Vấn đề con người và giáo dục con người trong triết học xã hội Mác xít

E>6ng thai chung cfing cfin phai dong vai tro ~sn tang cua chfnh tri nho tac dng de'n nh~n thuc vs logic kich thich nhung n6 ltfc cua con ngttoi, vs quan ly con ngttoi, vs tfnh cha't cua

BO GIAO DUC VA DAO TAO TRUONG D~I HQC KINH TE TP.HO CHi MINH

Thzt ky khoa ht;Jc : TlzS.Bui Xuan Thanh Thiuzh vien: TS.D6 Minh H(Jp

TS Le Xufin Nam

TS Triln Nguyen Ky

eo G!AO Dl)C VA D}O.Jt~;;: CHI MINH- 2005

TRUONG OH KINH T,_t: Tfl.f'li·

TliUVI~N

Ml,JC Ll)C

~

Chu®g I TiNH D~C THO CUA QUAN NleM TRIET HOC XA HOI MACXiT VE CON NGU'Ill

1 Vi tri cua hi viin di con nglim trong triet hQc xa hl)i macxit

2 Dta vt cua con nglim trong thl

gi{li -3 Nhilng dijc diim chu thi cua ca

nhan -Chlidng 2 Cd sa LV LU~N VA TH~C TIEN CUA QUAN NleM TRIET HOC

XA HOI MACXiT VE CON NGU'Ill

2.1 Cd sll lj lu{jn cua quan niim vi con nglim trong

triet h(JC xa hl)i macx{t

2.2 Qua trinh hoan thifn tinh tich cifc chu thi

con nglidi trong triet h(JC xa hl)i macx{t

2.3 Quan dilm cua triet h(JC xa hl)i macx{t

~ L" , h' h th' h , h A •

ve ogtc tn an ca n an

-Chzt®g 3 TRIET HOC XA HOI MACXiT VA VAN DE GlAD DUC CON NGU'Ill- VAl

TRD CUA NO DOl VUI GlAD DUC CON NGU'Ill VIET NAM HIEN NAY ~

3.1 Quan nifm triet h(JC Xa hl)i macx{t

vi giao dT.Jc con nglim

3.2 Quan niim triet h(JC Xa hl)i macxft

va viin di giao dljc con nglim Viit Nam

-3.3 Suy nghl vi giao dljC va dao t{lO 11 Viit Nam hiin

nay - nhzn tit goc dl) CUa triet h(JC xa hl)i macxft

nhung d~c tntng chu th~ din ban cua ca nhan Ke't qua phan tich nhung phu'dng di~n C\} th~ cua ho~t d()ng Va t6n t~i ngu'oi CO m()t y nghia ly lu~n

va the' gioi quan ra't quan trQng E>6ng thai chung cfing cfin phai dong vai tro ~sn tang cua chfnh tri nho tac d()ng de'n nh~n thuc vs logic kich thich nhung n6 ltfc cua con ngttoi, vs quan ly con ngttoi, vs tfnh cha't cua nhung nhu cfiu cua ca nhan, vs c9i ngu6n cua nhung xung d9t trong t6n t~i cua m6i ca th~ ngttoi, v.v Stf v~ng m~t tai h~i cua stf phan tich h~ va'n dS con ngu'oi tren blnh di~n trie't hQc xa h()i da du'<Jc chfnh ban than cu()c s6ng chung minh

Vi~c phan tich cac d~c di~m chu th~ cua con ngu'oi, vi~c phan tfch logic khao cuu hi~n thtfc khi c6 tfnh de'n dja vi chu th~ cua con ngu'oi la

m()t nhi~m V\1 ca'p bach cua trie't hQC xa h()i mac xft Khi d6, trong diSu

ki~n hi~n nay, cffn giai rna k.hong nhii'ng n()i dung Va ffi\}C dfch CUa nhi~m

V\} nay rna ca "thanh phfin" cua n6, C\} thS la lu~n chung cho stf t6n t~i

m()t m\}c dich d~c bi~t - phan tfch qua trlnh hi~n thtfc hoa cac d~c diSm chu thS cua con ngttoi tren thtfc te', trong qua trlnh san xua't, trong stf tttong tac voi nhung ngu'oi khac, voi cac thie't che' xa h()i va nha nu'oc, xem xet cac hlnh thuc bisu hi~n tfnh chu thS cua con nguoi, v.v E>S phat hi~n ra tfnh chu thS cua con ngttoi thl cfin c6 nhung tiSn dS ly lu~n va phttong phap lu~n d~c bi~t - d6 la xua't phat diSm va m9t trong cac va'n ds trQng tam trong nghien CUll cua chung toi

2 cd sli lj luiin va phlldng phap luljn

Cong trlnh nghien cuu nay du'QC thtfc hi~n tren co sd ly lu~n la quan diem cua chu nghia Mac - Lenin, tu' tu'dng H6 Chi Minh va cua Dang ta v€ va'n dS con ngttoi va giao d\lc hoc;tt d()ng giao dvc - dao tc;to

4

B6ng thoi, chung toi cling sii' dvng nhii'ng cong trlnh nghien CUll da cong

bo' CUa cac nha khoa hQC CO lien qllan de'n d~ tai nay v6'i tu' each la nhii'ng tai li~ll tham khao hull kh

H~ tho'ng cac phu'ong phap nghien CUll rna chung toi sii' dvng trong qua trinh hoan thanh cong trinh nay la phu'ong phap: phan tfch va t6ng hqp, logfc va }ich sii', h~ tho'ng hoa, SO sanh, di~U tra Xa hQi hQC theo tinh thffn ke't hqp ly lu~n vdi thlfc tiSn tren co sd phu'ong phap lu~nciia chii nghia dlly v~t bi~n chung va chii nghia dlly v~t lich sii'

Chung tOi hi VQng r~ng, vdi vi~c giai quye't nhii'ng va'n d~ n6i tren, cong trinh nghien CUll du'QC ho~tn thanh se g6p phfin:

- Lam ro han qllan ni~m tri~t hQC mac xit v~ con ngu'oi va giao dvc con ngu'oi, ciing nhu' nh~n thuc mdi v~ h~ va'n d~ nay

- Chung t0i se co' gAng lu~n chung va xay dlfng m9t each ti~p c~n

d6i vdi h~ va'n d~ con ngu'oi va giao dl;lc con ngu'oi- nghien cuu h~ va'n

d~ COn ngu'oi trong van canh ffiQt h~ tho'ng th~ gidi qllan tO~lll Vyn, khi rna cfin quan tam tdi vi tri va vai tro d~c bi~t cua h~ va'n d~ nay, cac m6i quan

h~ nQi t~i d~c thu trong quan di~m tri~t hQC xa hQi vdi tu' each cac ti~n d~

ly lll~n va phu'ong phap lll~n cua each thuc d~t ra va giai qllye't h~ va'n d~

con ngu'oi cling nhu' giao dl;lc con ngu'oi

- Xua't phat tu each tie'p c~n mdi v~ h~ va'n d~ con ngu'oi va giao dvc con ngu'oi nhu' v~y, bu'oc dfiu chung toi du'a ra nhii'ng y tu'dng cua mlnh v~

va'n d~ giao dl;lc- dao t~o con ngu'oi d nude ta hi~n nay

3 Ket citu di tai Ngoai phfin rnd dfiu, ke't lu~n va danh ffi\}C cac tai li~u tham khao, d~ tai bao g6m 3 chu'dng va 9 tie't

Nhii'ng co sCi ly lu~n ctia trie't hQc xa hoi khong nhii'ng quy djnh d6i

xa h<)i mac xit la tinh nhan van cua n6 Cho du khai nit%m "nhan van" la

li~n voi Slf cftn thie't va kha nang quan tam tOi con ngtfoi trong qua trlnh

cdc phc;zm tru nhan hr;c trong nh~n thrlc hi?n thljc xa h()i

nh~n thuc nhan van khi phan tfch phttong pha p lu~n ctia tri thuc xa h<)i n6i chung va ctia tri thuc trie't hQc xa hoi n6i rieng HQ da dtta ra m<)t

hit%n trong qua trlnh nghien cuu trie't hQC xa hoi Theo chung toi, each tie'p c~n nhu' v~y la rfft hii'u hit%u

cho tri thuc nhiin viin Ia ST/ quan tam dtn ca tinh con ngztili v oi nghia d6 thl n6 la gftn gui voi nght% thu~t Nhit%m V\1 cua tri thuc nay la hi€u dtfQC

nguyen nhan lam xua't hi~n tinh da dc;mg C\} th€ cua con ngu'oi N6 xay dlfng cac phu'ong phap nghien CUll phan tich khoa h<;>c va mo ta phu'ong

