Một vài phương diện về kỹ thuật tự sự trong tiểu thuyết Lão Khổ

Kỹ thuật tự sự của Tạ Duy Anh trong tiểu thuyết Lão Khổ từ nghệ thuật tổ chức điểm nhìn trần thuật.

em tham gia hoạt động khoa học!

Chân thành cám ơn bạn bè đã giúp đỡ và góp ý cho Báo cáo!

Hà Nội, 24/03/2005

Tác giả

Đinh Việt Hà

MỞ ĐẦU

1 Lý do lựa chọn đề tài

Văn học Việt Nam từ 1986 trở đi đã có nhiều thành tựu to lớn Một trong những thành tựu đó phải kể đến là sự chuyển đổi theo hướng hiện đại hóa về phương thức sáng tạo nghệ thuật của các nhà văn, nhà thơ

Trong số các thể loại của văn học đương đại, “tiểu thuyết được coi là cỗ máy cái”, “là sử thi về đời tư” (Bê-lin-xki); là nơi mà cuộc đời được phơi trên trang giấy một cách chân thực nhất, sâu sắc nhất; là “giá trị không thể thay thế được” Một tiểu thuyết hay không phụ thuộc độ dài, ngắn, số lượng trang, mà ở chỗ nó khám phá và lý giải ra sao về một lĩnh vực nào đó của đời sống, “đặt ra những câu hỏi” nhân sinh và tìm cách “trả lời những câu hỏi đó” như thế nào

Tiểu thuyết đương đại thể hiện một bước đột phá mạnh mẽ về “kỹ thuật tự sự”, tiết tấu trần thuật nhanh hơn; kết cấu phức tạp, biến hoá, đan xen nhiều tầng bậc; phương thức xây dựng nhân vật cũng hoàn toàn khác trước

Văn học đương đại nói chung và tiểu thuyết đương đại nói riêng không quan tâm quá mức đến việc nhà văn viết về đề tài gì: thành thị, nông thôn, “hướng ra công trường, hướng về ruộng đồng” nữa mà chủ yếu là xem nhà văn đó viết như thế nào về cùng một đề tài với những người khác; xem “kỹ thuật” của anh ta có những nét gì mới và khác lạ Trong cùng công việc là “cày xới mảnh đất hiện thực”, ai “trồng được cây” tốt hơn có nghĩa là người đó phải có một kỹ thuật riêng,

ở đó phát huy đầy đủ và hiệu quả nhất toàn bộ bí quyết, “kỹ năng, kỹ xảo” và sở trường của anh ta

Từ 1986 trở đi, ta đã thấy có rất nhiều đổi mới trong phương thức sáng tạo ở các tác phẩm tự sự của các nhà văn: Nguyễn Minh Châu, Nguyễn Huy Thiệp, Dương Hướng, Bảo Ninh Trong các gương mặt tiểu thuyết trẻ hiện nay, chúng

tôi quan tâm đến Tạ Duy Anh và các tác phẩm của ông Tuy nhiên chúng tôi mới chỉ thấy một số bài báo viết giới thiệu về tác giả này và bình luận về những tác phẩm mới đây của ông; chưa thấy có ai nghiên cứu chuyên sâu về nghệ thuật tiểu thuyết của nhà văn trẻ này Nhận thấy tiểu thuyết của Tạ Duy Anh có nhiều nét

mới mẻ về nghệ thuật, chúng tôi quyết định lựa chọn “một vài phương diện về kỹ

thuật tự sự” trong tiểu thuyết Lão Khổ của ông làm đề tài nghiên cứu của mình.

2 Mục đích, ý nghĩa của đề tài:

Chọn đề tài nghiên cứu trên, chúng tôi muốn nắm bắt những đặc điểm nghệ thuật tiểu thuyết của Tạ Duy Anh thông qua kỹ thuật tự sự của ông, từ đó phát hiện những nét sáng tạo mà ông đóng góp cho thể loại này, cũng như tạo nên diện mạo mới mẻ cho văn đàn đương đại

3 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu của đề tài:

Nhằm phát hiện những nét sáng tạo và cống hiến của Tạ Duy Anh trong tiểu thuyết Lão Khổ, chúng tôi đã chọn một vài khía cạnh về kỹ thuật tự sự làm đối tượng và phạm vi nghiên cứu cho đề tài của mình, đó là cách thức tổ chức điểm nhìn trần thuật, các phương thức kết cấu tác phẩm, nghệ thuật phân tích tâm

lý v.v Thời gian có hạn, cũng như mục đích mà đề tài hướng tới đã không cho phép chúng tôi khảo sát tất cả mọi phương diện về kỹ thuật tự sự của Tạ Duy Anh trong Lão Khổ Tuy nhiên, qua việc tìm hiểu những khía cạnh được coi là tiêu biểu trong cách thức tự sự của ông, chúng tôi mong rằng, sẽ chỉ ra được những điểm cơ bản làm nên sức hấp dẫn của ngòi bút tiểu thuyết Tạ Duy Anh

4 Phương pháp nghiên cứu:

Nhằm tiếp cận kỹ thuật tự sự trong tiểu thuyết Lão Khổ của Tạ Duy Anh từ góc độ tự sự học (thi pháp học cấu trúc), chúng tôi đã lựa chọn các phương pháp

và thao tác khoa học như phân loại, thống kê, mô tả, phân tích; tuy còn chưa được đúng mức, nhưng phương pháp đối chiếu - so sánh cũng được chúng tôi sử dụng

để xem xét đối tượng trên bình diện lịch sử

5 Bố cục Báo cáo:

Ngoài phần Mở đầu và Kết luận, Báo cáo chia Nội dung chính làm ba phần, tương ứng với ba phương diện về kỹ thuật tự sự trong tiểu thuyết Lão Khổ của Tạ Duy Anh:

I Điểm nhìn trần thuật

II Kết cấu tác phẩm

III Mô tả, phân tích tâm lý nhân vật

6 Quy cách trình bày:

1 Tên các loại tác phẩm: in nghiêng, không đậm

2 Thông tin trong ngoặc vuông thứ tự là: tài liệu dẫn, ở trang thứ

3 Viết tắt: Nxb = Nhà xuất bản; tr = trang v.v

NỘI DUNG CHÍNH

I TỔ CHỨC ĐIỂM NHÌN TRẦN THUẬT

Chúng tôi xin bắt đầu công việc khảo sát kỹ thuật tự sự của Tạ Duy Anh trong tiểu thuyết Lão Khổ từ nghệ thuật tổ chức điểm nhìn trần thuật Điểm nhìn trần thuật là một yếu tố không thể thiếu được trong nghệ thuật tiểu thuyết “Trần thuật bao gồm kể và miêu tả các hành động và các biến cố trong thời gian, mô tả chân dung, hoàn cảnh hành động, tả ngoại cảnh, tả nội thất , bàn luận, lời nói bán trực tiếp của các nhân vật Do vậy, trần thuật là phương thức chủ yếu để cấu tạo tác phẩm tự sự Tính chất của trần thuật tùy thuộc vào điểm nhìn mà từ đó nó được dẫn dắt, tùy thuộc vào tương quan giữa tác giả và người trần thuật hoặc người kể chuyện, tùy thuộc vào sự đánh giá của tác giả đối với sự kiện được miêu tả ” [7, 324]

