Từ khái niệm quân tử, tiểu nhân thời Tây Chu đến quân tử, tiểu nhân trong Luận Ngữ

Khái niệm quân tử, tiểu nhân trong hệ thống tư tưởng Nho giáo chiếm một vị trí tương đối quan trọng

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘITRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN

Giảng viên hướng dẫn : Ths Phạm Văn Khoái

Sinh viên thực hiện : Hoàng Thu Hiền

Lớp : K50- Khoa văn học

Hà Nội: 2008

LỜI CẢM ƠN

Báo cáo này được thực hiện trên cơ sở niên luận, việc tiến hànhbáo cáo này đã gắn liền với việc bổ sung kiến thức trong chương trình.Mặc dù vẫn còn rất nhiều thiếu sót, nhưng trong thời gian làm việc,

em cũng đã nhận được nhiều sự chỉ bảo và hướng dẫn, gợi ý vềphương pháp cũng như về một số vấn đề nội dung được trình bày trongBáo cáo của thầy giáo hướng dẫn Phạm Văn Khoái Điều đó đã giúpích cho em rất nhiều Em xin chân thành cảm ơn sự quan tâm độngviên của Thầy

Em cũng xin được cảm ơn thầy Nguyễn Kim Sơn và chị QuáchThị Thu Hiền đã giúp em tư liệu trong quá trình làm việc

Em xin cảm ơn!

PHẦN MỞ ĐẦU

1 Lý do chọn đề tài

Khái niệm quân tử, tiểu nhân trong hệ thống tư tưởng Nho giáochiếm một vị trí tương đối quan trọng Trong lịch sử nghiên cứu Nhohọc, có rất nhiều học giả đã quan tâm đến vấn đề này, và đã giải quyết

từ nhiều góc độ khác nhau

Sự hiện diện của hai khái niệm này trong tư tưởng Khổng Tử đã

có ảnh hưởng rất sâu rộng và trong thời gian dài đối với văn hoá củacác nước thuộc khu vực Nho giáo

Để phục vụ cho quá trình học tập, tìm hiểu về lĩnh vực tư tưởngnày, trong phạm vi báo cáo khoa học của sinh viên, chúng tôi đã lựa

chọn triển khai đề tài: “Từ khái niệm quân tử tiểu nhân thời Tây Chu đến quân tử, tiểu nhân trong Luận ngữ”.

Đây không phải là một vấn đề nhỏ và dễ giải quyết, song chúngtôi đặt mục tiêu thông qua việc thực hiện đề tài này sẽ bổ sung thêmđược nhiều kinh nghiệm làm khoa học cũng như kiến thức Nho giáo.Chắc hẳn sẽ không tránh khỏi những hạn chế, nhưng việc hoàn thànhbáo cáo này cũng đã là một cố gắng lớn của chúng tôi

2 Kết cấu báo cáo.

Chúng tôi chia báo cáo thành 4 phần:

Phần mở đầu: Nếu lý do chọn đề tài và kết cấu báo cáo

Phần thứ nhất: Không tử và Luận ngữ

Trong phần này chúng tôi trình bày 3 nội dung:

- Con người Khổng Tử

- Tác phẩm Luận ngữ

- Giới thiệu khái niệm quân tử và tiểu nhân.

Phần thứ hai: chúng tôi trình bày 4 mục, nhằm đưa ra hình dung

về con đường phát triển của cách hiểu về quân tử tiêu nhân từ quanniệm xã hội Tây Chu đến Luận ngữ

- Cấu trúc dân cư và cách hiểu khái niệm quân tử, tiêu nhântrong xã hội Tây Chu

- Đại biến Xuân Thu, tấng lớp xĩ mất địa vị quý tộc

- Khái niệm quân tử, tiểu nhân trong Luận ngữ

- Con đường từ khái niệm quân tử tiểu nhân thời Tây Chu đếnquân tử, tiểu nhân trong Luận ngữ