di~n sinh ho(;lt tinh thffn ca bi~t cua con ngttoi Tri thuc nhan van cling con

nhii'ng va'n d~ d(;lo due va thffm my, v.v., tuc n6 nghien cuu nhfi'ng hi~n

tu'<;lng rna "ban nguyen ngu'oi" voi tu' each "ca tinh" hi~n di~n (1 trong d6

Tri thric khong nhan win dztqc xdc dtnh la tri thric hznh thric hod

lo(;li nay trong linh vlfc khoa h<;>c xa h(>i khong n~m trong khuon kh6 cua

d~ tai nay Chung tOi chi quan tam xem xet nghien CUll trie"t h<;>c xa h(>i tu g6c d(> cac tieu chi neu tren Nh~n thuc nhii'ng cai co ban, sau xa trong

m(>t dja vi d~c bi~t: n6 nghien criu nhilng qua trznh dr;tc thu va nhilng sdc thai dr;ic thu cua cdc qua trinh diln ra ml)t each khong ph{l thul)c vao nhilng dr;ic dilm cd bi~t cua cdc cd nhan dang hanh dl)ng, n6 xem xet con nguiJi

wJi tzt each cd tinh, cung nhzt cdc quy luljt hinh thanh con ngztiJi Nhu' v~ y, trie"t h<;>c xa h(>i bao ham tri thuc nhan van C1 trong mlnh n6 Chinh (1 day l(;li nay sinh va'n d~ v~ ban cha't hai m~t: nhan viin va phi nhan viin cua

tri~t h<;>c xa h(>i

Thie"t nghi, c6 th€ coi m(>t di~u hi€n nhien la slf 1~ thu(>c cua vi~c giai

quy~t cac va'n d~ dja vi va vai tro cua nghien CUll nhan van v~ hi~n thlfc

xa h(>i vao quan ni~m v~ ban cha't cua ta't y~u lich sii' Theo chung toi, d day con c6 m(>t slf 1~ thu(>c khac - vao quan ni~m v~ bdn nguyen ngu&i cua ltch sil Ne"u con ngu'oi la "chie"c dinh vit" trong c6 may xa h(>i, hoan toan do hi~n thlfc hi~n c6 dinh tru'oc, hoan toan hoa tan vao no, thl vi~c

quan tam de'n con ngu'oi se khong b6 sung gl cho h~ th6ng tri thuc v~ hi~n

thlfc- vl ban than con ngu'oi khi d6 chi la hi~n tu'<;fng phl;l cua hi~n thlfc ffy

y thuc rna tfnh tich CfiC CO linh Vf/.C dj'jc thu Va CO cac hlnh thuc bi~U hi~n

dj'jc thu Vi~c nghien cuu con ngu'oi du'<;fc quan ni~m nhu' v~y tfft ye'u se trd thanh ffiQt nhi~m V!J rieng bi~t

Thie"t nghi, tu' tu'dng phan dinh giii'a tri thuc nhiin viin va tri thuc khong nhiin viin b~t ngu6n tu slf phan dinh trong linh vlfc khoa hQc xa hqi n6i chung Quan ni~m nhu' v~y v~ khoa hQc xa h(>i c6 din cu vii'ng ch~c cua n6 D6 la slf tha hoa c6 mj'jt trong doi s6ng xa h(>i cua ca nhan du'<;fc tai hi~n trong cac bQ mon khoa hQC xa h(>i G~n li~n voi di~u d6 la s~ d6i l~p giii'a khoa hQC xa h(>i va tri thuc nhan van Tinh dut do(;ln cua thlfc ti~n xa hQi th~ hi~n du'oi hlnh thuc ly lu~n, d cac dinh hu'ong CUa khoa hQC xa hQi

n(>i t(;li voi nhau cua d6i tu'<;fng (con ngu'oi voi tu' each chu th~ va khach th~,

thanh t6 va h~ th6ng, xa h(>i nhu' mqt b(> ph~n cua tl! nhien va mqt llfc lu'<;fng n~m ngoai tlf nhien, cffu true va qua trlnh) bi tach roi khoi nhau va, hcJn nii'a, bi ban th~ hoa voi tu' each cac dj'jc tfnh khac nhau cua d6i tu'<;fng

do(;ln neu tren, cfin nh~n thffy n6 la m(>t hi~n tu'qng lich su C!J th~ chu khong phai la m(>t hi~n tu'<;fng lich su chung, ph6 bie'n Quan ni~m mac xit

v~ hi~n thlfc xa hQi doi hoi phai xoa bo dlf d6i l~p giii'a tri thuc nhan van

nh~n slf b6 sung lftn nhau giii'a cac each tie'p c~n a'y, chinh slf b6 sung lftn

8

nhau ffy cho phep du'a ra lu?n di~m v~ ban cpfft hai m~t cua tri thuc trie't hQC xa h()i

hi~n tht;t'c xa h()i nhu' qua trlnh va ke't qua ho~t d()ng xa h()i c6 t6 chuc cua

ca'u xa h()i nhu' la cac "v?t" t6n t~i khong pht;t thu()c vao con ngu'oi Ca nhan Va Cd cffu du'QC trie't hQC mac Xlt khao CUU nhu' la hai phu'dng di~n

lo~i hlnh nh?n thuc mdi v6 nguyen t~c do'i vdi ca con ngu'oi Ifin cd ca'u

chfft d()c l?p, la tac d()ng cua cac lt;t'c lu'qng dung tren the' gidi, n~m ngoai

Theo cac quan ni~m nay, tinh chan tht;t'c cua cac tu' tu'dng v6 ban chfft hai m~t cua tri thuc trie't hQC xa h()i la dang hi nghi ngo Ngu'QC l~i, m()t tu' tu'dng ra't thuye't phl;lc la tu' tu'dng cho r~ng toan b() trie't h9c xa h()i la mang

.xa h()i tht;t'c hi~n nh~n thuc nhan van v6 toan b() hi~n tht;t'c xa h()i, k~ ca tinh c6 quy lu?t, khach quan cua qua trlnh xa h()i

X em xet hi~n tht;t'c xa h()i nhu' qua trlnh va ke't qua ho~ t d()ng xa h()i

CO t6 chuc cua COn ngu'oi, nhu' tht;t'c ti~n Xa hQi, trie't hQC Xa h()i nh?n thuc

hi~n tht;t'c ffy "v6 m~t chu quan" (C.Mac) - c6 tinh de'n tinh tich C(tc ciia chu thi la cai c6 anh httdng de'n m9i tr~ng thai va bie'n d6i cua n6 Cach khao cuu nhu' v?y c6 logic do'i l?p vdi st;t' phan tich "phi chu th~"

Theo quan diSm cua trie't hQc xa h()i, hi~n thl!c khach quan khong phai

la m()t cai (j ben ngoai, khong phl} thu()c vao con ngu'oi, khong c6 lien h~

voi con ngu'oi Ma day la "the' gioi cua con ngu'oi" - do con ngu'oi xa h()i

t~o ra va, de'n luqt mlnh, t~o ra ban than con ngu'oi, day la ban cha't da du'QC d6i tu'qng hoa cua con ngu'oi Trie't hQC xa h()i mac xft khong khao CUll m()t va'n d~ nao rna, xet de'n cling, khong phai la va'n d~ cua con ngu'oi, rna la va'n d~ c6 quan h~ voi con ngu'oi Trong trie't hQC xa h()i khong c6 m()t ph~m tru nao khong biSu thi m()t phu'ong di~n quan trQng nao d6 cua t6n t~i ngu'oi trong lich sll', trong xa h()i Ch~ng h~n, "11/c lu'qng san xua't" va "quan h~ san xua't" la hfc lu'qng va quan h~ cua ban than con nguoi voi tu each thl!c thS ho~t d9ng thl!c ti~n

Vi~c khao cuu hi~n thl!c xa h()i "v~ m~t chu quan" la nh~n thuc nhan van Day la m()t lo~i hlnh nh~n thuc nhan van d~c bi~t, n6 gia dinh m()t quan ni~m d~c thu v~ "tfnh nhan van" va tri thuc nhan van, n6 c6 m()t logic d~c bi~t va cac ke't qua d~c bi~t Vi~c vi~n dfin vao con ngu'oi (j day thS hi~n la m()t ye'u t6 va di~u ki~n cho tinh toan Vyn cua toan b() quan diSm, du'qc xem nhu' m9t d~c diSm d~c thu cua trie't hQc xa h()i: con nglim

Ia chu thi cua nhilng cai f{lO xii hf)i Du'qc trie't hQC xa h()i tie'n hanh nh~n

thuc nhan van "mang tfnh chu quan" quy dinh m()t vi trl va m()t vai tro d~c

bi~t cua h~ va'n d~ con ngu'oi Nghien cuu hi~n thl!c khach quan khi c6 tfnh de'n chu thS cua mQi tr~ng thai va bie'n ddi trong hi~n thl!c a'y- con nguoi

xa h9i, chung ta khong thS khong d~t toi ban trnh va ban cha't cua ban than con ngu'oi - d1fa vao ho~t d()ng va nhung san phffm sang t~o cua hQ, vao nhung hi~n tu'qng tinh thftn va v~t cha't du'qc con ngu'oi t~o ra dS giai quye't nhung va'n d~ cua con ngu'oi, vao cac hlnh thai xa h()i rna con ngu'oi khong