Một đặc điểm nổi bật về tổ chức điểm nhìn trần thuật trong tiểu thuyết Lão Khổ là sự biến đổi linh hoạt chủ thể kể và sự dịch chuyển tinh tế điểm nhìn trần thuật Chủ thể kể chuyện và điểm nhìn trần thuật thực chất là đồng nhất với nhau

Ở tác phẩm này, có thể khái quát những nét độc đáo của ngòi bút Tạ Duy Anh về

tổ chức điểm nhìn trần thuật như sau:

- Từ hiện tại nhìn về quá khứ và hướng đến tương lai;

- Dịch chuyển tinh tế, linh hoạt giữa các ngôi kể, chẳng hạn:

+ Kể chuyện ở ngôi thứ nhất,

+ Kể chuyện ở ngôi thứ ba,

+ Chủ thể kể vô hình

1 Từ hiện tại tới quá khứ và tương lai:

Đọc Lão Khổ, chúng ta thấy, nhân vật không chỉ được nhìn từ bình diện hiện tại, tức là ở những khoảnh khắc hiện thời, cái đang xảy ra, mà còn được soi

chiếu từ quá khứ, chẳng hạn: về lai lịch, tên tuổi, thân phận và các thời điểm khác nhau của cuộc đời; đồng thời còn được nhìn dưới con mắt phán đoán, suy xét tương lai qua điểm nhìn của chính nhân vật, của chủ thể kể vô hình (như một nhân vật đứng đằng sau, biết hết mọi chuyện chỉ có điều nó đóng vai trò kể lại mọi chuyện đã xảy ra), của chủ thể nhân vật xưng “Tôi” cũng như các nhân vật khác trong truyện Vì thế có thể thấy mạch trần thuật trong tác phẩm là mạch trần thuật

có chiều sâu, trong đó dòng sự kiện hồi cố, hoài niệm lấn át cả dòng sự kiện diễn tiến của cốt truyện; bên cạnh đó là mạch suy tưởng, triết lý khá mạnh và thường xuyên Điểm nhìn trần thuật đảo lộn từ hiện tại về quá khứ rồi ngược về hiện tại -

là một hệ quả tất yếu của cách tạo dựng lối dẫn truyện (trần thuật) bằng đường dây tâm lý Trong một tác phẩm có cốt truyện tâm lý thì điểm mốc tự sự của tác phẩm cũng phải là sự kiện tâm lý trong điểm nhìn của chính nhân vật có tâm lý được kể

lại Ngay đầu tiểu thuyết là đoạn kể về tâm lý nhân vật Lão Khổ và liền sau đó

là tình tiết lá đơn mà Lão Khổ viết Trong tiểu thuyết này, ngoài Lão Khổ là nhân vật trung tâm xuất hiện từ đầu đến cuối và được mô tả về tâm lý sâu sắc nhất, còn

có những nhân vật khác cũng được nhà văn khắc họa tâm lý như: Tư Vọc, ông Năm, Hai Duy “Để tạo dựng một truyện tâm lý đa tuyến, tác giả phải dùng đến thủ pháp để nhân lên những điểm nhìn khác nhau từ một điểm nhìn cơ sở chi phối các sự kiện” [9, 164]

2 Dịch chuyển tinh tế điểm nhìn trần thuật:

Lão Khổ là một truyện đa tuyến không phải bởi hệ thống nhân vật phong phú được nêu ra trong tác phẩm (về điều này thì phải kể đến một tiểu thuyết khác

là Mảnh đất lắm người nhiều ma của Nguyễn Khắc Trường), mà trước hết bởi một loạt các giọng kể, các điểm nhìn độc lập nhau: giọng kể của nhiều nhân vật

kể chuyện khác nhau, từ nhiều vị trí và quan điểm khác nhau Về điều này ta nhận

thấy, Tạ Duy Anh đã khá sắc sảo khi tạo ra những tình huống hợp lý để các nhân vật bị cuốn hút vào, xoay quanh nó, từ đó cùng lúc xuất hiện nhiều giọng kể, nhiều điểm nhìn của các nhân vật khác nhau mà vẫn không có sự trùng lặp hoặc loại trừ nhau Ngược lại, các điểm nhìn có thể còn soi rọi cho nhau như một sự lý giải Đó là tình huống Lão Khổ viết lá đơn kiện dày mười bảy trang, rùm beng cả trên báo chí lẫn dư luận, là tình huống ông Tư giết em trai… và ngay cả những tình huống đã xảy ra trong quá khứ Chuyển dịch xen kẽ các điểm nhìn từ người

kể chuyện này sang người kể chuyện khác sẽ khiến cho các sự kiện được kể từ nhiều góc độ, nhiều mặt khác nhau, trở nên chân thực, đa dạng, sống động lên rất nhiều Bằng cách ấy, tác giả đã tạo cho tác phẩm một hiệu quả thẩm mỹ đáng kể

2.1 Tổ chức các ngôi trần thuật:

Ngôi thứ nhất - nhân vật xưng “Tôi” là người tìm hiểu câu chuyện nhân đọc bài báo của cô bạn về việc Lão Khổ vác đơn kiện Nhân vật này có thể coi là nhân chứng của sự việc mới xảy ra Trong khi đó những suy nghĩ, trạng thái tình cảm, cảm xúc, lại chủ yếu thuộc về nhân vật trung tâm của mọi sự kiện là Lão Khổ - do chính nhân vật này kể hoặc do chủ thể kể vô hình thuật lại Sự “kể lại” này về thực chất, phần lớn là những dòng hồi tưởng quá khứ hoặc độc thoại nội tâm nhân vật

Đi sâu vào kết cấu nội tại tác phẩm, ta thấy câu chuyện không chỉ được trần thuật từ điểm nhìn của người kể chuyện “toàn thông” tức người kể chuyện