Phần thứ ba: Thay lời kết

PHẦN THỨ NHẤT KHỔNG TỬ VÀ LUẬN NGỮ

1 Khổng tử.

Khổng Tử (551 - 479tr.CN) người nước Lỗ, dòng dõi quí tộc sasút Bố mất sớm, thuở nhỏ sống nghèo khổ, nên gần gũi với tầng lớpbình dân Khổng Tử tính tình trầm lặng, ham học hỏi, từ nhỏ thíchchơi những trò cúng tế, tỏ ra có thiên hướng về lễ Lớn lên rất thíchtìm hiểu thi, thư, lễ, nhạc, học thứ gì cũng đều cặn kẽ, đến nơi đếnchốn và rất xuất sắc

Hoàn cảnh không may của gia đình, bên cạnh đó là bối cảnh xãhội cuối thời Xuân Thu nhiều động loạn, lễ hoại nhạc băng, quyền lựccủa Thiên tử nhà Chu giảm sút, nhiều nước chư hầu mạnh lên, tranhgiành đất đaim lấn lướt Thiên tử, chiến tranh xảy ra liên miên khôngdứt, đã có những tác động lớn đến ông, Khổng Tử muốn đem những sởhọc của mình ổn định lại thế cuộc, xây dựng lại một xã hội lễ nhạcTây Chu Nhưng bằng con đường nào?

Trong xã hội Tây Chu, trật tự được duy trì bằng sức mạnh của

Vu giáo, bằng quyền uy chế ước ngoại lai của Lễ Con người khôngtồn tại trong mối quan hệ xã hội, nghĩa là giữa con người với conngười, mà chỉ có quan hệ giữa con người với tự nhiên Trên cùng thì

có Thượng đế, lại có lễ biện biệt đẳng cấp, giá trị con người đồng nhấtvới một địa vị mà nó chiếm giữ Nhưng đến khi hệ giá trị đó bắt đầu bịlung lay, cơ cấu xã hội bắt đầu có biến chuyển, tầng lớp địa chủ mớihình thành mạnh lên, giai cấp quí tộc yếu thế dần thì Lễ cũng mấtquyền uy Trước đây, con người được nhận một sự bảo trợ vô điềukiện từ trời, nhưng nay thì vị thần tối linh ấy cũngđã bất lực, số phậncon người cảm thấy thật bấp bênh, người ta cần một hệ giá trị khácphù hợp hơn để mà bấu cìu Xu hướng tư tưởng đều bứt ra khỏi Vu

Giáo không còn thiêng nữa Không nằm ra ngoài xu hướng trên,Khổng Tử đi tìm một con đường mới: con đường nhân tâm Không bànđến quái lực, loạn, thần Nho giáo dành trọn quan tâm vào ứng xử.

Xây dựng phạm trù “Nhân”, Khổng Từ muốn dùng một ước thúcnội tại để nhằm đạt đến hiệu quả của một ước thúc ngoại tại Điều nàyquan trọng

Nho giáo đã đem đến cuộc sống một triết học gắn liền với nhânsinh, để giải quyết một vấn đề về xã hội nó đã trình bày một lối sống

Lý Trạch Hậu gọi đó là “lý tính thực tiễn” của Nho giáo Lâm NgữĐường gọi Nho giáo là “triết học cận nhân tình” và gọi Khổng Từ là

“nghệ thuật gia về lối sống”