10

th~ t6n t(;li thie'u chung, vao logfc va ke't qua cua qua trlnh tai san xua't cua con ngu'oi, v.v M6i ph(;lm tru cua trie't hQc xa h()i dSu cho phep hi~u con ngu'oi voi tu' each chu th~ cua qua trlnh xa h()i la gl St! dc}c thu cua tri thuc trie't h9c xa h()i la (J ch6: hit%n thtfc du'qc khao cuu nh~m nh~n thuc con ngu'oi, cac hlnh thuc chung cua t6n t(;li ngu'oi va quan ht% cua hQ voi the' gioi

nguyen tiic xem xet hit%n thlfc trong stf th6ng nha't cua n6 voi chu th€ l(;li doi hoi m()t diSu khac: xem xet ban than hit%n thtfc duoi m()t g6c d9 dc}c thu Hit%n thlfc du'qc xem la d6i tu'qng, diSu kit%n, cong c~, qua trlnh ho(;lt

dong vai tro nguyen tiic giai thich

Nh~n thuc nay khong nhung c6 d6i tu'qng dc}c thu (ch~ng h(;ln nhu' san xua't tinh thfin, doi s6ng tinh thfin cua con ngttoi, chu khong phai la "y thuc

Xa h()i ") rna con CO m()t logic dc}c thu: giai quye't nhfi'ng nhit%m Vl;J nh~n

thuc xac dinh, khong th€ truu tu'qng boa khoi con ngu'oi Khong th€ tach bit%t Jich sii' va hit%n thtfc xa h()i khoi con ngu'oi voi tu' each chu th€ va tac nhan cua slf phat tri~n lich sii' xa h()i

Xem xet hit%n thtfc "vS mc}t chu quan" la khong dfry du, ne'u chi dung l(;li C1 vit%c chi ra vai tro cua ho(;lt d()ng ngu'oi Voi tu' each chu th€ cua qua trlnh xa h()i, con ngu'oi xa h()i d~ l(;li da'u a'n d qua trlnh d6, du'a vao d6 nhfi'ng cai v6n c6 cua con ngu'oi, th~ hit%n tfnh cha't hqp quy lu~t va khach quan cua hit%n thlfc xa h()i Tinh cha't nay sinh ra tu ho(;lt d()ng cai t(;lO d6i tu'qng cua con ngu'oi va do lOgic cua ho(;lt d()ng a'y t(;lo ra Nhu' C Mac da n6i, con ngu'oi ttf mlnh lam ra lich sii' cua mlnh, nhu'ng h9 lam khong phai

11

nhu' hQ nghi ra, rna trong hoan canh khong phai ban than hQ lt!a chQn rna

da co san, du'qc dem l~i cho hQ tu qua khu Do v~y trie't hQC xa h<)i cffn phai xac djnh khong phai don gian "lich sll'", rna ljch sll' da du'qc va dang du'qc con ngu'(Ji lam ra la gl va nhu' the' nao?

Ne'u hi~n tu'qng xa h<)i la san phffm ho~ t d<)ng ctia con ngu'CJi, co lien quan voi ho~t d<)ng a'y, b6 sung m<)t cai gl do cho nhung d~c tru'ng ctia

hi~n tu'<jng a'y, cho phep tie'n hanh nh~n thuc sau sac v~ no, thl cac ph~m

hi~n tht!c xa h<)i khach quan, do do chung cffn tham gia vao qua trlnh

nh~n thuc va phu'ong phap lu~n trong nghien cuu trie't hQC xa h<)i Tiit

thu trong vi~c nh~n thuc cac IInh Vt!C hi~n tht!c xa h<)i khac nhau

Tinh cha't "chu quan" ctia nghien cltu hi~n th~tc xa h<)i trong trie't hQc

xa h<)i c6 nghia toan be) trie't hQc xa h<)i, xet de'n cling, la nghien cuu con ngu'CJi xa h<)i, la khoa hQc v~ nhung con ngu'CJi hi~n tht!c va phat tri~n lich sll' ctia hQ Tiit nhien, di~u nay khong c6 nghia trie't hQc xa h<)i chi phan tich con ngu'CJi, cac nh6m ngu'CJi Nhu'ng vi~c nghien cltu xa h<)i, qua trlnh x-a h<)i (J day du'qc thtfc hi~n khi bat bu<)c phai tinh de'n ban tinh "ngu'CJi" ctia chung Chgng h~n xa h<)i la xa h<)i ctia nhung con ngu'oi, la con ngu'oi trong cac quan h~ xa h<)i ctia n6, la tdng th~ nhung quan h~ xa h<)i giua ngu'CJi voi ngu'CJi, v.v Voi each tie'p c~n nhu' v~y thl tri thuc v~ con ngu'oi, voi tu' each h~ qua ctia qua trlnh nh~n thuc va voi tu' each di~u ki~n ctia qua trlnh a'y, thu'CJng xu yen c6 m~t trong nghien cuu trie't hQc xa h<)i

12

Nhii'ng di~u trlnh bay (1 tren cho phep d~t ra diu hoi: Va'n d~ con ngu'oi trong trie't hQC xa h()i mac Xlt la gl? La va'n d~ blnh thu'ong, khong khac voi nhii'ng va'n d~ khac xet v~ vi trf va y nghia? H~ va'n d~ con ngu'oi

c6 dia vi nhu' nao? Vai tro cua n6 la gl? Theo chung toi, ke't lu~n xac dang (j day la: hi van dl con ngliUi khong phdi Ia mi)t dl tai C(l thi rieng biit,

ma lit mi)t phlidng diin cua ban than phlidng thuc xem xet hiin th(lc trong trilt hQc xii hi)i mac xit Van dl II day Ia nghien cuu va ly giai nhilng phlidng dii n co y ngh'ia tht gifli quan cua con ngliUi, trliflc htt lit vi tri va vai tro cua no trong qua trinh ljch sit Nh~n thuc v~ nhii'ng va'n d~ nay, xet de'n cling, se quy dinh logfc nghien cuu mQi phu'ong di~n cua t6n t~i va mQi d~c trung cua ca nhan Cffn quan tam truoc he't de'n nhii'ng va'n d~ the' gioi quan CO ban CUa ly thuye't nhan hQC, de'n h~ vffn d~ con ngu'oi dong vai tro m()t phu'ong di~n cua phu'ong thuc xem xet the' gioi

N6i v~ h~ va'n d~ con ngu'oi, vi~c ghi nh~n dja vi d~c bi~t cua n6 trong trie't h9c xa h()i Ia chua du, cfin phai t~p trung vao nhii'ng h~ qua sinh ra tu

lu~n di~m a'y d6i voi ban than va'n d~ v~ con ngu'oi, v~ n()i dung, logic nghien cuu n6, v~ ly thuye"t tu'ong ung Cfin xac dinh r5 dia vi d~c bi~t cua

h~ va'n d~ nhan hQC d~ lam sang to nhii'ng d~c di~m cua n6 Cac nha nghien cuu thu'ong c6 ke't lu~n v~ dia vi va y nghia d~c bi~t cua va'n d~

con ngu'oi trong trie't hQc, song l~i khong c6 thien huang coi cac ye'u t6 d6

c6 anh hu'dng quan trQng de'n ban than va'n d~ a'y Theo chung toi, ngu'<:Jc

l~i, chung taco day du can cu di khdng djnh rling: chinh dja vi d{ic biit cua hi van dl con ngliUi quy djnh each d{it vall dl va each xem xet no, cap di) phan tich no Lu~n di~m nay la co sd cho mQi suy lu~n tie'p theo cua chung tOi

M()t va'n d€ khong kern quan tn;mg la va'n d€ v€ dia vi cua h~ va'n d€

he't la kha nang ctia m()t con du'ong xem xet d~c bi~t v€ con ngu'oi Thlfc

ti~n nghien cuu con ngu'oi trong cac khoa h<;>c cv th€ da lam cho each tie'p

c~n "theo b() mon khoa h<;>c" trd nen quen thu()c: nghien cuu con ngu'oi trd thanh m()t bQ mon d~c bi~t n6 tach bi~t dO'i tu'<jng quan tam cua mlnh va hoan toan t~p trung vao d6i tu'<Jng a'y I>ia vi ctia h~ va'n d€ con ngu'oi, ca nhan, ca th~ trong trie't h<;>c xa h()i doi hoi khong nhii'ng quy mo khac ctia

ly t~mye't nay rna con ca gioi h~n khac v€ n()i dung trong d6 cac va'n d€ tu'dng ling du'<Jc xem xet Nghien cuu con ngllui trong triet h(Jc xii h{)i di'in

ra nhll ta nghien cuu "vi m{it chit quan" qua trinh xii h{)i, trong do con ngltdi"xii h{)i thi hi~n liz chit thi

Hi€u du'<Jc con ngu'oi la gl - tuc la da "tach bi~t" tri thuc v€ n6 c6 trong phu'dng thuc xem xet hi~n thljc cua trie't h<;>c xa h()i Tri thuc nay bao ham trong cac quan ni~m v€ hi~n thljc xa h()i Nhu'ng d6 la tri thuc gl?