“biết hết”; mà một cách rất tự nhiên, điểm nhìn trần thuật đã được dịch chuyển vào nhân vật, đặc biệt là thế giới nội tâm với một quá trình vận động tâm lý tinh

tế Đây không chỉ là một truyện kể về Lão Khổ do một người ở ngôi thứ ba kể lại,

mà còn là truyện do chính Lão Khổ tự kể, tự giãi bày về mình Đó là các đoạn đối thoại, các đoạn có ngôn ngữ nửa trực tiếp Hiệu quả nghệ thuật mà nó tạo ra là: “ý nghĩa trực tiếp và đầy sức nặng của tiếng nói nhân vật đã phá vỡ cái mặt bằng độc thoại của tiểu thuyết và khêu gợi sự trả lời trực tiếp, y như nhân vật không phải là

khách thể của tác giả, mà là chủ thể có đầy đủ giá trị và quyền hạn của lời nói của chính nó” [3, 260] Chẳng hạn: “ Lão lục lọi, lôi ra hơn chục kiểu chết: uống rượu cho đứt mạch máu? Lão gạt phăng Thiên hạ sẽ bảo lão cuồng rượu mà chết, tiếng xấu để đời Nhảy tùm xuống giếng cho hồn mát mẻ? Thế thì hại quá bởi vì

sẽ mất toi cái giếng Lão không muốn hành động cuối cùng cũng lại có kết quả ngược với ý định Treo ngược xà nhà? Xem ra có vẻ “gợi” đấy, bọn người sống

sẽ phải day dứt Nhưng lão lắc đầu: Không được! Không được tí nào Chết như thế sẽ rất nguy hiểm cho bà Khổ, người đang phải tránh những xúc động mạnh vì bệnh huyết áp cao Lão mường tượng vợ lão bỗng ngước mắt lên thấy xác chồng bung bênh, mặt to như cái mâm Vợ lão sẽ ngã vật xuống đất Không, bà ấy chưa đáng phải chết!” Hay là đoạn văn thuật lại cuộc nói chuyện - đụng độ của lão với ông Bông - kẻ thù mấy mươi năm trước của lão giờ đã trở về Chủ thể kể

vô hình nhiều lúc hòa nhập làm một với nhân vật, rất khó tách rời bởi những bình luận miêu tả xuất phát từ giọng đang nói mang tính chất của độc thoại nội tâm Những miêu tả qua điểm nhìn chủ quan của nhân vật như thế không chỉ xuất hiện một lần trong tác phẩm Những câu đầy tính triết lý như: “Cũng bây giờ mới biết kiếp người còn có thêm một nỗi khổ nữa, nỗi khổ của sự nhận ra mình là người”,

“đời lão xét đến cùng, là hiện thân cho sự đổ vỡ thảm hại”, “lần đầu tiên trong đời, lão Khổ cảm thấy rất rõ lão thất bại ê chề”, “khủng khiếp nhất là sự vô nghĩa

Nó không cho người ta cơ hội tái sinh vào những kiếp sống tương lai Liệu lão có chịu nổi là người cuối cùng nằm xuống sau khi lần lượt đưa những người lớp tuổi lão về lòng đất? Lão sẽ chịu đựng toàn bộ gánh nặng như một sự trừng phạt Vậy thì cuộc tranh đua của lão cuối cùng để làm gì? Để lão còn lại lang thang, lạc lõng, cô độc ngay giữa đồng loại Ngày ấy chắc phải tối tăm, lạnh lùng lắm” Chỉ

có nhân vật ngôi thứ ba tiềm ẩn, có thể xuất hiện mọi lúc, mọi nơi, gọi tên và biết

rõ mọi ngóc ngách trong tâm hồn Lão Khổ Nếu như trong tự sự truyền thống, chủ thể kể vô hình thường giấu kín mình, ẩn vào rất sâu trong truyện thì rõ ràng

tiểu thuyết hiện đại có nét khác hẳn, đó là việc chủ thể kể vô hình ẩn hiện trong tác phẩm, lúc ẩn rất kín - không để lộ ra các việc đã “biết hết” của mình, lúc lại trực tiếp bộc lộ quan điểm qua việc gửi gắm vào lời tả, kể các nhân vật Điều này

có tác dụng rất lớn trong việc rút ngắn khoảng cách giữa chủ thể kể với câu chuyện được kể Có lúc chủ thể kể vô hình không tham gia vào việc phát triển câu chuyện mà trao việc dẫn dắt mạch tự sự cho nhân vật Bộc lộ rõ nhất điểm này là dòng hồi tưởng của các nhân vật, trong đó có nhân vật trung tâm Chẳng hạn như việc nhớ lại quá khứ hồi trẻ, rồi việc lấy bà Khổ như thế nào, việc lão làm Bí thư xã Hoàng ra sao, rồi ngay trong phần X: Những bà con của Xa Tăng

và phần XI: Sa lưới đàn bà là cả những trang dài kế tiếp nhau, mạch tự sự gắn liền với dòng ký ức Tất nhiên chủ thể kể vô hình vẫn bám sát các sự kiện của cốt truyện tâm lý, thỉnh thoảng xuất hiện để miêu tả nhân vật trong thời khắc hiện tại

2.2 Thủ pháp “Tấm gương”:

Tạ Duy Anh đã rất tinh tế và đảm bảo tính khách quan của việc khắc họa nhân vật khi ông trao điểm nhìn lúc cho nhân vật này, lúc lại nhân vật kia với mục đích nhìn nhận, đánh giá, suy nghĩ về nhân vật Suy cho cùng thì nhân vật trung tâm được soi chiếu dưới nhiều điểm nhìn khác nhau nhất Điểm nhìn không chỉ dịch chuyển từ người này sang người khác, mà còn có cái đặc sắc là di động

từ lúc này sang lúc khác, từ xa đến gần một cách khá linh hoạt Trong suốt câu chuyện, ta thấy chân dung tính cách và cuộc đời Lão Khổ hiện lên qua điểm nhìn, lời phát ngôn hay độc thoại của các nhân vật khác ở các thời điểm khác nhau, chẳng hạn qua lời kể của “gã xe bò” một cách khái quát: “Đời ông Khổ là một bằng chứng cho sự long đong của kiếp người Mười sáu tuổi đi ở chăn trâu cho địa chủ, đói rét đòn roi nhục quá kiếp chó Lúc đi theo cách mạng thì đúng vào thời kỳ đen tối Ăn hầm, ngủ hố, chỉ cứ trốn mấy thằng con cháu chánh tổng cũng

đủ nhược vảy Vừa mới có quyền trong tay thì cải cách ruộng đất, thành ngay thằng Quốc dân đảng Sau tám tháng cùm chuồng trâu lại thành chiến sĩ cách

mạng Ngót mười năm lặn lội thân cò, hiến cho sự nghiệp đến cả giọt nước đái

để bị quy là ‘chui vào tổ chức với dụng ý phá hoại ngầm’ Về nghỉ chúng nó cũng không cho yên ” Điểm nhìn này vừa khái quát toàn bộ quãng đời đầy thăng trầm của Lão Khổ, lại vừa bộc lộ được quan điểm về nhân vật này Vậy là ý tứ của nhà văn đã được ký thác Tuy nhiên, mọi cái nhìn của các nhân vật về lão Khổ là cả một sự phức tạp, không ai giống ai: bênh vực có mà thù hằn, khinh bỉ cũng có Điều này phụ thuộc vào các tuyến nhân vật trong tác phẩm

