Kinh tế học và kinh tế học vi mô trong quá trình đổi mới, hoàn thiện nội dung và phương pháp giảng dạy

KINH TẾ HỌC VÀ KINH TẾ HỌC VI MÔ TRONG QUÁ TRÌNH ĐỔI MỚI, HOÀN THIỆN NỘI DUNG VÀ PHƯƠNG PHÁP GIẢNG DẠY trong quá trình đổi mới, hoàn thiện nội dung và phương pháp giảng dạy Đỗ Phi Hoài M

KINH TẾ HỌC VÀ KINH TẾ HỌC VI MÔ TRONG QUÁ TRÌNH ĐỔI MỚI, HOÀN THIỆN NỘI DUNG VÀ PHƯƠNG

PHÁP GIẢNG DẠY trong quá trình đổi mới, hoàn thiện nội dung và phương pháp giảng dạy

Đỗ Phi Hoài

Mới cách đây 10 năm thôi, khi nói đến khái niệm kinh tế học, nhiều người, trong đó có cả các nhà khoa học đều thận trọng

và dè dặt Xem xét một hiện tượng kinh tế, một quan hệ kinh tế, dùng lý luận kinh tế học để soi rọi cũng không dễ dàng, nhạy bén như hôm nay Phải khẳng định rằng, kinh tế học đã nhanh chóng

đi vào đời sống kinh tế - xã hội với các vấn đề kinh tế của một quốc gia hay một đơn vị kinh tế mà không phải chỉ nằm trên những trang vở của sinh viên hay những công trình nghiên cứu như những ngày đầu tiếp cận với nó Đó là quá trình đổi mới, hoàn thiện và phát triển một cách toàn diện xung quanh một bộ môn khoa học mới mẻ, phổ biến mà đầy sức hấp dẫn này

1 Bắt đầu từ việc tiếp cận, nghiên cứu kinh tế học Kinh tế

học ra đời khi người ta nhận thức được rằng: Nguồn tài nguyên khan hiếm mà nhu cầu của con người thỡ vụ hạn Làm thế nào để thỏa mãn nhu cầu vô hạn đó từ nguồn tài nguyên ngày càng trở nên khan hiếm này! Cần phải lùa chọn, phải đưa ra những quyết định đúng đắn, phù hợp với điều kiện, hoàn cảnh ở từng thời điểm

và ở mỗi thời kỳ Việc đó được làm bởi mỗi cá nhân, mỗi tập thể cũng như mỗi quốc gia Kinh tế học được hiểu một cách ngắn gọn nhưng đầy hàm ý là khoa học về sự lùa chọn Nhờ đó, người ta giải thích được các hiện tượng kinh tế và đưa ra các quyết định sản xuất, kinh doanh hoặc các chính sách kinh tế Sự phân nhánh trong kinh tế học làm sáng tỏ điều này Kinh tế học thực chứng giải thích sự hoạt động của nền kinh tế một cách khách quan Kinh tế học chuẩn tắc đưa ra các chỉ dẫn hoặc những khuyến nghị dựa trờn những đánh giá, nhận xét mang tính chủ quan cá nhân

Theo cách phân nhánh khác, kinh tế học được phân thành kinh tế học vĩ mô và kinh tế học vi mô Kinh tế học vĩ mô quan tâm đến tổng thể nền kinh tế như ảnh hưởng của chi tiêu chính

phủ, thuế và chính sách tiền tệ Kinh tế học vi mô quan tâm đến những đơn vị kinh tế riêng lẻ như người tiêu dùng và hãng sản xuất

Đó là những khái niệm ban đầu rất giản dị nhưng cũng rất hấp dẫn mà sinh viên được hết đến khi bắt đầu tiếp cận với bộ môn khoa học này Vấn đề đặt ra là làm thế nào để sinh viên có thể hình dung một cách khái quát về nền kinh tế và những vấn đề

sẽ được giải quyết trong kinh tế học vi mô và kinh tế học vĩ mô

2 Đi sâu vào nội dung, các nhà kinh tế sử dụng các lý

thuyết kinh tế và các mô hình Các lý thuyết là sự diễn giải mang tính giả định những mối quan hệ nhân - quả giữa các biến số có thể quan sát được thông qua các mối liên hệ biện chứng giữa các hoạt động kinh tế Các mô hình cho phép rót ra từ thực tế và do