Ch~ng h~n, ly thuye't san xua't xa h()i n6i gl v€ con ngu'oi? Tri thuc v€ con ngu'oi c6 trong ban than each tie'p c~n voi hi~n thljc nhu' voi "the' gioi ctia con ngu'oi ", nhu' voi "lich sti' phat tri~n ca nhan cua con ngu'oi" con bi "rna hoa" hdn nii'a Nhu'ng tri thuc nay la c6 t6n t~i.va cfin phai "rut da" n6 ra hay khong?

Nhi~m Vl;l nay la khong ddn gian vl ne'u each tie'p c~n "theo bQ mon"

d()c l~p thl vi~c khu'oc tu logic a'y l~i di lien voi nguy cd khac - danh ma't ban than dO'i tu'<Jng nghien cuu, hoa tan h~ va'n d€ nhan van vao h~ va'n d€ ban th€ lu~n, nh~n thuc lu~n, v.v Ch~ng h~n cac ph~m tru "h!c lu'<Jng san

14

xua't", "quan h~ san xua't", "y thuc xa h9i ", "t6n t~i xa h9i ", v.v khi d6

f)~ hi~u du'<;1c con ngu'oi, ca nhan la gl, thl cfin giai quye't m9t va'n d~

bi~n chung: khong nhii'ng h<;1p nha't quan h~ cua con ngu'oi voi tt! nhien va

tlm ra hlnh thuc bi~u hi~n va hi~n thtfc hoa ciia cac ph(;lm tru a'y trong nhii'ng dijc tnfng, thUQC tfnh V~ nhan each, V~ nhan tfnh, phai hi~U du'QC Ca nhan voi tu' each la m9t hi~n tu'<;1ng hoan toan dijc thu, c6 nhii'ng dijc di~m

dijc bi~t Giai quye't nhi~m Vl;l nay la cac ph~m in) ciia ly thuye't nhan hQC,

ljch sii' khac nhau

MQt va'n d~ nii'a nay sinh 6 day la anh hu'CJng dja vj cua h~ va'n d~ con

hi~n thtfc, cac ph~m tru nhan h9c chju tac d9ng tu phia stf tho'ng nha't n9i

tru a'y phai nhu' the' nao d6 d~ quan ni~m nhu' v~y la c6 th~ giai dap du'qc

Do v~y, c6 th~ xem cac ph~m tru nhan hQC cua trie't hQC xa h()i la m9t

"d~i lu'<;1ng phl;l thUQC" vao vi~c xem xet the' gioi "v~ mij t chii quan " Xua't phat tu nhii'ng yeu cfiu nghiem ngijt nhu' v~y do'i voi cac ph~m tru a'y, c6

th~ tie'p c~n voi chung tu g6c d9 tinh du'<;1c djnh tru'oc, che' djnh ciia chung

Do v~y cai c6 ly 6 day la m9t con du'ong dijc bi~t- xem xet cac dijc tru'ng

15

ciia ca nhan du'ong nhu' nho tach chung ra tu quan di€m chung, tu cac ti~n d~ ly lu~n va phu'ong phap lu~n cua chung

Tuy nhien, (1 day c§n htu y r~ng khi xac nh~n anh hu'dng ciia quan di€m chung, stf djnh tru'oc quan ni~m v~ con ngu'oi bOi quan di€m fly, chung ta khong nen coi m()t m~t la tich ctfc, con m~t kia la thv d()ng Chung ta chi ghi nh~n tfnh toan Vyn ciia trie"t h9c xa h()i, tinh phu h<;1p ciia stf ly giai con ngu'oi voi cac co sd ly lu~n ciia n6 va thao lu~n vfin d~ stf phu h<;1p fiy th€ hi~n trong cac quan di€m nao cua ly lu~n v~ con ngu'oi £>€ giai quye"t vfin d~ nay thl c§n xem xet mo'i lien h~ giii'a quan di€m chung

v~ qua trlnh xa h()i voi h~ vfin d~ con ngu'oi

E>ja vi ciia h~ vfin d~ con ngu'oi cho phep lam sang to cac con dttong lien h~ co ban nhu' v~y Con ngttoi du'<;1c trie"t h9c xa h()i mac xft dtta m()t each toan di~n vao buc tranh v~ the' gioi Tfnh toan di~n nay khong du'QC lang quen khi xac djnh nhii'ng cai quy djnh quan ni~m v~ con ngttoi Vi~c

ly giai cac ph?m tru nhan h9c tfit nhien la phv thu()c vao quan ni~m v~

qua trlnh xa h()i Nhttng con c6 m()t con dttong ph\1 thu()c khac: cac ph£.1m tru nhan h9c dt1<;1c xac djnh, dinh trttoc bdi vi~c chung hoan thanh chuc nang gQi md, phu'ong phap lu~n trong vi~c xem xet hi~n thtfc xa h()i Vl m()t di~u ro rang la khong phai bfit ky quan ni~m nao v~ con ngttoi cling phu hQp voi nhi~n nhv nh~n thuc nhan van v~ qua trlnh xa h()i khach quan, c6 quy lu~t Vi~c tach bi~t hai con dttong quye"t djnh lu~n voi tu' each hai con dttong d~c bi~t dt1<;1c tie'n hanh vl mvc dich phan tich ly lu~n, vl n6 dam bao tinh toan Vyn va tfnh toan di~n ciia nghien CUll Tren thlfc te', chung th€ hi~n trong stf tu'ong tac m~t thie't

16

Quan ni~m V~ con ngu'oi CUa trie"t hQC Xa h(}i mac Xlt CO cac dc}c di&m

It nhi~u r5 rang Ch~ng he;tn, d6i voi m9t nha trie't hQC mac Xlt thl chi c6 ly

lu~n v~ con ngu'oi, nha'n me;tnh tinh xa h9i cua ca nhan moi c6 quy~n t6n te;ti trong trie't hQc xa h(}i Tuy nhien, dung le;ti C1 dc}c di&m a'y, chung ta le;ti

lu~n v~ con ngu'oi se khong dung hqp du'qc voi vi~c khao cuu the' gioi "v~

mc}t chu quan" Chi c6 vi~c phan tich nhfi'ng slf phl;l thu9c t6n te;ti trong khuon kh6 trie't hQC xa hQi mac Xlt Va quye"t dinh "bQ mc}t" cua cac phe;tm tru nhan hQC thl moi cho phep Vu'Qt len tren cfip dQ ghi nh~n cai hi&n nhien

va nh~n thuc du'qc nhfi'ng yeu cfiu khac dO'i voi quan ni~m v~ con ngu'oi

Khi d~ c~p toi nhfi'ng quan ni~m cua trie't hQC xa h9i mac xit, cffn n6i

ni~m a'y voi tu' each nhfi'ng quan ni~m c6 san, du'qc nhit quan guy dinh bdi nhung co sdly lu~n cua chu nghia duy v~t lich sll' va do v~y la dc}c trnu'g cho chinh ly lu~n trie"t hQc xa h9i v~ con ngu'oi Stf quan tam tru'oc he"t du'qc dinh hu'ong vao vi~c xac l~p tfnh ta't ye'u, slf cffn thie"t va tinh hqp ly

logic xay dlfng cac phe;tm tru nhan hQC Ngu'QC le;ti, vi~c nghien CUll tit ca mQi dc}c di&m V~ nQi dung CUa ly lu~n V~ COn ngu'oi khong phai la ml;}C

giai v~ ca nhan mang da"u in cua nh~n thuc v~ hi~n thlfc xa h(}i Tu d~ tai

BQ GIAO DIJC VA D!,,O TA.O

ra't rong nay, chung tOi chi xem xet mot phu'ong di~n- slj ph'!- thul)c cua khai ni?m "con ngtJ(/i viii tll each chu thi cua qua trznh lich sit" vlw nl)i dung cua cac quan ni?m vi san xuilt xii hl)i

phan- each m(;lng, xa hqi cua ho(;lt dong ngu'oi khi khao CUll ho(;lt dong a'y voi tu' each san xua't xa hoi D6 la d6ng g6p cua trie't hQC xa hoi mac Xlt cho vi~c nghien cuu hoi;lt dong ngu'oi v€ phu'ong di~n trie't h<;>c Trie't h<;>c

xa hoi mac xit nha'n m(;lnh slf th6ng nha't khang khit cua ho(;lt dong ngu'oi

trlnh va hlnh thuc xa hoi cua n6 f)~t len hang dffu la vi~c con ngu'oi san xua't ra nhung di€u ki~n sinh ho(;lt cua mlnh voi tu' each san xua't ra ban than con ngu'oi Ne'u slf phan tkh ho(;lt dong v€ phu'ong di~n trie't h<;>c cho phep kh~ng dinh con ngttoi Ia chu thS cua qua trlnh xa h()i, rna trC1 thanh chu thS c6 nghia la bao ham trong mlnh ban than nguyen nhan t6n t(;li va phat triSn, la sang t(;lo ra ban than mlnh va hoan canh cua mlnh, la c6 co