Sự dịch chuyển điểm nhìn từ nhân vật “Tôi” đến chủ thể kể vô hình rồi lại chuyển sang nhân vật, vừa góp phần tạo nên giọng đối thoại nhiều chiều, tính chất đa thanh, phức điệu cho trần thuật, vừa tăng cường tính chủ thể cho nhân vật Theo đó, nhân vật là sản phẩm tinh thần và tài năng nhà văn, nhưng mặt khác nó

có đời sống riêng, cách vận động riêng của nó Nhân vật dường như có lập trường độc lập riêng của mình, bằng chứng là cách nghĩ, cách nói, cách hành động của Lão Khổ hoàn toàn là đứng trên mọi dư luận, đối lập với dư luận Xu hướng của tiểu thuyết nói riêng và văn học đương đại nói chung, không phải là việc bắt buộc phải xây dựng bằng được nhân vật điển hình, mà ở chỗ nhà văn có tạo được sắc thái riêng cho ngòi bút của mình hay không Về điểm này thì ta thấy, Tạ Duy Anh khá thành công trong việc tôn trọng tính khách quan, lại vừa tạo được tính chủ quan rất cao cho ngòi bút của mình Văn học có sự chuyển dần từ hành vi mang tính xã hội sang hành vi có tính cá nhân Cái “Tôi” của nhà văn hiện nay đã ý thức rất rõ việc tự chịu trách nhiệm về quyền tự do, dân chủ trong sáng tác của

mình Ta nhận thấy hướng chung của tự sự hiện nay là chuyển giao quyền

trần thuật ở ngôi thứ ba sang ngôi thứ nhất để tăng cường tính chủ thể Hãy

đưa ra câu hỏi: tại sao Tạ Duy Anh không đặt nhân vật trung tâm trùng khớp với ngôi thứ nhất, mà nhân vật xưng “Tôi” lại chỉ là người dẫn dắt, làm chứng cho câu chuyện, chứ không phải là chính nhân vật ấy? Từ việc phân tích để chỉ ra tác dụng của sự di chuyển điểm nhìn qua nhiều nhân vật trong tiểu thuyết Lão Khổ,

ta thấy, nếu đặt ở ngôi thứ nhất, chắc hẳn cái nhìn về Lão Khổ sẽ không được khách quan như những gì tác giả đã viết Bởi vì khác với các truyện khác, Lão Khổ kể về cuộc đời, tính cách, số phận một nhân vật tương ứng với những thời kỳ lịch sử nhất định và ngay cả bản thân nhân vật cũng có nhiều thăng trầm, mâu thuẫn mà nếu như để nhân vật tự xưng “Tôi” tự kể về mình thì rõ ràng sẽ mất tính khách quan và đầy đủ về cuộc đời nhân vật Và như Todorov nói: “Bản thân biến

cố thì không thể tự kể về mình” Do vậy nhân vật xưng “Tôi” trong tiểu thuyết này chỉ cần đóng vai trò người dẫn dắt truyện là hợp lý Sự vận dụng trần thuật từ ngôi thứ ba và từ chủ thể kể vô hình đã tạo ra sự dịch chuyển linh hoạt điểm nhìn

từ người này sang người khác, từ lúc này sang lúc khác một cách dễ dàng Cách lựa chọn chủ thể kể và điểm nhìn của Tạ Duy Anh trong Lão Khổ có điểm khác hẳn với tiểu thuyết mới nhất của ông là Thiên thần sám hối Ở đó, do câu chuyện

kể về những mặt tiêu cực, phi nhân tính của hiện thực, của nhiều lớp người mà tác giả quan sát được, cho nên điểm nhìn trần thuật và phát ngôn được nhà văn trao cho nhân vật “Tôi” cũng là đứa trẻ - hài nhi còn chưa ra đời trong bụng mẹ nhận thức về thế giới Còn ở Lão Khổ, nhân vật được soi sáng bằng thủ pháp

“tấm gương” qua ý thức các nhân vật khác

Điểm nữa cần chú ý trong việc tổ chức điểm nhìn trần thuật của nhà văn

là, việc nhân vật này được “khúc xạ” qua một loạt điểm nhìn của nhiều “người kể chuyện” nối tiếp nhau là một chủ ý của tác giả Cách thức tự sự này đã làm nổi bật nét độc đáo, mới mẻ của nhân vật Lão Khổ so với các nhân vật nông dân cùng thời hoặc khác thời Đây là một nhân vật nông dân đầy cá tính, có tính cách mạnh

mẽ nổi bật

3 Tiểu kết:

Có thể thấy rằng, tác giả đã tổ chức điểm nhìn trần thuật một cách đa dạng, biến hoá trong toàn bộ tác phẩm, có mặt của cả chủ thể kể ngôi thứ nhất lẫn ngôi

thứ ba và cả chủ thể kể vô hình, khiến cho tự sự vừa đảm bảo tính khách quan, đồng thời lại in đậm dấu ấn chủ quan của tác giả Các hình thức xuất hiện của chủ thể kể trong tác phẩm tuy biến hóa linh hoạt nhưng đã rất thống nhất với nhau trong tổ chức điểm nhìn trần thuật Dù ở chủ thể kể nào thì tác giả vẫn tạo điểm nhìn sâu vào tận ngõ ngách, để nhân vật tự bộc lộ tính cách, nội tâm, nhưng đồng thời vẫn tạo ra sức hấp dẫn, bởi người đọc cứ cảm thấy như là mình chưa hiểu hết, chưa nhìn thấu và nắm bắt được hết thế giới tâm linh, những trạng thái tâm lý nhân vật cũng như bí mật cuộc đời họ Như thế có nghĩa là vẫn chưa “vén” được toàn bộ “màn sương khói” vây quanh nhân vật Và cái nhìn còn bí ẩn tức là còn kêu gọi sự tò mò, khám phá Hiệu quả nghệ thuật mà nó tạo ra là, nhân vật được khúc xạ, soi chiếu từ nhiều chiều, tính chủ thể được tăng cường trong tương quan với hiện thực và với hệ thống các nhân vật trong tác phẩm Khi tiếp cận Lão Khổ, người đọc có cảm giác như nhà văn còn dành hẳn “một điểm nhìn” riêng cho mình Có lúc tác giả kể về nhân vật như một người thứ ba nào đó, có lúc lại để cho các nhân vật bình giá hành động của nhau, phải nghĩ về nhau Lời và suy nghĩ của người kể chuyện, lời và suy nghĩ của nhân vật, cũng như của người khác nghĩ về họ cứ đan cài, xen lẫn vào nhau tạo ra các cách đánh giá khác nhau, lôi cuốn người đọc nhận xét về nhân vật trung tâm; đồng thời còn tạo nên tính chất

đa âm, đa giọng điệu cho tác phẩm Không độc tôn, không áp đặt một kiểu tư duy, một giọng điệu nào dù là của người kể, dù là của nhân vật - đó chính là một trong những biểu hiện của tính dân chủ trong tiểu thuyết hiện nay