đó có thể đơn giản hóa công việc Ở đó, các giả định cũng được đưa ra nhằm tỏch riờng các mối quan hệ giữa các biến số quan trọng Mô hình sẽ đưa ra một hệ thống phân tích để tìm hiểu các vấn đề kinh tế Sử dụng lý thuyết và mô hình giúp chúng ta có

khả năng áp dụng các kết quả phân tích để nghiên cứu các vấn đề kinh tế trọng tâm mà mỗi xã hội cần phải giải quyết

Bằng sơ đồ mô tả hệ thống kinh tế của một quốc gia, sinh viên sẽ được hiểu một cách tổng quát các hoạt động kinh tế và các mối liên hệ kinh tế của quốc gia cả ở góc độ vi mô và vĩ mô Thêm nữa, nếu đặt sơ đồ này trong điều kiện nền kinh tế mở, các vấn đề kinh tế thế giới sẽ tác động vào những lĩnh vực nào và chi phối tới các hoạt động kinh tế gì của một quốc gia cũng được thể hiện rõ Sự phân nhánh kinh tế học vi mô và kinh tế học vĩ mô cũng rõ nét bắt đầu từ sơ đồ này Đó cũng chớnh là sự phõn mụn kinh tế học thành kinh tế học vi mô và kinh tế học vĩ mô mà sinh viên được học

3 Theo học kinh tế học vi mô, sinh viên sẽ được nghiên

cứu lý thuyết hành vi Người sản xuất và người tiêu dùng cố gắng

để đạt được mục tiêu của mình trong quá trình sản xuất và tiêu dùng bằng các quyết định sao cho có lợi nhất cho họ Dĩ nhiên, các quyết định đó được thực hiện trong những hoàn cảnh cụ thể

và với sự tác động của rất nhiều các yếu tố về thị trường Cũng vì

thế, các vấn đề về cung cầu, giá cả, chi phí sản xuất, cạnh tranh, độc quyền cũng được đưa ra theo trình tự và rất lụgic Đồng thời sinh viên cũng hiểu được rằng: các hoạt động kinh tế diễn ra ở thị trường hàng hóa dịch vụ cũng gần giống với thị trường yếu tố sản xuất

Dường như các hoạt động kinh tế diễn ra trên thị trường một cách suôn sẻ theo các quy luật kinh tế khách quan Kinh tế học vi mô hoàn thành sứ mệnh thiêng liêng của mình một cách toàn vẹn là giải thích được các hoạt động kinh tế và tìm ra nguyên

lý cho việc lùa chọn Nhưng trên thực tế thì không phải hoàn toàn như vậy Có những vấn đề phát sinh do hoạt động kinh tế vi mô gây ra và có những vấn đề mà bản thân lý thuyết kinh tế học vi

mô không giải quyết được Cũng như mỗi một quốc gia đều tồn tại và phát triển dựa trờn thế lực kinh tế - xã hội của nã Ở đây, vai trò của chính phủ được khẳng định ngay cả trong phạm vi nghiên cứu vi mô trong khi trước đó, sinh viên đã thấy được vai trò to lớn của chính phủ qua việc nghiên cứu kinh tế học vĩ mô

4 Với những nội dung trên, phương pháp nghiên cứu,

giảng dạy và học tập kinh tế học vi mô được đổi mới, hoàn thiện

để môn học ngày càng trở nên thiết thực hơn Có thể khái quát ở một số điểm sau:

Thứ nhất, sinh viên nhận thức đầy đủ về sự ra đời, nguồn

gốc, bản chất của kinh tế học; hiểu rõ tầm quan trọng của nó trong đời sống kinh tế xã hội

Thứ hai, kinh tế học vi mô và kinh tế học vĩ mô là hai bộ

phận không tách rời của kinh tế học Chúng đứng cạnh tranh nhau

để bổ sung cho nhau, làm sáng tỏ khái niệm, nội dung của nhau trên cơ sở phát triển lý thuyết kinh tế