Tuy nhiên, học thuyết của ông không được ai sử dụng

Cuối đời, Khổng Tử để tâm dạy học, san định kinh sách, đem chíhướng một đời cứu thế tôn Chu chưa toại nguyện mà chỉnh đốn sắpxếp lại Thi, Thư, Lễ, Nhạc, Dịch, lại dựa vào bộ sử nước Lỗ mà làmkinh Xuân Thu, bàn chuyện thị phi của hơn hai trăm năm, ngụ ý khenchê để tỏ nền Lễ chính Đây là một cuộc tổng kết văn hoá có ảnhhưởng to lớn và quan trọng vào bậc nhất trong lịch sử Trung Hoa.Nhận xét về cuộc tổng kết văn hoá này, học giả Liễu Di Chinh - “Vănhoá sử Trung Quốc” - Nhà xuất bản Đại Bách Khoa toàn thư TrungQuốc - 1998, viết: “Không có Khổng Tử thì không có văn hoá TrungQuốc Ông đã truyền bá nền văn hoá trước ông hàng ngàn năm và sánglập nên văn hoá sau ông hàng ngàn năm”(1)

2 Luận ngữ.

“Luận ngữ” có nghĩa đen là những lời bàn bạc trao đổi Đúng vớitên gọi của nó, Luận ngữ ghi lại lời dạy của Khổng Tử về nhiều vấn đềnhư luân lí, chính trị, học thuật ngoài ra sách còn chép cả những trao

đổi của đám cao đệ như Tăng Sâm, Nhan Uyên, Tử Lộ Khổng Tửkhông viết Luận ngữ, mà sách do các học trò sưu tầm, biên soạn, cókhi chủ yếu là sau khi Khổng Tử đã mất.

Khổng Tử có khoảng hơn 14 năm du thuyền các nước, quyết tâmcải tạo xã hội của ông đều thể hiện cả trong Luận ngữ Trên thực tế, tưtưởng Đại học, Trung dung và cả Mạnh Tử về cơ bản đều được xâydựng trên cơ sở Luận ngữ

Sách gồm 20 thiên, được chia thành hai quyển thượng và hạ, mỗithiên lấy hai chữ đầu để đặt tên Do tính chất ghi chép trực tiếp của

nó, Luận ngữ được coi là tài liệu quan trọng nhất để nghiên cứu vềKhổng Tử và Nho giáo nguyên thuỷ

3 Khái niệm quân tử và tiểu nhân.

Học thuyết Nho gia đặc biệt chú ý đến vấn đề quân tử và tiểunhân Trong tác phẩm Luận ngữ “quân tử” được nhắc đến 104 lần,

“tiểu nhân” được nhắc đến 22 lần Sách “Almanach những nền vănminh thế giới” - Nhà xuất bản Văn hoá Thông tin - Hà Nội - 1999,viết: “Sách Luận ngữ có thể coi như là cuốn sách dạy người ta cái Đạolàm người quân tử một cách thực tiễn ” (tr.1402)

Nho giáo đã cố gắng xây dựng hình mẫu lý tưởng người quân tử,đặt trong mối quan hệ đối lập, mâu thuẫn với kẻ tiểu nhân Người tagọi Nho giáo là học thuyết quân tử, cái này có lý do của nó, ta sẽ nóiđến sau, còn ở đây điều đó cho thấy rằng, vấn đề quân tử và tiểu nhângắn liền với nội dung học thuyết Nho giáo, và tìm hiểu nội hàm haikhái niệm này là công việc không thể không quan tâm Trong thực tế,chuyện này không có gì mới

Sào Nam Phan Bội Châu trong “Khổng học đăng”, đã dành mộtchương để bàn về “Phương pháp biện biệt quân tử với tiểu nhân”

(Chương XIII - Khổng học đăng thượng thiên), xét 14 câu trong Luậnngữ mà quân tử và tiểu nhân “so đọ cung nha”(2), qua đó đưa ra cáchnhìn nhận thế nào là quân tử, thế nào là tiểu nhân.