Sd t6n t(;li CUa mlnh d trong ban than mlnh, thl d cffp do trie't hQC xa hQi, CO

thi cua con ngllui vfJi dia vi va vai tro cua no trong qua trznh tai san xuat

ra hi? n th(tc xii hl)i

Con nguoi Ia chu thS cua qua trlnh Iich sll' theo nghia n6 Ia ti€n d€ ba't bie'n cua ljch sll' con ngu'oi, cling nhu' la san phffm va ke't qua ba't bie'n cua ljch sll' a'y, va con ngu'oi chi la ti€n d€ voi tu' each san phffm va ke't qua cua

nghia la d6ng vai tro nguyen nhan t6n t(;li cua ban than, bao ham trong

18

dia vi chu thS ctia con ngu'oi la qua trinh san xua't thliong xuyen ra ban than n6 trong qua trinh ho~ t d()ng cai t~o d6i tu'qng cua n6

Xet tit g6c d() IOgfc ctia qua trlnh san xua't, chung ta se nh~n tha'y ro

· nhii'ng d~c tru'ng ctia chti thS trong tie'n trinh phat tri~n xa h()i Thli nha't,

goc do a'y cho tha'y tfnh che' dinh ctia ho~t dong bl3i chu thS Ia san phfim ctia ban than ho~t d()ng a'y: ke't qua nhung n6 l\tc ctia con ngu'oi trd thanh ti€n d€ cho mot giai do~n moi ctia qua trinh ho~t d()ng va do v~y trd thanh quye't dinh lu~n ctia n6 Le du'dng nhien la khi hoan toan khong danh gia tha'p tfnh che' dinh khach quan ctia sang t~o lich su ctia con ngu'oi, thl vfin c6 thS bie'n slf sang t~o a'y thanh xua't phat diSm Thli hai, phu'dng di~n din ban ctia quan ni~m v€ chti thS du'qc nha'n m~nh: n6 t6n t~i khong phai nho ban than rna nho toan bQ loai ngu'oi, vl chfnh loai ngu'oi la ban nguyen tfch cgc cua qua trlnh san xua't xa h()i N6i each khac, con ngztili "san xuat ra ban than minh" khong phai vui tzt each ca thi rieng bift ma vui tzt each xii hQi, loai

Cu6i cling, con ngu'oi la ti€n d€ va ke't qua ctia lich su tru'oc he't vl n6 tie'n hanh ho~t d()ng c6 d6i tu'qng, ho~t d()ng nay c6 n€n tang la san xua't

v~t cha't Dia vi chti thS ctia con nglioi la ke't qua tg nhien ctia thgc tien Thgc tien la qua trlnh dien ra phil h<;1p voi cac quy lu~t cua tg nhien, trong d6 con ngu'oi hlnh thanh va phat triSn ban cha't d~c thu ctia mlnh Tit d6 suy ra r~ng ru'ong c()t ctia quan h~ giii'a con ngu'oi voi the' gioi la quan h~

thgc tien M~t khac, quan h~ nay du'qc che' dinh v€ m~t xa h()i San xua't

xa h()i du'qc tie'n hanh dga tren cd Sd quan h~ xa h()i Con ngu'oi voi tu' each chti thS du'<Jc quy dinh nhtt la thanh vien ctia nh6m xa h()i, ctia xa h()i

19

Vi~c xac dinh cac tiSn dS ly lu~n va phu'ong phap lu~n d~ ly giai khai

ni~m "con ngu'oi nhu' chu th~" khong nhung cho phep lam sang to l~p

tru'ong nao tfft ye'u Se hlnh thanh trong trie't hQC Xa h()i mac Xlt rna COncho

dung ra't khac nhau du'QC du'a vao khai ni~m nay Sl! khac bi~t ffy du'QC dinh tn.toc bdi S1/ quan tam d~c thu CUa cac khoa hQC de'n nhfi'ng phu'ong

du'<Jc y nghia lich sti', sang t~o ra the' gioi ctia ho~ t d()ng ngu'oi, moi cho phep hi~u du'QC Sl! sang t~o ta't ye'u di~n ra trong qua trlnh xa h()i Chi c6

ngu'oi, vao ke't qua du'<jc d6i tu'(jng hoa ctia ho~t d()ng a'y, rna con dinh hu'ong vao n()i dung n()i t~i CUa ho~t d()ng ffy - S1/ t1/ san xufft CUa COn ngu'oi Chi C1 day thl khai ni~m "chti th~" moi chi ra vai tro ctia con ngu'oi trong phu'ong thuc t6n t~i va phat tri~n ctia hi~n thl!c xa h()i Do v~y quan

ni~m trie't hQc vS con nguoi voi tu' each chti th~ ctia qua trlnh xa h()i la quan ni~m dfiy dti, sau s~c va toan di~n nhfft .·

Khai ni~m "chti th~" ciing du'<Jc sti' dl;lng trong cac khoa hQc khac,

ban ctia ho~t d()ng a'y Ch~ng h~n, chu th~ du'<Jc hi~u la thl!c th~ ho~t d()ng c6 y thuc Hang lo~t khoa hQc l~i tie'p tl;lc C\1 th~ hoa: d6 la thl!c th~ thl!c hi~n cac chu'ong trlnh du'<Jc dinh tru'oc C1 ben ngoai, sau d6 du<;1c con ngu'oi

20

ly giai Thie't nghi, khong th~ n6i vS cac d~c tntng chu th~ trong tntong

ngoai l~p trlnh cho ho(:lt dQng CUa no E>o'i VOi trie't hQC Xa hQi thl tlnh chu

th~ g~n liSn voi nang l\fc tai l~p trlnh, sang t<;to ra cac chu'ong trlnh ho<:tt

C6 th~ khiing dinh ding chi dlfa tren co sd phan tfch trie't hQc thl con

thuc du'QC tie'n hanh dl{a tren CO Sd IDQt phttong phap lu~n xac dinh E)~

tru'ng chu th~ cua con ngu'oi, thl cai c6 m9t y nghia quan trQng la vi~c c6 tlnh de'n tlnh chinh th~ cua san xua't xa h9i nhtt la sl{ th6ng nha't giua san xua't ra the' gioi va sari xua't ra con ngttoi, nhtt la qua trlnh thu hut vao quy d(:lO cua mlnh toan bQ hi~n thl{c Xa hQi cling voi IDQi quan h~ CUa no

Nhu' chung ta da bie't, chinh C Mac da xac dinh: c6 th~ sii' dl;lng khai

ni~m "cling t6n t(:li" cua ho<;tt d9ng ngttoi trong vi~c phan tich h~u qua cua slf phan cong lao d9ng, trao d6i ho<:tt d<)ng<l) Ong ding chi ra hi~n tttqng c6 th~ gQi la "tich luy ho<:tt d9ng"- con ngu'oi xa h9i sii' dl;lng nhung thanh tl{u cua cac the' h~ di trttoc Vi~c tlnh de'n quan h~ ph6 bie'n (ljch d<:ti va du'ong d<:ti) hqp nha't toan b9 ho<:tt d9ng ngu'oi, slf th6ng nha't va tu'ong tac giua IDQi hlnh thuc, lo(:li hlnh, qua trlnh cua n6, la diSu ki~n cfin thie't d~

phep d<:tt tdi n9i dung dkh thl{c cua slf tttong tac giua con ngu'oi voi nhung

Ol Xem: C Mac, Ph AngghenToan t{lp, t.26, phii'n 3, tr 278, 288-289

21

hi~n tu'cjng khach quan va, mclit khac, cho phep xem xet tinh chu thS duoi

nguoi la khach thS cua hi~n thlfc xa h9i, chi n3:m bAt tac d()ng cua hi<%n thlfc ffy Nhu'ng tie"n trlnh tu' duy se thay d6i din ban, con ke"t lu~n thl du'cjc

slf phan tkh xufit phat tu vi~c thua nh~n nhung slf tu'dng tac toan c~u va nhung mo'i lien h<% xa h()i, tu nhung tlnh quy dinh chung cua ho(;lt d()ng ngu'oi va cua hi~n thlfc xa h()i Quan ni~m trie't h9c xa h()i vS chung cho phep thffy r6 nhung hi~n tu'cjng v~t chfit va tinh th~n tac d()ng de"n con ngu'oi Cl;t thS thlfc chfit la san phfim va ke"t qua hOC;lt d()ng cua nhung ngu'oi khac Chinh vl v~y rna con nguoi xa h9i la chu thS cua hi~n thlfc xa h()i, nhu'ng khong phai la m()t "Robinson": chi c6 con ngu'oi du'cjc hiSu nhtt m9t b() ph~n cua loai ngu'oi moi lam sang to du'cjc dia vi cua mlnh