*

* *

II TỔ CHỨC KẾT CẤU TÁC PHẨM

Xu hướng chung của tiểu thuyết đương đại là có dung lượng vừa phải hoặc ngắn Nhưng điều đó không có nghĩa là tác phẩm đó không hoàn chỉnh về mặt kết cấu Bất cứ tác phẩm văn học nào cũng có kết cấu nhất định, kết cấu “là phương tiện cơ bản và tất yếu của khái quát nghệ thuật” [11, 131] Kết cấu có vai trò tạo ra tính toàn vẹn của tác phẩm như là một hiện tượng thẩm mỹ, đồng thời nó còn góp phần bộc lộ tài năng và phong cách nhà văn

Văn học truyền thống thường có kết thúc trong quá khứ một cách trọn vẹn Các nhân vật, hoặc là “họ chết”, “họ lấy nhau”, hoặc “người đời sau kể rằng” v.v Nói chung là câu chuyện có đầu có cuối Như vậy, nhân vật trong văn học truyền thống trải qua trọn vẹn một quãng đời, một số phận với các sự kiện, cái ác bị trừng phạt, người có đức được phù hộ, có công được ban thưởng, oan ức được đền bù; không còn băn khoăn, thắc mắc, trăn trở, không còn điều gì cần phải tháo

gỡ Nét nổi bật của thể loại tiểu thuyết là viết về thì hiện tại chưa hoàn thành, còn đang vận động, đang diễn ra với bao phức tạp, bề bộn của nó Với tiểu thuyết đương đại thì cuộc sống ấy là mảnh đất màu mỡ để các nhà văn khai phá thể hiện những bước đột phá nghệ thuật của riêng mình Các tác phẩm đương đại đã bộc lộ

sự “phá cách” qua việc tạo dựng những kết cấu mới, đa dạng, phức tạp

1 Kết cấu theo thời gian:

Đọc Lão Khổ, ta nhận thấy nhà văn đã khá thành công khi tổ chức một kết cấu linh hoạt, mới mẻ, phá vỡ mô thức tự sự truyền thống Có sự đảo lộn hoàn toàn kết cấu theo trình tự không gian - thời gian thông thường, theo diễn biến trật tự

trước - sau của các sự kiện; thay vào đó là một kết cấu đặc biệt phức tạp, trong

đó quá khứ, hiện tại và tương lai đan xen lẫn nhau, khó có thể phân ra được trật tự của nó Loại kết cấu này xuất hiện trong truyện ngắn Nam Cao, Thạch Lam

v.v, song tổ chức của nó còn đơn giản, rõ ràng Trong Lão Khổ, nhân vật chính - Lão Khổ, từ hiện tại hồi tưởng lại quá khứ, từ hiện tại tưởng tượng, suy đoán về

tương lai; đặc biệt hơn, sự đan xen ấy lại được tổ chức một cách thường xuyên, liên tục Nhân vật dường như bị cuốn vào dòng chảy ký ức, vừa sống với quá khứ, vừa sống với hiện tại

1.1 Bố cục:

Lão Khổ có bố cục hai phần rõ ràng, được chính tác giả đặt tên cho mỗi phần như sau:

Phần một: Chuyện chính yếu hay là thay cho lời mở đầu

Phần hai: Những chuyện ngoài rìa

Một điều nghịch lý xuất hiện: phần một Chuyện chính yếu hay là thay cho lời mở đầu lại chỉ vẻn vẹn có gần chín trang truyện, trong khi đó dung lượng của tiểu thuyết lại dành gần như trọn vẹn cho Những chuyện ngoài rìa Trong phần hai, câu chuyện được chia thành hai mươi phần nhỏ, tuy tác giả không gọi hẳn là

“chương”, nhưng đặt tên cho từng phần - ngắn nhưng rất gợi

Kết cấu tác phẩm ngoài bố cục chính ra còn đan xen bởi những dòng đề từ, trữ tình ngoại đề như những yếu tố nghệ thuật đắc lực Chẳng hạn, ngay lời mở đầu là lời cầu nguyện - kinh Upantsade:

Hãy dẫn tôi đi từ cái không thực đến cái có thực!

Hãy dẫn tôi đi từ tối tăm đến ánh sáng!

Hãy dẫn tôi đi từ cái chết đến cái bất tử!

Mở đầu phần hai lại cũng với dụng ý nghệ thuật ấy:

Con người: Thưa chúa vì sao ngài đuổi chúng con ra khỏi thiên đường?Thượng đế: Hỡi loài vật được sáng tạo bởi cơn ngẫu hứng của ta, chính các ngươi rời bỏ thiên đương đấy chứ!

Cách mở đầu bằng câu nói mang tính triết luận siêu thực, huyễn tưởng ấy vừa tạo nên chiều sâu độ dày cho tư tưởng của tác phẩm, vừa có khả năng thu hút người đọc đi vào câu chuyện

Tuy nhiên, trong Báo cáo này, chúng tôi muốn đi sâu nghiên cứu kết cấu của tiểu thuyết Lão Khổ ở phương diện đảo lộn trình tự thời gian - không gian của nó và lối kết cấu tâm lý, kết cấu nhân quả, thể hiện không chỉ ở bề mặt mà còn ở bề chìm của tác phẩm.

1.2 Thời gian nghệ thuật:

Đây quả thực là một tiểu thuyết đã phá bỏ mô thức cũ khi mà nó vừa là một tiểu thuyết mô tả tâm lý, lại vừa là một dạng của tự sự lịch sử Vì thế rất khó có thể chia tách rõ ràng các yếu tố của kết cấu, rất khó gọi tên thời gian tự sự trong tác phẩm thuộc kiểu gì Trong tác phẩm này, Tạ Duy Anh đã kết hợp, đan xen rất nhiều cách tổ chức thời gian, không gian tự sự

Khác với thời gian khách quan, thời gian nghệ thuật có thể đảo ngược, quay trở lại quá khứ, hoặc có thể tới tương lai, có thể dồn nén một khoảng thời gian dài trong chốc lát, lại có thể kéo dài cái chốc lát thành vô tận Nó gắn liền với tổ chức bên trong của hình tượng nghệ thuật Nó xuất hiện như một hệ quy chiếu có tính tiêu đề được giấu kín để miêu tả đời sống trong tác phẩm Đọc Lão Khổ và thử làm một phép thống kê, chúng tôi thấy, không dưới mười lăm lần hiện tại, quá khứ bị đảo lộn, đan xen lẫn nhau Đang ở thời hiện tại, nhân vật bỗng dưng trở về, lật giở từng trang quá khứ Sự đảo lộn kết cấu này được Tạ Duy Anh

sử dụng nhuần nhuyễn tới mức, quá khứ và hiện tại có khả năng đồng hiện như nhau Thủ pháp về thời gian tự sự của tác phẩm này không đơn thuần là “thời gian tương hợp 1/1 đẳng tuyến với thời gian lịch sử” mà cũng không chỉ đơn giản

là sự hồi tưởng đảo ngược từ hiện tại về quá khứ hay đan xen: trong hiện tại liên tưởng về quá khứ rồi lại tiếp tục nhập vào hiện tại Đó là quá khứ từ điểm nhìn của người kể chuyện ngôi thứ nhất (xưng “Tôi”), nhưng lại là hiện tại từ điểm nhìn của nhân vật người kể chuyện vô hình, và nó lại là hiện tại của nhân vật ngôi thứ ba – Lão Khổ