Nguyễn Hiến Lê trong “Đại cương triết học Trung Quốc” quyển hạ - phần V - Chương V, dẫn lại trong “Khổng Tử” - Nhà xuấtbản Văn hoá - 1996, tr.204 - tr.205, viết:

-“Cứ xét trong Luận ngữ thì Khổng Tử dùng tiếng quân tử theo banghĩa: thuần trỏ địa vị, thuần trỏ tư cách, vừa trỏ địa vị vừa trỏ tưcách”

Có một điều, hai từ quân tử và tiểu nhân không phải chỉ mới rađời trong Luận ngữ Trong Kinh Thi, đếm được hơn 150 lần xuất hiện

từ quân tử Các công bố khoa học gần đây của Trung Quốc cho biết cónhiều tư liệu để tin rằng, Kinh Thi đã hoàn thành muộn nhất là năm

559 tr.CN, như vậy, chắc chắn vào nhà Chu từ quân tử đã lưu hànhrộng rãi

Một phân biệt quan trọng trong xã hội chiếm hữu nô lệ là phânbiệt quốc và dã Quốc là đô, nơi vua và bách quan ở, dã là vùng xungquanh đó, nơi đồng nội, ở đó có nô lệ và những người cai quản nô lệ.

Dã chịu trách nhiệm sản xuất để nuôi sống quốc Quốc “như một cáibướu ăn bám trên cơ thể nông thôn là dã” (Trần đình Hượu) Dân cư ởquốc gọi là quốc dân, cơ bản có tầng lớp quý tộc, những người làmphục dịch, ngoài ra còn có dân tự do gọi là tiểu thần Dân sống ở dãgọi là dã nhân, là “tiểu nhân” Dân tự do và người làm phục dịch ởquốc cũng gọi là “tiểu nhân”, còn giới quý tộc, có địa vị và có của cải,gọi là “quân tử”

“Nho học Bách khoa toàn thư” - Nhà xuất bản Đại Bách Khoatoàn thư - Trung Quốc - 1997, mục từ “Quân tử luận” viết:

“Trước thời Xuân Thu, quân tử chỉ những người có thân phận,địa vị quý tộc đứng trong thế đối sánh với người có địa vị thấp hèn làtiểu nhân, người quân tử đương nhiên có tu dưỡng Lễ nghĩa và phẩmchất đạo đức tương xứng với địa vị của họ Nhưng người ta có thể dựavào những tiêu chuẩn nhất định để tiến hành đánh giá về người quân

tử “Bọn người quân tử kia, không biết gì đến đức hạnh” (Thi Kinh

-Bân phong - Hùng Kê) Mặc dù những người quân tử ấy không biếtđến đức hạnh nhưng họ vẫn là quân tử”.

Như vậy, trong xã hội Tây Chu, khái niệm quân tử và tiểu nhânmang ý nghĩa đẳng cấp Mối quan hệ giữa quân tử và tiểu nhân là mốiquan hệ giữa người thống trị và kẻ bị trị, và mối quan hệ ấy được ràngbuộc bởi Lễ

Trong học thuyết chính trị của mình, Khổng Tử đã ra sức theođuổi một xã hội Chu Công lý tưởng như vậy Cho nên, cách hiểu quân

tử và tiểu nhân như thế sẽ được Nho giáo kế thừa Nho gia trước hết,lấy thân phận, địa vị để làm tiêu chí phân biệt quân tử và tiểu nhân

Hình 1: Mô hình xã hội Tây Chu

2 Đại biến Xuân Thu, tầng lớp sĩ mất địa vị quý tộc.

Bước vào thời Xuân Thu, xã hội có những thay đổi lớn Trongnông nghiệp, 00 sự phổ biến của dụng cụ lao động bằng sắt cũng nhưbiết sử dụng sức bò kéo đã dẫn đến kinh tế phát triển vượt bậc, tiếptheo là sự xuất hiện của tư hữu ruộng đất Trong xã hội xuất hiệnnhững người giàu có xuất hiện là bồi thần hay nông quan