N()i dung va y nghia lich sli' cua nhung n6 llfc ca nhan, Cl;t th~ la nhung kha nang cua n6 anh hu'dng de"n hoan canh khach quan, cling du'cjc lam sang to dlfa tren co s<.i quan ni~m vs tinh chfit xa h9i cua ho(;lt d9ng nguoi,

vS ban chfft cua hi~n thlfc xa h()i Tinh chfft tac d()ng sang t(;lo cua ca nhan de"n hi~n thlfc it khi thS hi~n r6 rang Tac d()ng nhu' v~y thu'ong thS hi~n la khong dang kS Nhu'ng slf phan tkh trie"t h9c xa h()i cho phep hiSu du'cjc

r~ng m6i con ngttoi dSu tham gia d m(>t chung mlfc nhfit djnh vao slf phat triSn van hoa nhu' tai san chung nhan lo(;li sinh ra tu t6ng thS nhung dong

22

gop ciia cac ca nhan rieng bi~t, rAng ho(;lt d()ng ciia m6i nguoi Ut m9t vong

t~p trung vao vi~c qua trlnh sang t(;lo va ciH bi~n di~n ra (j khAp noi va

mQt phu'ong di~n xac dinh cua m6i lien h~ giii'a con ngu'oi voi the' gioi,

VOi qua trlnh sang t(;lO ra cai moi

Nhu' v~y tfnh chii th~ ciia con ngu'oi th~ hi~n va du'(,1c thlfc hi~n trong nhii'ng di€u ki~n dijc bi~t N6 du'QC tri~n khai ca trong qua trlnh ho(;lt d()ng

xa h()i c6 t6 chile ciia con ngu'oi la ho(;lt d()ng ki~n t(;lo hi~n th\tc xa h()i Va chi c6 vi~c phan tich c6 tfnh d~n nhii'ng phu'ong di~n cua ho(;lt d()ng fly nhu' ciia m9t linh vlfc t6n t(;li ngu'oi, bi~n n6 thanh xuflt phat di~m tuc vi~c

phan tich v€ mijt tri~t h9c xa h()i, moi nAm bAt du'(,1c nhii'ng dijc tru'ng chii

vfln d€ d6

C6 anh hu'dng khong kern ph~n tai hC;li d~n tu' tu'dng v€ tfnh chii th~

ciia con ngu'oi la vi~c khu'oc tu thua nh~n tfnh chinh th~ ciia san xuflt ra th~

giOi va ciia san xuflt ra con ngu'oi, la vi~c khu'oc tu xem xet toan b() san xuflt xa h()i voi tu' each san xuflt ra con ngu'oi

Vi~c tach bi~t m()t linh vlfc dijc bi~t - san· xuflt ra con ngu'oi - ra tu toan b() qua trlnh xa h()i gia djnh c6 hai phu'ong an ly giai qua trlnh san xuflt fly - nhu' qua trlnh xa h()i va nhu' qua trlnh vu'cJt ra khoi khuon kh6

(IJ Xem: K R Megrelidze Bdn clult xa Ju?i czia nhgn thz'rc Thilixi, 2004, tr 100-120

23

cua tinh xa h<)i thufin tuy Tn.tong hqp thu nha't t~p trung vao nhii'ng nhan to' xa h<)i trong vi<$c hlnh thanh ca nhan, nhu' nha tru'ong, h<$ tu' tu'dng, van hoa, v.v Vai tro to Ion cua chung trong vi<$c hlnh thanh con ngu'oi la hiSn

ngu'oi hoan toan v~ tac d<)ng cua nhii'ng nhan to' a'y

Vi<$c phan tfch qua trlnh hlnh thanh ca nhan nhan c6 slf tac d<)ng cua m<)t nh6m cac nhan to' xa h<)i, cua m<)t lo~ t slf pht;t thu<)c xa h<)i, ciia m<)t

h<)i Ct;l thS (nhu' giao dt;tc hQC, xa h<)i hQC, v.v.) N6 du'qc quy dinh va du'qc minh chung bdi m<)t d(p d<) nghien cuu khoa h9c ct;t thS, ta't ye"u phan chia hi<$n thtfc toan Vyn ra thanh cac linh VtfC, cac qua trlnh, cac Slf tu'dng tac rieng bi<$t ~a bie"n b<) ph~n ct;tc b<) d6 ciia the' gioi thanh m<)t do'i tu'qng nghien cuu d~c bi<$t

Trie"t hQC xa h<)i mac xit khong cho phep g~n li~n qua trlnh hlnh thanh con ngu'oi chi voi tac d<)ng cua m<)t nh6m nhii'ng nhan t6 xa h<)i xac dinh, cho du la quan trQng, m~t khac- coi tac d<)ng cua chung la tach bi<$t khoi qua trlnh san sinh ra con ngu'oi b~ng lao d<)ng cua mlnh Khi vi pht;1m nhung di~u ki<$n a'y thl nha nghien cuu se vo tlnh khu'oc tu l~p tru'ong dung dAn cua trie"t h9c mac xH, bi sa vao l~p tru'ong cua chu nghia duy-v~t sieu hlnh Chii nghia duy v~t nay phan chia xa h<)i ra thanh cac nha giao dt;tc tfch clfc va nhung ngu'oi du'qc giao dt;tc tht;t d<)ng Khi d6 da s6loai ngu'oi bi

bie"n thanh khach thS don gian cua slf tac d<)ng, thanh diSm giao nhau cua nhii'ng quye"t dinh lu~n

24

ngu'oi, tinh tfch qtc cda con ngu'oi voi tu' each co sd cda qua trlnh ff.y Chi

khi d6 moi lam sang to du'<jc toan bQ qua trlnh xa hQi, toan bQ ho~t d9ng cai t~o cda con ngu'oi la san xua't ra con ngu'oi, lam sang to con ngu'oi la chd th~ dfch thlfc cda qua trlnh xa h9i Cac khai nit%m "tlf san sinh", "tlf san xuff.t ", "tlf cai bie'n" gAn liSn voi dia vi con ngu'oi trong trie't hQc xa h9i, moi c6 du'<jc y nghia d day Ngu'(jc l~i san xuff.t xa h9i ra con ngu'oi bi

tach bit%t khoi toan bQ qua trlnh xa hQi, khoi thlfc ti~n khoi ho~t d9ng cai t~o cda con ngu'oi, tff.t ye'u th~ hit%n la tac d9ng cda nhil'ng nhan to' khac nhau va cda cac "nha giao dl;lc" de'n con ngu'oi th\1 d9ng Con ngu'oi nhu' v~y hoa ra Ia khach th~ cda hit%n thlfc Ke't qua nay du'<Jc dinh tru'oc bdi toan b9 tie'n trlnh suy lu~n

"' Vit%c tach bit%t m9t linh vlfc d~c bit%t - san xuff.t ra con ngu'oi - tiSm fin m9t mO'i nguy hi~m IOn la vit%c xuyen t~c cac quan nit%m vS linh vlfc ff.y, cfing nhu' vS qua trlnh khac Vit%c tach bit%t "linh vlfc con ngu'oi" tff.t nhien

se bie'n mQi thu khac thanh hit%n thlfc khong c6 khia c~nh va n9i dung ngu'oi Khong th~ coi m9t diSu ngfiu nhien la vit%c ly giai san xua't v~t cha't trong tru'ong h<jp nay Se danh mfft CaC d~c di~m d~c thu CUa trie't hQC, Slf

d~t trQng tam vao n9i dung xa h9i, nhan van cda qua trlnh Slf chu y du'<Jc

d~t vao cac phu'ong dit%n cong nght% - san xua't va ke't qua v~t chff.t N9i dung cda san xuff.t ra con ngu'oi voi tu' each thanh vien cda xa h9i cfing bi

xuyen t~c

MO'i nguy hi~m nay khong nhil'ng th~ hit%n trong phu'ong an neu tren San xua't ra con ngu'oi du'<Jc tuyen bO'la m9t lat cAt d~c bit%t cda hi<$n thlfc,

vl n6 khong phai la m9t qua trlnh xa h9i thuffn tuy Vit%c du'a qua trlnh nay

ra khoi khuon kh6 cda cai co ban trong doi so'ng xa h9i da djnh tru'oc vit%c

25

d~t trQng Him vao nhung phuong di~n tt! nhien trong phat triSn va t6n tl;li cua con nguoi Ta't nhien la vi~c ly giai con nguoi voi tu' each chu thS cua qua trlnh xa h()i se c6 nguy co th6i ph6ng vai tro nhil'ng d~c diSm sinh hQc cua con ngu'oi, va "t()i 16i" nay du'<jc l~p trlnh bdi vi~c ly giai v€ qua trlnh tai san xua't ra con ngu'oi, v€ hi~n thlfc xa h()i, v€ san xua't xa h()i

