Cũng như các thời trước, ở đời Nguyên những trích dẫn Văn tâm điêulong cũng xuất hiện lẻ tẻ đây đó trong các thư tịch đương thời Hiện naychúng ta biết đến các học giả như Vương Cấu 王構(sách Tu từ giám hành 修辭鑑衡 quyển 2 nằm trong Tứ khố đề yếu 四庫提要), Phan Ngang Tiêu 潘昂霄(sách Kim thạch lệ 金石例 của Tứ khố toàn thư sách 1482 bản VănUyên các文淵閣 do Đài Loan ấn hành), Hồ Tam Tỉnh 胡三省(chú cho Tưtrị thông giám 資 治 通 鑑 Hậu Lương kỉ tứ 後 梁 紀 四 ),… Sang đời Minh, nghiên cứu Văn tâm điêu long bắt đầu khởi sắc nguyênnhân thì như Trương Thiếu Khang cũng nói qua đó là do ảnh hưởng của sựphát triển của nghề in ấn đã dẫn đến sự phổ cập rộng rãi văn bản tác phẩmcủa Lưu Hiệp (thực ra cũng cần phải tính đến sự phổ cập bước đầu văn bảnVăn tâm điêu long ở hai thời Tống, Nguyên đã tạo nền tảng cho nghiên cứu

ở thời kì này) Thời kì này đánh dấu một sự bùng nổ các văn bản Văn tâmđiêu long khác nhau Thông qua lời của Trình Khoan một học giả đời nhàMinh thì ông đã tận tay viết tựa cho 4 bản Văn tâm điêu long khác nhau Thời kì này mở đầu cho giai đoạn phức tạp trong nghiên cứu văn bản Văntâm điêu long sau này Theo như lời của giáo sư Nhật Bản là Hộ Điền HạoHiểu戶田浩曉 thì chỉ tính riêng một văn bản Văn tâm điêu long là văn bảnVăn tâm điêu long Mai Khánh Sinh âm chú bản 文心雕龍梅慶生音注本xuất hiện vào đời Minh và cũng trong đời Minh, bản này đã có ngay bốn dịbản khác nhau (Hộ Điền Hạo Hiểu, Các dị bản của Văn tâm điêu long MaiKhánh Sinh âm chú bản 文心雕龍梅慶生音注本的不同版本 ) Mặt khácdưới ảnh hưởng của truyền thống hiệu khám văn bản và một nền văn hóa màkhái niệm bản quyền không được đặt ra gắt gao như ngày nay thì những dịbản mới không ngừng được sinh ra khiến cho công việc của nhà văn bản họcgặp rất nhiều trở ngại Những vấn đề văn bản học từ đời Minh trở đi đã nằmngoài khả năng bao quát của chúng tôi cũng như đại đa số các nhà nghiêncứu Trung Quốc Hiện nay ở Trung Quốc có Vương Lợi Khí, Dương MinhChiếu, Chiêm Anh, Chu Chấn Phủ là những người nổi tiếng nhất trongnghiên cứu vấn đề văn bản của Văn tâm điêu long Chúng ta có thể thamkhảo các tác phẩm của họ đã được trích dẫn trong bài viết này để thấy sự vôvọng của việc tìm kiếm một văn bản đúng nhất với bản ý Lưu Hiệp

Và chúng tôi cũng phải thừa nhận rằng từ đời Minh trở đi không một nhànghiên cứu nào có thể bao quát hết lịch sử nghiên cứu Văn tâm điêu long.Tham vọng của chúng tôi là truyền tải được những nét chính nhất của tình

hình nghiên cứu thông qua những đỉnh cao nhất của từng thời kì Truyền thống chú giải của người Trung Quốc đã xây dựng nên cho mỗi tácphẩm, mà giá trị đã thành kinh điển, một hệ thống sách vở có nhiệm vụ chúthích, giải nghĩa cho cho nó Những văn bản chú đầu tiên thông thường cũng

là những bản chú sơ lược nhất Rồi trải qua hàng trăm năm tích tụ những trithức giải thích về văn bản chúng ta sẽ có những cuốn sách chú giải có tínhchất tập đại thành cực kì uyên bác Trường hợp Văn tâm điêu long cũng nhưvậy Những bản chú đời Minh là những chú thích toàn vẹn đầu tiên đến nay

Chúng ta trước tiên cần nói đến bản Văn tâm điêu long do Dương Thận 楊

慎 phê điểm 批點 Bạch Kiến Trung 白建忠 qua những nghiên cứu củamình về Dương Thận và quá trình phê điểm cho Văn tâm điêu long đã chỉ ratrong cách phê điểm của Dương Thận tâm lí rất kị những diễn ngôn dàidòng Cho nên nhà học giả cổ điển tỏ ra rất kiệm lời, không bao giờ ông nóihết, nói đến đầu đến đũa những gì ông hiểu về tác phẩm Nói một cách ítnhiều chịu ảnh hưởng của lí luận văn học phương Tây: từ những chỉ dẫn vềcách hiểu văn bản và về ý nghĩa tác phẩm ông (Dương Thận) luôn tạo mộtkhoảng trống cho liên tưởng và tìm tòi của tự thân độc giả song lại khôngkhuyến khích những xu hướng khác những xu hướng mà mình đề ra để tiếp

Mặt khác, như đã nói ở trên, do truyền thống kiệm lời nên rõ ràng làDương Thận sẽ tận dụng tối đa những vòng tròn ngũ sắc để bình luận chotác phẩm mà sẽ hạn chế càng ít càng tốt những lời Phê Thống kê của BạchKiến Trung cho biết có khoảng 180 chỗ Dương Thận sử dụng những vòngtròn nhiều màu, còn số lần ông sử dụng lời Phê là khoảng hơn 20 lần Trong

đó thiên Phong cốt 風骨 là nơi tập trung nhiều nhất những vòng tròn nhiềumàu Toàn thiên Phong cốt với hơn 580 "tự" 字 thì có đến 380 "tự" đượckhuyên màu, chiếm khoảng 70% Điều đó cho thấy sự quan tâm thưởngthức của Dương Thận với thiên này của Văn tâm điêu long Thông quanhững phê ngữ và khuyên điểm người ta có thể nhận ra quan điểm củaDương Thận về những vấn đề được thể hiện trong Văn tâm điêu long như vềhoạt động cấu tứ và tưởng tượng của nhà văn trong quá trình sáng tác vănhọc(文思論), về mối quan hệ giữa Văn 文 và Chất 質(文質論), về vấn đề kếthừa và sáng tạo những cái mới trong văn học(通變論) Những vấn đề này

đã được các nhà nghiên cứu Trung Quốc triển khai trong luận văn và cácchuyên luận trên các học báo của họ Chúng tôi cũng sẽ có những tổng thuật

Sau sự xuất hiện bản chú thích của Dương Thận là sự xuất hiện của vănbản chú thích và hiệu khám của Mai Khánh Sinh Giới Long học vẫn hay gọivăn bản này là bản Văn tâm điêu long Mai Khánh Sinh âm chú bản 文心雕