Có thể lấy dẫn chứng ngay đầu tác phẩm: “Một hôm, nhân lúc uống rượu, Lão Khổ bỗng phát hiện ra rằng, đa phần những việc lão làm đều có kết quả trái với ý định của lão Lão muốn thế này thì nó lại ra thế kia, như trò đùa ác của Con Tạo Lão xọc tay lên mớ tóc, dứt mạnh mấy cái giơ ra trước đèn, thổi phù đi: Thế

là đời mình chỉ toàn bỏ đi - lão nghĩ - Mẹ kiếp! Đã thế ông đếch thèm sống nữa”; hay là đoạn “lão thấy phải hành động gấp gáp Trước hết lão sửa lại ngọn đèn, rửa bút bằng nước sôi để nguội, bơm thật đầy mực, quẹt thử ngòi mất cả trang giấy trắng Cảm thấy điều kiện đã chín muồi, lão co chân lên ghế cực kỳ nghiêm trọng Chữ đầu tiên lão viết thiếu dấu thành chữ “kinh” Chẳng hề gì! Thần hứng có rồi lão lia bút loạt soạt đến nỗi lão không kiểm soát nổi lão viết những gì ”; và ở ngôi thứ nhất: “Đến đây chúng tôi thấy cần phải dừng lại để ngó sang những chuyện khác cũng rất quan trọng liên quan mật thiết với Lão Khổ Chẳng hạn như cái tên Khổ vì đâu mà có? Nó từng chìm nổi ra sao, rất đáng liệt vào phần chính truyện” Cái mà là hiện tại với nhân vật thì lại là quá khứ của người kể chuyện ngôi thứ nhất, vì thế ta thấy có “hiện tại trong quá khứ” và cả “quá khứ trong quá khứ” - quá khứ đa tầng bậc Chúng tôi nhận thấy mật độ dày đặc không dưới hai mươi lần các từ, cụm từ chỉ thời gian trong các trang truyện: “Năm ấy, ngày ấy, đêm ấy, bấy giờ, lúc ấy, thế rồi bẵng đi hơn mười năm, hai mươi tuổi ” Và ngay

cả thời gian xác định cũng được tác giả sắp xếp khá dày: “Ngày mồng 4 tháng bảy năm Đinh Mão; năm 1942; năm 1945; năm 1948; năm 1952 ” Tuy nhiên, yếu tố thời gian trong câu chuyện lại luôn mang tính ước lệ vì nó dần bị “nhạt hóa” theo dụng ý tác giả Ngay cả năm tháng rõ ràng cũng chỉ là hoàn cảnh để dẫn dắt người đọc theo các sự kiện chính xoay quanh cuộc đời nhân vật Không gian luôn có sự thay đổi, vận động một cách dễ dàng, dường như không vấp phải

sự cản trở nào, mặc dù nhân vật không có sự di chuyển bằng hoạt động nào Tâm

lý nhân vật có thể chuyển từ vị trí này sang vị trí khác, thậm chí từ thế giới hiện

tại sang thế giới ảo tưởng, giấc mơ Cả phần truyện có tên Hình phạt khủng khiếp nói về giấc mơ của Lão Khổ như một tương lai tưởng tượng.

2 Kết cấu tâm lý:

2.1 Kết cấu dòng ý thức:

Nếu kết cấu chương hồi chỉ chú ý khắc họa tính cách nhân vật qua hành động, thì những tác phẩm có kết cấu tâm lý thường lấy quá trình vận động bên trong của nhân vật, những phản ứng tâm lý của nhân vật đối với sự kiện và những diễn biến của nhân vật trong mối quan hệ với các nhân vật khác làm cơ sở để tổ chức tác phẩm Thời gian lịch sử trong Lão Khổ là thời gian lịch sử đa tuyến vì các sự kiện xoay quanh tâm lý nhân vật khác nhau, tất nhiên trục chính là nhân vật trung tâm Cách xây dựng thời gian tâm lý đã tạo khả năng xâm nhập có hiệu quả vào thế giới bên trong con người mà nếu theo “kết cấu biên niên - sự kiện” [9, 98] thì sẽ khó làm được Để thời gian tuân theo dòng chảy tâm trạng thì tất yếu phải có sự đảo lộn các yếu tố thời gian Song, ở Lão Khổ, thời gian sự kiện

và thời gian tâm lý lại có sự xâm nhập lẫn nhau trong kết cấu tác phẩm và không phải lúc nào cũng có sự phân biệt rõ ràng Chính điều này đã tạo ra tính chất ảo, tính chất phi thời gian của tác phẩm, thời gian như trên đã nói - có sự “nhạt hóa” theo dụng ý tác giả Đây là một trong những “thủ thuật” của nghệ thuật cấu trúc tác phẩm của các nhà văn đương đại Thời gian trong cấu trúc tự sự tác phẩm là thời gian bị “nhòe”, cố tình trộn lẫn quá khứ và hiện tại bằng các “dòng tâm tư”

để tạo nên tính chất hư ảo và kích thước thời gian huyền thoại Với những truyện ngắn có cốt truyện tâm lý, sự bộc lộ tính chất ước lệ của thời gian là khá rõ Loại truyện ngắn này có đặc sắc là thủ pháp đồng hiện thời gian bằng huyền thoại, giấc

mơ, suy tưởng, đặc biệt là bằng “kết cấu lắp ghép” Kết cấu phi thời gian là một tiềm năng tất yếu của dòng ý thức, mạch vận động của tác phẩm là mạch vận

động của tâm lý - nhận thức nhân vật chính là diễn biến các trạng thái, thái độ của nhân vật với các hiện tượng, sự kiện khách quan ở nhiều thời điểm khác nhau.