Duoi anh sang cua cac quan ni~m v€ san xua't xa h()i thl cfin giai quye't va'n d~ dia vi trC1 thanh chu thS cua qua trlnh xa h9i cua con nguoi la duy nha't hay con nguoi con Ia khach thS cua qua trlnh a'y C6 m()t quan

ni~m ph6 bie'n cho rAng chu nghia Mac xem con ngu'oi nhu' la chu thS va khach thS cua phat triSn xa h()i Lu~n diSm nay la dung, nhu'ng n6 cfin du<Jc giai rna: vi~c nghien cuu con nguoi ho~c voi tu each khach thS cua

hi~n thlfc, ho~c voi tu each chu thS cua hi~n thlfc diSn ra tren cac ca'p d9 nghien cuu khac nhau, trong khuon kh6 cac each tie'p c~n khac nhau Tuy nhien, tai hofil la a ch6 m9t s6 nguoi co cam tuC1ng Ia co thS dung h<Jp cac each tie'p c~n khac nhau, cac ca'p d() phan tich khac nhau trong m()t cong trlnh nghien cuu- va tu' tu'dng v€ ban cha't hai m~t cua dia vi con ngu'oi da b()c 19 ra trong tru'ong h<jp nay Dung ll;li d ca'p d() phan tich trie't hQC xa h()i, khong thS khong di de'n ke't lu~n rAng con ngu'oi chi la chu thS

Co sC1 cua cac quan ni~m v€ ban cha't hai m~t cua dia vi con nguoi khong nhil'ng la slf lftn l()n cac ca'p d() phan tich khac nhau, cac each tie'p

c~n khac nhau rna con Ia slf nghien cuu chua dfiy du cv ths v€ ban than cac d~c diSm chu thS cua ca nhan Khai ni~m "chu thS" trong truong h<Jp nay du'QC gan Ii€n voi tfnh tich clfc, ti€m nang sang tl;lO cua ca nhan, con khai ni~m "khach thS" - voi tfnh dtt<jc che' dinh, du'<jc dinh tru'oc cua chu thS b(Ji hoan canh Song slf b6 sung nhu v~y cho tinh quy dinh co ban cua

26

con nguoi ( chu thS cua qua trlnh xa h()i) khong nhung la khong cfin thie't rna con dftn toi quan ni~m sai lffm ve cac chan ly ra"t quan trQng Xua"t hi~n

ngu'oi khong cffn phai tfnh de'n tfnh du'<;1c che' dinh cua n6 va, m~t khac,

r~ng cac quye't dinh lu~n se bie'n ca nhan thanh khach th~ thl;l d()ng Cac quy lu~ t san xufit xa h()i cho phep hiSu du<Jc r~ng tinh tich cr,tc chit thi cua con ngttai la m()t slf thlfc va d6ng thai n6 khong thS khong du'<Jc quy dinh, che' dinh Con ngu'oi tfch clfc thS hi~n mlnh khi c6 m~t nhfi'ng tien de va·

dieu ki~n v~t chfit nhfit dinh, khong phl;l thu()c vao y chf cua hQ0 )

Vi~c phan tfch con nguoi voi tu' each chu thS cua qua trlnh xa h()i c6

Ban than ·khai ni~m "tfnh chu quan" da c6 nghia la nhfi'ng phu'ong di~n nhfit dinh cua chu thS va no co quan h~ voi khai ni~m "tfnh khach quan " Voi ttt each nhu' v~y, n6 cling du'<Jc ap dl;lng vao cac chu thS t~p th~ Song, chung ta chi quan tam tOi tfnh chu quan cua ca nhan, tfnh chu quan con

thlfc cha"t cua vfin de tfnh chu quan

Theo chung toi: khai ni~m "tfnh chu quan" du'<Jc sti' dl;lng trong phan tlch trie't hQC theo cac nghia khac nhau, Va chung th\fC Slf CO nQi dung khac nhau Tha nhttt, day la m()t cai g~n lien voi slf t6n tl;li cua chu thS, lam sang to phu'dng thuc t6n tl;li cua chu thS C6 thS c6 each ly giai khac ve tfnh chu quan - m9t cai gl do vO'n co cua chu thS ("the' gioi chu quan ",

"ph§'m chfit chu quan ", v.v.) CuO'i cling, tinh chu quan c6 th~ du'<Jc xem nhu' la m()t cai dO'i l~p voi tfnh khach quan trong nh~n thuc Khac voi tfnh

OJ C Mac, Ph Angghen Toim tgp, t.3, tr.28

27

khach quan, tinh chu quan cua cac l~p tn.tong la tinh hc;tn che', tinh khong dffy du, tinh bi xuyen tc;tc cua chung do dtta nhung thien vi ca nhan vao nghien cuu

V~y trie't hQC xa h()i mac xit giai quye't va'n d~ nay nhu' the' nao?

C1 tren, C Mac da vie't r~ng trie't hQc xa h()i gia dinh nh~n thuc "v~ m~ t chii quan ", tuc nh~n thuc c6 tinh de'n vai tro tich ctfc ciia chu th~ thtfc ti€n 6ng g~n li~n khai ni~m "tinh chii quan" voi stf t6n tc;ti cua chii th~ voi

vi~c thua nh~n stf hi~n di~n va vai tro cua n6 Logic nay v~n dttqc giii' lc;ti khi xac dinh n()i dung cua khai ni~m "tinh chii quan con ngttoi " Theo C Mac, "Chu th~ la stf t6n tc;ti ciia tinh chu quan ,co N6i each khac, day la va'n d~ chu th~ cua hlnh thuc v~n d()ng xa h()i, khi d6 ban than tinh chu quan ctia con ngttoi la phttong thuc t6n tc;ti, hi~n thtfc hoa dia vi chii th~ di~u ki~n thtfc hi~n n6 vao CUQC s6ng N9i dung cua khai ni~m nay b~t

ngu6n tit d6 Nhtt v~y cac nha kinh di~n ciia chii nghia Mac da sll' d1;lng

thu~t ngii' "tinh chu quan" khi ham y n6i toi vi~c c6 tinh de'n stf tttdng tac tich ctfc, sang tc;to, cai tc;to ctia con ngttoi xa h()i voi the' gioi Tinh chti quan

vao hoan canh) Va CO nghia la Stf ph\1 thUQC CUa hoan canh vao COn ngu'oi

khach quan v~ dia vi va vai tro cua con ngttoi trong cac cd che' cua qua

chung cho phep con ngttoi tham gia vao logic ta't ye'u cua ljch sll' va sang

o> C Mac, Ph Angghen Toan t(lp, t.l, tr 244

28

t'}.o ra qua trlnh lich su Theo chung toi, khai nit%m "tinh chu quan con ngu'oi" trong trie't h<;>c xa h9i niim ba:t cac phu'ong dit%n khach quan, ca nhan, v~t cha't, tinh thftn cua tinh chu quan con ngu'oi, ghi nh~n slf quan

toan b9 t6ng th~ nhii'ng bi~u hit%n cua dia vi a'y Vai tro khach quan ciia con ngu'oi trong qua trlnh xa h9i khong la gl ca ne'u khong co nhii'ng d~c

di~m cua con ngu'oi cho phep con ngu'oi hoan thanh vai tro a'y Nhu'ng nhii'ng d~c di~m a'y cling khong la gl ca ne'u khong co anh hu'dng sinh ra chung ciia dia vi khach quan ciia ca nhan

tinh lich su Ct;l th~ Mile d9 bi~u hit%n cua nhii'ng d~c di~m nay, trlnh d9 phat tri~n CUa Chung d mQt giai do'}.n phat tri~n lich SU Ct;l th~ CUa loai ngu'oi khong phai la ht% qua tht;t d()ng ciia nhii'ng nhan to' co n9i dung khach quan E>ay khong ddn gian la hit%n tu'<Jng pht;t ciia nhii'ng nhan to' a'y, rna la m9t trong nhii'ng di€u kit%n quan tr<;>ng va tu'dng d6i d9c l~p ciia tinh chu thS con ngu'oi Do v~y, ye'u t6 nay dong m9t vai tro quan tr<;>ng trong cac

cd che' cua qua trlnh lich sii'

Vit%c nghien cuu tinh chu quan con ngu'oi gia dinh tinh co mt;tc dich r6 rang ciia slj phan tich- d6i tu'<jng quan tam la nhii'ng d~c di~m d~c bit%t cua

ca nhan, nhii'ng d~c di~m cftn thie't cho vit%c hit%n tht;t'c hoa dia vi cua con

th~ trlnh bay lu~n di~m neu tren m9t each chinh xac hdn- gia dinh co m9t

quan diSm d~c bi~t v~ nhung d~c diSm ca nhan cua con ngttoi - tu g6c d() tham gia cua chung vao qua trlnh ljch sli'

Theo chung toi, khai ni~m "tinh chu quan" c6 m()t y nghia quan tn;mg trong nghien cuu nhan hQc vi n6 cho phep quan tam de'n nhfi'ng phttong di~n d~c thu, thufin tuy con ngttoi cua vfin d~ chu thS cua qua trinh

xa h()i C6 m()t gia tri hiSn nhien, kha nang nay c6 th~ dem I~i nguyen co cho nhfi'ng hoai nghi va quan ni~m sai trai v~ di~u co ban trong tinh chu quan con ngu'oi, dfiu hi~u cfiu thanh h~ th6ng cua n6