Thứ ba, linh hồn của kinh tế vi mô là khoa học về sự lùa

chọn Lý thuyết lùa chọn vừa giúp cho việc giải thích hành vi của mỗi cá nhân trong nền kinh tế vừa đưa ra cách thức, nguyên tắc lùa chọn làm căn cứ cho việc ra các quyết định kinh tế

Thứ tư, các sơ đồ là sự miêu tả một hoạt động kinh tế khái

quát giúp sinh viên hình dung được những vấn đề cần phải giải

quyết khi lý giải một hiện tượng kinh tế nào đó Mô hình toán kinh tế là con đường ngắn nhất để giải quyết một vấn đề kinh tế

Thứ năm, những bài tập tình huống từ đơn giản đến phức

tạp mà nhờ đó sinh viên làm quen với một công việc cụ thể và thấy được mọi lý thuyết đều được xây dựng trên cơ sở thực tế và thực tế nào cũng được kiểm chứng một cách khách quan, khoa học nhờ lý thuyết

Cuối cùng, các câu hỏi trắc nghiệm buộc sinh viên muốn

trả lời nhanh, chính xác thì cần phải nắm thật chắc các khái niệm cùng với khả năng tư duy lụgic, thờm khả năng phán đoán, phản

xạ nhanh và đôi khi là cả sự nhạy cảm thể hiện năng khiếu trong lĩnh vực kinh tế

5 Tuy nhiên, vẫn còn một số vấn đề đặt ra trong chương

trình đào tạo hiện nay:

Thứ nhất, về thời lượng cho môn học kinh tế vi mô: 60 tiết

(4 đơn vị học trình) cho sinh viên hệ đào tạo chính quy là phù hợp Song với 45 tiết (3 đơn vị học trình) cho hệ đào tạo tại chức thì không đủ Bởi vì: mỗi líp Đại học tại chức hoặc Đại học bằng

hai thường rất đông học viên, gấp khoảng 2-3 lần líp Đại học dài hạn Học viên không có cơ hội để được đối thoại với giảng viên nên học thụ động, khó lĩnh hội được kiến thức mới và những khái niệm trừu tượng - vốn là đặc thù của kinh tế học Có thể, chương trình cho hệ đào tạo này cũng được áp dụng thời lượng 60 tiết?

Thứ hai, về nội dung: theo yêu cầu của Bộ Giáo dục và

Đào tạo, sinh viên các trường Đại học kinh tế được học theo giáo trình của Bộ xuất bản 1997 Mặc dù đã được góp ý nhưng cho đến nay, giáo trình vẫn chưa được chỉnh lý, bổ sung nên nhiều khái niệm, ký hiệu không nhất quán giữa các chương, mục Có một số chương không đáp ứng yêu cầu của môn học (Chương 6, 7 - Kinh

tế học vi mô, Nxb Giáo dục, 1997)

Thứ ba, về phương pháp: Kinh tế học và nhất là kinh tế học

vi mô sẽ được xem là môn học mang nặng tính lý thuyết và xa rời thực tiễn nếu như giảng viên truyền đạt kiến thức theo phương pháp độc thoại và sinh viên lĩnh hội một cách thụ động Cần phải kết hợp với phương pháp đối thoại để đem đến hiệu quả giê học cao hơn cho sinh viên

6 Làm thế nào để việc học tập, giảng dạy kinh tế học nói

chung và kinh tế vi mô nói riêng đạt hiệu quả cao

Yêu cầu đối với người dạy

Thứ nhất, mét sự hiểu biết thấu đáo nội dung kinh tế học,

một sự đam mê, tâm đắc về nó sẽ cho sinh viên một người thầy đáng tin cậy về tri thức trong lĩnh vực mới mẻ này

Thứ hai, người dạy phải thực sự là một nhà hoạch định

chính sách hoặc tham mưu cho việc hoạch định chính sách kinh tế của chính phủ Đồng thời lại phải là một nhà quản lý kinh tế giàu năng lực, biết làm ra lợi nhuận cho doanh nghiệp và phóc lợi cho

xã hội Muốn vậy, người dạy cần phải hòa nhập với thực tế, soi rọi thực tế từ vốn tri thức về kinh tế học của mình và dùng những kinh nghiệm thực tế để chuyển tải cho sinh viên lý thuyết kinh tế học Kinh tế học nói chung và kinh tế học vi mô nói riêng sẽ dễ dàng đi vào sự hiểu biết của sinh viên ngay từ những ngày đầu họ làm quen với khái niệm kinh tế