Không có kết cấu thể loại nào mà hình thức kể chuyện của nó cho phép nhấn mạnh, mô phỏng tính chất quá trình của thời gian hơn là tiểu thuyết Cách tạo dựng kết cấu của Tạ Duy Anh khiến người đọc có cảm giác những câu chuyện trong quá khứ được “hiện tại hóa” “Cái đầu của nhân vật lúc này giống như một màn ảnh trên đó quá khứ, hiện tại và tương lai, cái có thật và cái ảo mộng đồng hiện” [6, 81] Về điểm này thì tiểu thuyết đương đại đã có bước tiến bộ so với văn học hiện đại, bởi trong tác phẩm của các nhà văn sở trường miêu tả tâm lý như Nam Cao cũng chưa thấy xuất hiện Quá khứ trong văn Thạch Lam đẹp mà buồn,

rõ ràng là nó do con người đứng từ thực tại ngoái lại đầy nuối tiếc, quá khứ trong văn Nam Cao là cái gì đã vĩnh viễn mất đi sau khi con người bị tha hóa (tự đánh mất nó đi) hoặc là bị cướp mất Quá khứ trong tiểu thuyết Lão Khổ của Tạ Duy Anh lại khác Nó có thể là điểm dừng chân, trú ngụ tạm cho nhân vật khi chạy trốn hiện thực hay không? Nếu như các nhân vật trong tác phẩm của Thạch Lam hay Nam Cao thường tiếc nuối quá khứ, thì ở đây ta ngạc nhiên trước một nhân vật nông dân thất học nhưng tính cách và thế giới nội tâm không hề giản đơn lại

“khinh bỉ ký ức” Vì “lão cho rằng ký ức sẽ níu kéo con người mà những cái gì đã qua đều chẳng cứu vớt dựa dẫm được gì”, “đêm nay, có lẽ vì quá cô đơn, Lão Khổ bỏ ra vườn một mình Lần đầu tiên lão làm một việc ‘thiếu dũng mãnh’ - xét theo tiêu chuẩn của lão Cả đời lão ưỡn ngực trước mọi bão táp, tai vạ Còn giờ đây không chỉ tai vạ, có một cái gì đau đớn đến tận cùng khiến lão bỏ chạy Lão bỏ chạy đi đâu? Lão lẩn trốn vào ký ức, là nơi lão vẫn quay lưng lại”, “ Phải rồi, lão cảm thấy nhẹ người vì ký ức lão mở toang Hóa ra hành động vĩ đại nhất của lão lại là cái hành động lão căm ghét nhất, mà giờ đây khả dĩ cho lão niềm an ủi” Thế là nhân vật từ hiện tại nhiều bất công, oan trái do sự kiện viết đơn tố cáo

và bị coi là “một kẻ ác độc nếu không phải hắn gở chết, tâm thần hay rửng mỡ

Làm gì có những chuyện thế mà lại đã từng xảy ra trong một xã hội tươi đẹp như

xã hội ta”, đã lần tìm về quá khứ mong có chỗ nương náu tâm hồn Vậy mà quá khứ của lão - giờ đây với lão lại là một chuỗi ám ảnh không dứt, tưởng đã chôn vùi nay lại bật dậy Một quá khứ đầy hãi hùng: đi làm chân chăn vịt cho nhà Chánh Tổng chịu nhiều ấm ức, ngay cả “chuyện tình của lão Khổ”, “cái đêm ấy”

- ngày mà cô hàng xén trở thành vợ của gã chân sào cũng “ám ảnh lão Khổ suốt đời như một tiền định của số kiếp” “Hình như nó là điềm báo trước cuộc đời lão

sẽ vất vả, tai ương đến lúc chết”; làm cách mạng phá tan cơ nghiệp nhà Chánh Tổng - kẻ thù của lão nhưng sau đó lại bị “đấu tố”, bị coi là “Quốc dân đảng”, bị tước cả đất đai do cha ông để lại, và giờ đây hiện tại lão bị coi như một tên tội phạm dám tố cáo, bịa đặt chế độ, sắp bị đi tù Mặc dù cái quá khứ ấy đã có lúc lão cảm thấy như đang ở thiên đường, nhưng cuối cùng công danh, địa vị chỉ là phù phiếm Lão chạy trốn hiện thực bằng cách tìm về quá khứ nhưng lại bị nhấn chìm vào đó với những cảm giác đầy ám ảnh và hãi hùng, tưởng như mỗi “mảnh ký ức” lại là một “cơn ác mộng”, lão cố vùng vẫy thoát ra thì lại càng bị lún sâu vào

đó Ngòi bút Tạ Duy Anh tỏ ra linh hoạt và biến hóa sắc sảo khi mô tả kết cấu tâm lý nhân vật Trên bề mặt tác phẩm, ta thấy một “thời gian sự kiện đảo tuyến” [9, 136], sự kết hợp nhuần nhuyễn, khó phân tách rạch ròi với “thời gian tâm lý

đa tuyến” [9, 163] Dạng thức tự sự này có liên quan chặt chẽ với kỹ thuật tự sự

mở rộng điểm nhìn trần thuật, khúc xạ các điểm nhìn trần thuật Chính kỹ thuật này đã đem lại tính chủ quan cho thời gian khách quan trong thời gian tự sự Thế giới nghệ thuật tác phẩm được nới rộng đến tầng sâu ý nghĩa Bề chìm của tác phẩm được khai thác, đào sâu đến tận đáy sâu của nó Có một không gian ảo bên ngoài cũng chập chờn ẩn hiện cạnh không gian thực Tuy nhiên Lão Khổ là tiểu thuyết có cốt truyện triển khai theo tâm lý nhân vật, các sự kiện không diễn ra theo trật tự tuần tự, mà bám sát diễn biến tâm lý nhân vật Những suy nghĩ, cảm xúc và nhận thức thì lại luôn vận động, biến chuyển bất ngờ không theo một qui

luật sẵn có nào hết Chẳng hạn như Lão Khổ lúc ngồi ở hàng ghế bị can, đang khinh bỉ mọi thứ, nghe thấy những tiếng vỗ tay, tung hô đã bất chợt hồi tưởng lại quá khứ sau ý nghĩ: “Vì sao những tràng vỗ tay lại giống nhau đến thế?” Trong trí nhớ của lão, quá khứ hiện ra và lão được tung hô như một người “mẫn cán” đầy công trạng “Hôm ấy tỉnh tổ chức một cuộc tổng kết công tác hợp tác hóa được dánh giá là thắng lợi quá mức tưởng tượng” Và bất ngờ, Tạ Khổ là người làm cho bộ mặt huyện sáng sủa bởi có “ngôi sao xã Hoàng” Khi ấy Lão Khổ “đang bì bõm ở ngoài đồng” và người ta phải cho xe về rước ông bí thư xã Sự việc này nối tiếp sự việc kia, chồng chéo bởi các sự việc khác Đó là Lão Khổ giải quyết việc cãi vã, xong rồi “Khi Lão Khổ, quần còn lấm bùn bước vào hội trường tỉnh

uỷ, lão được đón tiếp bằng cả tràng vỗ tay như sấm dậy Lão cảm động đến ứa nước mắt Lão có cảm giác sau tràng vỗ tay ấy, lão có thể bay thẳng lên thiên đàng mà lão mơ ước” Đột nhiên ý nghĩ nhân vật lại quay về với hiện tại cũng vẫn tràng vỗ tay ấy, nhưng với lão, “lão tiếp nhận bằng thái độ khinh bỉ” Sự đảo lộn kết cấu thông thường tất yếu gắn liền với việc tạo dựng kết cấu tâm lý Đây là kết cấu mà sự kiện không phải là yếu tố thúc đẩy dòng tự sự vận động mà chỉ là