Trước đây, danh và thực luôn đi cùng nhau, giàu tức là sang, phútức là quý, thì bây giờ, đã có những người giàu mà không sang, trongkhi đó, tiềm lực kinh tế của quý tộc lại suy sút dần, không còn có đủsức mạnh để duy trì cục diện, bèn phải tiến hành “cắt giảm nhânkhẩu” Đây là một sự xáo trộn cơ cấu dân cư lớn, sẽ tạo điều kiện cho

sự ra đời của Nho học cũng như ảnh hưởng đến quan niệm về quân tử

và tiểu nhân sau này

Ban đầu tầng lớp quý tộc gồm: Vương, Công, Khanh, Đại phu,

Sĩ được hưởng chế độ thế tập bổng lộc, quyền lực được truyền từ đời

nọ sang đời kia Tầng lớp Sĩ là loại thấp nhất, nhưng lại tiêu biểu nhất

cho quý tộc Tầng lớp này nắm giữ văn hoá và là lực lượng chính giảiquyết hai sứ mệnh của quí tộc trong xã hội nô lệ: quân sự và tôn giáo.Nhưng đến đây, Sĩ chiếm số lượng lớn trong quý tộc sẽ bị cắt xuốnghàng thứ nhân Việc cắt bỏ tư cách quý tộc của Sĩ được ban thành vănbản hẳn hoi vào năm 651 tr.CN - Lỗ Hy) (Công năm thứ 9.

Việc Sĩ không còn được hưởng chế độ thế tập là một biến độngsâu sắc đối với đời sống của tầng lớp này Theo quan niệm lúc đó, Sĩ

đa không còn là quân tử Hai ứng xử trước tình huống này của tầng lớp

Sĩ dẫn đến hai học thuyết lớn nhất của Trung Hoa cổ đại Khổng Tửchủ trương đưa kẻ Sĩ quay lại với địa vị quân tử từ đây sẽ có Nhogiáo, một bộ phận kẻ Sĩ khác như Lão Tử, đã không tìm con đườngquay về mà mang tâm tự chán chường ấy đến một thế giới khác, đây làĐạo giáo

3 Khái niệm quân tử, tiểu nhân trong Luận ngữ.

3.1 Lý tính thực tiễn của Nho gia.

Khi tầng lớp Sĩ bị cắt tư cách quý tộc, là hậu quả của một xã hội

lễ hoại nhạc băng, các trục xã hội bị đảo lộn, Khổng Tử muốn chốngloạn phục lễ cũng chính là muốn khôi phục tư cách quý tộc của tầnglớp mình

Trong Luận ngữ, ta sẽ thấy bàn đến quân tử tiểu nhân là một nộidung quan trọng, từ “quân tử” xuất hiện 104 lần, từ “tiểu nhân” xuấthiện 22 lần nhưng không thể tìm thấy một định nghĩa nào Tất cả đềunhư đã được mặc định

Trong lúc cố gắng để tìm một định nghĩa Chúng tôi phát hiệnvài câu khá thú vị, như trường hợp II.12 “Tử viết: Quân tử bất khí”(Khổng Tử nói: Quân tử không phải là đồ vật) Đây là kiểu định nghĩalẩm cẩm “A không phải là B” mà người phương Tây sẽ rất lấy làm

buồn cười, nhưng nó chỉ đáng cười khi Khổng Tử đúng là định làmmột công việc xa lạ đối với ông và hầu hết người Trung Hoa khác:định nghĩa Không, phương Đông không ưa thói quen định nghĩa của

tư duy luận lí, phương Đông không thích rành mạch danh từ Ngay cảtrường hợp VIII.7: “Tăng Tử viết: Khả dĩ thác lục xích chi cô, khả dĩ

ký bách lí chi mệnh, lâm đại tiết nhi bất khả đoạt dã Quân tử nhândư? Quân tử nhân dã” (Tăng Tử nói: Có thể đem con côi sáu thướcnhờ trông nom, có thể giao phó dân chúng một nước trăm dặm, gặpnguy biến vẫn giữ tiết tháo không thể uy hiếp Người như thế là ngườiquân tử chăng? Là người quân tử vậy), trường hợp này có vẻ giốngmột định nghĩa, thì đó cũng chỉ là một kiểu định nghĩa kì quái củaTrung Quốc Định nghĩa của người Trung Quốc bao giờ cũng khôngđầy đủ