Thứ ba, lùa chọn phương pháp giảng dạy phối hợp, dựa

trờn quan điểm toàn diện và biện chứng Giải quyết vấn đề một

cách triệt để khi sử dụng phương pháp diễn giải hay quy nạp kết hợp với phương pháp nêu vấn đề hay tình huống trên cơ sở tôn trọng suy nghĩ độc lập của sinh viên

Cuối cùng, cần phải có phương pháp kiểm tra, đánh giá kết

quả học tập của sinh viên một cách linh hoạt để phát hiện sinh viên giỏi Cần tránh khuynh hướng cứng nhắc khiến sinh viên học thụ động, trả bài theo bài mẫu

Yêu cầu đối với người học

Thứ nhất, chăm chỉ, say mê, đọc nhiều, tự nờu cỏc vấn đề

để nghiên cứu, suy đoán

Thứ hai, độc lập trong suy nghĩ, không thụ động trong việc

lĩnh hội kiến thức từ giảng viên Đưa ra nhiều giả thiết cho một vấn đề

Thứ ba, cần có kiến thức vững chắc làm nền tảng cho sự

hiểu biết để nghiên cứu kinh tế học như toán học, triết học, kinh tế chính trị Mỏc - Lờnin, nhờ đó, việc luận giải một vấn đề kinh tế

có thể được thực hiện bằng nhiều phương pháp khác nhau

Trước hết, sinh viên phải có đủ tài liệu từ nhiều nguồn

khác nhau để học tập và nghiên cứu Từ đó mới có thể áp dụng được phương pháp giảng dạy nêu vấn đề và phát huy khả năng độc lập suy nghĩ của sinh viên

Tiếp theo, cần phải có giảng viên đủ khả năng giảng dạy cả

kinh tế vĩ mô và kinh tế vi mô, bên cạnh việc chuyờn sõu kinh tế

vĩ mô hay kinh tế vi mô Nên chăng, chúng ta cần đưa ra yêu cầu

đó một cách bắt buộc Giảng viên có thể đã tự nghiên cứu song cần thiết vẫn phải được đào tạo bài bản ở hai phân môn kinh tế vĩ

mô và kinh tế vi mô Điều này là cần thiết, bởi vì chúng ta còn phải hiểu biết kinh tế học ở phạm vi rộng hơn và mang tính ứng dụng như kinh tế học cho thế giới thứ ba; kinh tế học trong điều kiện hội nhập v.v

Kết luận: Đổi mới nội dung, phương pháp giảng dạy là

yêu cầu đặt ra đối với tất cả các môn học nhằm nâng cao chất lượng đào tạo trong nhà trường, để sinh viên sau khi tốt nghiệp

có kiến thức thực sự, phục vụ cho công cuộc đổi mới của nước nhà Kinh tế học là một bộ môn khoa học mới, ngay khi ra đời đã

phù hợp và cần thiết trong cơ chế kinh tế mới Tuy không có sự đổi mới nhiều về nội dung nhưng lại rất cần có sự đổi mới về phương pháp giảng dạy Trên thực tế, qua mười năm, phương pháp giảng dạy đã có nhiều cải tiến, nâng cao và ngày càng được hoàn thiện Song, chất lượng đào tạo là thứ khó định lượng nhất trong muôn vàn loại chất lượng sản phẩm Mỗi cán bộ giảng dạy, ngoài việc trau dồi kiến thức chuyên môn cho mình, cần có niềm say mê, hứng thó trong sáng tạo và lòng tâm huyết với nghề Mỗi sinh viên chuyên cần học hỏi, ham hiểu biết, có ý thức tốt về việc học tập và định hướng tương lai Đó là những điều kiện cần thiết để quá trình đổi mới, hoàn thiện nội dung, phương pháp giảng dạy thực sự có ý nghĩa