“cái cớ” là cái nền để nhà văn triển khai câu chuyện Tâm trạng nhân vật mới là chỗ dựa cho mạch tự sự Khi đó con người trong tác phẩm sẽ là con người ý thức, con người nội tâm, thường hồi tưởng quá khứ, chiêm nghiệm hiện tại và suy đoán tương lai Vì vậy sự xuất hiện các yếu tố tâm lý ở cả quá khứ, hiện tại và tương lai đều không theo quy luật vật lý khách quan mà chủ yếu phụ thuộc vào quy luật tâm lý con người

Thời gian thực chỉ một chiều, trôi từ quá khứ đến hiện tại Giả sử câu chuyện về cuộc đời Lão Khổ được kể lại trình tự theo kết cấu thời gian thông thường - thời gian tuyến tính thì hẳn đã không có gì khó hiểu và đáng nói Cho xuất hiện liên tục những dòng tâm thức nhân vật, sự đắm chìm vào tâm trạng như vậy có ý cho thấy, ngoài sự hiện hữu của hiện tại luôn tồn tại một “thời gian đã

mất”, khi đó con người suy ngẫm về thời gian với sự xúc động, nuối tiếc, cay đắng vì những cái đã qua không gì bù đắp nổi.

Cách để xuất hiện thời gian đã mất là một gợi ý nào đó đối với hiện tại Quá khứ xuất hiện để làm cái việc lý giải nhiều hơn Trong Lão Khổ, quá khứ đồng hiện qua những dòng tâm tư, cho nên dẫu ở hiện tại, câu chuyện chỉ là kể về chuyện Lão Khổ viết đơn, bị đưa lên báo thời gian hiện thực rất ngắn, nhưng người đọc vẫn hiểu cả một đời người, hiểu nhiều đời người Đó là cuộc đời dữ dội của Lão Khổ - nhân vật trung tâm, ngoài ra còn cuộc đời của các nhân vật khác:

bà Khổ, Tư Vọc, lão Phụng v.v Sự hiện diện đan xen quá nhiều của quá khứ có thể gây sự khó khăn cho người đọc trong việc nắm bắt diễn biến câu chuyện, nhưng nó lại mang một ý nghĩa nghệ thuật to lớn: Con người thường tìm về quá khứ khi họ bế tắc trong hiện tại và tuyệt vọng về tương lai Tạ Duy Anh đã tạo ra những mảnh nhỏ, nghĩa là triển khai trần thuật theo lối liên tục tạo ra tính nhân quả mà kết nối bề sâu có tính suy tưởng Chúng là những mảnh sự kiện, mảnh suy

tư, mảnh tâm tình, mảnh triết lý, mảnh hồi tưởng, mảnh hiện tại, mảnh giấc mơ Các “mảnh vỡ cuộc đời” ấy xô đẩy, chồng chéo lên nhau, va đập vào nhau, rối rắm, phức tạp Có cảm tưởng như các kết cấu rối ren ấy cũng “chở” một dụng ý nghệ thuật nào đấy của nhà văn

Kết cấu tâm lý cho phép tác giả tả sâu, kể sâu, dừng lại ở một chi tiết, một

“mảnh vỡ” nào đấy của cuộc đời nhân vật; hoặc cũng có thể tả lướt nhanh, sơ qua, đặc biệt nhất là đã tạo ra những khoảng lặng, khoảng trống trên bề mặt kết cấu tác phẩm và bề chìm - sự vận động nội tại của cốt truyện để người đọc tự suy ngẫm Ví dụ như đoạn tác giả miêu tả rất kỹ về lai lịch, về xuất xứ tên gọi đặc biệt của nhân vật, hoặc lướt qua ở đoạn kể về “bẵng đi hơn mười năm Lão Khổ mất hút trên chính trường”, kết hợp với việc sử dụng khá nhiều các dấu chấm lửng tạo khoảng lặng: “Lão Khổ lừng danh một thời, ba đào một thời, lụi bại một thời ” Hoặc chi tiết Lão Khổ đọc lá thư của Tạ Bông và chợt nhớ tới quá khứ,

“quá khứ nhòe nhoẹt, ố vàng, bị mối mọt khắp nơi hiện ra đến là thảm thương.” Chỉ qua một từ chỉ thời gian: “Ngày ấy Ngày ấy ” Giữa khoảng lặng ấy là hiện tại - hiện tại buộc lão phải tìm về quá khứ và tiếp sau đó là quá khứ làm cái công việc lý giải thực tại.

Cùng với quá khứ, tương lai cũng hiện ra nhưng là tương lai trong tâm

tưởng chứ không phải gần kề hiện thực Tương lai cũng không mở ra một cái gì sáng sủa hơn Tính nhân quả được tạo dựng “Gieo nhân gì gặp quả ấy”, tình huống truyện bắt đầu từ lúc Lão Khổ viết lá đơn mười bảy trang, thắt nút khi ông

Tư trở về, mở nút khi có cái chết của ông Năm Mô típ “tội ác và trừng phạt” đã được đưa vào kết cấu tác phẩm Có lẽ ở điểm này thì Tạ Duy Anh đã học tập và

kế thừa từ Đôx-tôi-ép-xki và gần hơn là Nam Cao

2.2 Kết cấu có tính chất luận đề:

Một đặc điểm nổi bật nữa là tính chất luận đề “đậm đặc” đan xen vào kết cấu tâm lý ở tác phẩm Như đã trình bày, điểm nhìn trần thuật được trao cho nhiều nhân vật, và vì thế nó có quan hệ gắn bó, chi phối đến thời gian tâm lý đa tuyến của kết cấu và làm nên tính chất luận đề cho tác phẩm Đó là tầm triết lý, suy ngẫm về cuộc đời, về thân phận chính mình ở các nhân vật, ở phát ngôn, ở lời đối thoại hoặc đối thoại nội tâm của nhân vật Ta thấy có khá nhiều các câu văn đậm chất triết lý Đó là Lời cầu nguyện làm đề từ cho tác phẩm, là những câu tạt ngang trữ tình ngoại đề được tác giả khéo léo đưa vào, “gán” cho nhân vật Ta giật mình vì sao mà một lão già “nông dân thất học” lại có thể phát ngôn ra những câu nói như: “Kiếp người còn có thêm một nỗi khổ nữa, nỗi khổ của sự nhận ra mình là người”, “cuộc sống này tồn tại phải chăng bằng sự vờ vĩnh?”, “ xét cho cùng xứ sở này đã bao giờ thoát khỏi gánh nặng truyền kiếp là nỗi lo về miếng ăn”, “hóa ra kiếp người không được bao năm”, “những ai sinh ra đều khốn khổ” v.v Nếu như ta hay gặp lối kết cấu vòng tròn trong các tác phẩm viết về nông dân thời kì 30 - 45 trong văn Nam Cao, Ngô Tất Tố v.v, một kiểu kết cấu