Như vậy, mối quan tâm của Luận ngữ không phải là việc xácđịnh thế nào là quân tử, thế nào là tiểu nhân Luận ngữ đã tiếp thu haikhái niệm này từ trước, và khi Khổng Tử cùng học trò bàn nhiều nhưthế về hai khái niệm này, đã cung cấp thêm nội hàm cho nó

Khi Khổng Tử chuyển từ ước thúc ngoại tại của Nhân làm cănbản, lấy Nhân là một thực tiễn đạo đức để giải quyết khủng hoảng của

xã hội chiếm hữu nô lệ, thì cùng với chủ trương Đức trị ấy, điều gì sẽxảy ra? Khi Khổng Tử phản đối Pháp trị, cũng không tán thành thái độtránh đổi tị thế của Đạo gia mà chủ trương “chấp trứ” (ngược với vôchấp của nhà Phật), hữu vi, xây dựng nên mẫu người hiền nhân - quân

tử, thì điều gì sẽ xảy ra? Khi đó, Khổng Tử là đại diện tiểu biểu của

kẻ sĩ - với mục đích sâu xa là tìm cách sát nhập trở lại kẻ sĩ vào bộphận quân tử (mà không phải là quân tử vào kẻ sĩ) đã khôn khéo gạtqua một bên mối quan hệ đẳng cấp giữa quân tử và tiểu nhân, xếp nóvào hạng thứ yếu, để nhấn mạnh một mối quan hệ mới, biến nó thành

nội dung cơ bản: mối quan hệ đạo đức Thực tiễn đạo đức “Nhân” đãđược biểu hiện trong khái niệm quân tử, tiểu nhân “Nhân” là phươngpháp, cuối cùng một cách không ý thức đã quan trọng hơn mục đích.Quân tử mà bỏ điều nhân thì sao mà hợp với cái danh quân tử được(Quân tử khử Nhân ô hồ thành danh - IV.5) Như vậy, Nhân từ đây trởthành Đức mục của người quân tử Giữa quân tử và tiểu nhân xuất hiệnquan hệ đạo dức: Mối quan hệ mới, Nho giáo đã cụ thể xử lí mối quan

hệ đó như thế nào?

3.2 Hiếu đễ là gốc.

Vấn đề Hiếu đễ, ban đầu đơn giản là một biểu hiện của Lễ ĐứcHiếu đóng vai trò năng nổ trong việc duy trì ổn định của tôn ti, vàđược cả hệ thống tôn ti thuần hậu đó vận hành không cần lí giải.Khổng Tử là người đầu tiên tìm nguyên nhân vì sao phải thực thi Hiếu

Đễ Ông đã đồng nhất Hiếu đễ với nhân tính (tính người), như thế đãchuyển Hiếu đễ từ một ước thúc bên ngoài thành một nhu cầu bêntrong Thực hiện Hiếu đễ là thể hiện Nhân tính của mình, đây là tầngthứ cơ bản của “Nhân”

Hữu Tử viết: “kỳ vi nhân dã hiếu đễ nhi hiếu phạm thượng giảtiễn hĩ Bất hiếu phạm thượng nhi hiếu tác loạn giả vi chi hữu dã.Quân tử vu bản, bản lập nhị đạo sinh Hiếu đễ dã giả kì vi nhân chibản dư”

(Hữu Tử nói: “Làm người Hiếu đễ mà lại ưa phạm thượng, hiếmthay Người không ưa phạm thượng mà thích làm loạn thì chưa có baogiờ Người quân tử quan tâm ở gốc, gốc lập rồi Đạo mới sinh Hiếu đễ

là gốc của Nhân đó chăng”)