Chung ta b~t g~p thll' nghi~m g~n li~n tinh chu quan con ngu'oi hoan toan voi the' gioi tinh thffn, y thuc va tlf y thuc cua ca nhan Thie't nghi, IInh vlfc tim toi trong tru'ong hqp nay du'qc djnh tru'oc bdi quan ni~m khong phe phan · v~ truy~n thO'ng trie't hQc c6 xu'a rna khong hi~u r~ng truy~n

thO'ng fiy ra doi trong nhfi'ng di~u ki~n xac djnh - dlfa tren co sd nhfi'ng quan ni~m cho r~ng chu thS chi c6 th~ la tinh thffn va, do v~y, cffn tim kie'm nhfi'ng bi~u hi~n cua tinh chu quan trong IInh vlfc tinh thffn Cach tie'p

c~n nay cffn dttqc d~ phong tranh khoi vi~c nhfin m~nh vai tro to IOn cua y thuc - vai tro nay thlfc slf la to IOn, nhttng ngttoi ta I~i quy toan b() n()i dung cua tinh chu quan v~ vai tro nay, VO tinh hay hfi'u y da coi thttong y nghia cua quan h~ thlfc tien voi the' gioi

K.hi c6 tinh de'n nhung ti~n d~ Iy Iu~n va phttong phap Iu~n dS xac djnh ban chfit ctia tinh chu quan con ngttoi, khong th~ khong nh~n thfiy

r~ng m()t quan ni~m xac djnh v~ ru'ong c()t cua tinh chu quan con ngttoi se du'qc suy ra tu cac quy lu~t cua san xufit xa h()i trong d6 dja vj con ngu'oi hinh thanh va bi~u hi~n Day la quan h~ thlfc tien voi the' gioi, la slf cai

t~o the' giOi, la slf d6i moi ban than minh trong qua trinh sang t~o ra ctia

30

cai v~t cha't va tinh thffn Do v~y, tinh chti quan cffn du'QC hi~u khong phai theo nghia "c6 y thuc" rna theo nghia "ho<;tt dong" Mi,ic dii ho<;tt dong la khong th~ thie'u y thuc, song trQng Him cffn du'<;1c di,it dung vi tri ctia n6

3 Nhilng dijc diim chit thi cua ca nhan

Giii' l<;ti ca nhan con nguoi voi tu each chti th~ ctia qua trlnh Jich sti' la chi c6 th~ trong tru'ong h<;1p ho<;tt dong nguoi khong bie'n thanh thanh khach

th~ ba't llfc ctia slf tac dong Mot quan ni~m thfch h<;1p v~ quye't dinh lu~n

la di~u ki~n cffn thie't cho lu~n di~m v~ tinh chti th~ cua ca nhan

nguoi da hlnh thanh trong lich sti' tu' tu'dng trie't hQc Thu nha't, tinh tich clfc ctia con ngu'oi du'QC xem la slf dap l<;ti d6i voi tac dong tu ben ngoai L~p

ctia tinh tich clfc du'<;1c nh~n thffy d ben trong ban than ca nhan - trong y thuc, tinh thffn Chti nghia duy tam du'a ra quan di~m nay E>anh gia nhung kha nang g<;1i md ctia hai each tie'p c~n tty, Mac da chi ra sai lffm ctia quan

di~m duy tam, d6ng thoi cling v~ch ra tinh huu hi~u, y nghia khoa hQc trong vi~c n6 c6 gAng nha'n m<;tnh vai tro ctia con ngu'oi voi tu' each ban nguyen sang t<;to E>6ng thoi ong cling kh~ng dinh r~ng phu'ong phap lu~n

CUa chu nghia duy V~t sieu hlnh hoan toan lo<;ti tru tri~n VQng giai quye't

v~ quan h~ giua con nguoi voi hi~n thlfc la khong th~ du<;1c Tinh chu th~

ctia ca nhan rna chu nghia duy tam c6 gAng lu~n chung, chi nh~n du'<;1c

quy~n t6n t<;ti khi CO mot Slf ly giai xac dinh V~ quye't dinh lu~n- S\f ly giai duy v~t, khong don gian hoa tinh cha't va logic ctia ho<;tt dong ngu'oi

31

f)~c di~m mang tfnh nguyen t~C CUa phan tich triSt hQC V~ quySt dinh

lu~n la slf quan tam ds'n ban than ca nhan voi tu each khau trung gian giua

cling nh~c nhung cai hic$n c6, (J vic$c giai thich ban nguyen sang t~o d6 hoan toan bC1i slf tac d<)ng ben ngoai

ngu'oi th~ hi~n la sv tu'ong tac bic$n chling giua tac d<)ng ben ngoai va n9i dung ben trong cua ca nhan Quye't dinh th~ hic$n la tlf quye't dinh, tlf quy dinhc0 Thli nha't slf kich thich ho~t d<)ng b~t ngu6n tu ban than ca nhan

(m~c du xet de'n cung thl no miy sinh do co tac d9ng eli~ the' gioi ben ngoai) va thli hai, n6 khong phai la slf phan anh cling nh~c tac d<)ng ben

Ly lu~n phan anh triSt h9c mac xlt doi hoi quan ni~m duy v~t v~ cac ca'u true n9i t~i cua ca nhan la nhung cai th~ hi~n nhu' m(>t vong khau lien

sinh ra Co s(J d~ hlnh thanh cac ca'u true va cac nang llfc a'y la bu'oc

chuy~n d~c bi~t cua cai ben ngoai thanh cai ben trong, cua cai khach quan thanh cai chu quan Ho~t d<)ng dO'i tu'<;jng hoa voi tu' each phu'ong thlic t6n

<tl Xem: C Mac, Ph Angghen Toan t¢p, t.46, phdn /, tr.192; T Yaroshevsky Vf{n de' ca nhdn trong trief h9c

hi¢n dgi- clulnghi'a Mac, chtlnghi'a hi¢n sinh, cld nghla edit tnic, clui nghla nhdn each Thien Cluia giao

Matxcava, 2003

32

y thuc, S\1' hi~n di~n cua t\1' y thuc, nhu cfiu giao tie'p, V.V Vai tro quye't dinh ben trong tntoc he't la thu<)c v~ y thuc, y thuc v~ lqi kh, gia tri, mvc

Muc d<) trung gian hoa cao cua quan h~ gifi'a con ngu'oi voi hi~n th\fc dam bao t\1' do cua con ngu'oi Thu nhfft, vai tro cua y thuc, thu hai, n<)i dung cua y thuc (n6 tu'dng do'i d<)c l~p do'i voi nhung cai hi~n c6) quye't

qua hqp quy lu~t CUa S\f t\f quye't dinh

phac ho(_l du'qc hi~n tu'qng c6 th€ gQi la tfnh d<)c l~p tu'ong do'i cua ca nhan voi t6n t(_li hi~n c6 S\1' t~p trung du'QC d?t vao ch6 ca nhan c6 nang l\fc

sinh ra rna con ca nhung gia tri van hoa, ca nhan c6 nang l\fc xay d\fng

canh tf\I'c tie'p rna con nho tuan thu chuang trlnh cua rieng mlnh LO'i ling

Trie't hQC ghi nh~n mO'i lien h~ giii'a hi~n tu'qng d<)c 1~ p tu'dng dO'i cua

ca nhan cling voi tinh chu th€ cua n6 va ly giai t(_li sao hi~n tu'<;1ng nay l(_li quan trQng de'n the' Vi~c lam chu du'QC tfnh d<)c l~p do'i voi bo'i canh hi~n

c6 lam cho con ngu'oi "cdi md" dO'i voi tac d<)ng cua toan b<) the gioi, do'i voi anh hu'dng cua nhung d?c di€m sau xa han va c6 quy mo IOn hon ctia t6n t(_li - anh hu'dng cua ly tu'dng, cua gia tri van hoa la nhii'ng cai bi6u thi du'oi hlnh th(i'c khai quat kinh nghi~m Va nhi~m V\1 CUa nhan lo(_li, CUa cac

33

nh6m xa h9i khac nhau Ca nhan th~ hi~n Ht ke't qua cua lich su, la san

phffm cua ke' thua xa h()i Tinh d()c l~p cua ca nhan d6i voi bO'i canh hi~n

~

c6 la tu'dng d6i, nhu'ng n6 hoan toan thie'u vAng d6i voi kinh nghi~m lich

su, qua trlnh xa h()i

Tinh d()c l~p tu'dng d6i cua ca nhan la diSu ki~n cho nang hfc tV do

d~t ffil)C dich, triSt hQC nh~n thffy nang ltfc ffy la ffiQt trong cac d~c di~m

mang tinh nguyen tAc cua ho~t d()ng ngu'oi, bie'n con ngu'oi thanh chu th~

Vai tro tich ctfc cua tu' tu'dng vS t\1' do d~t ml)c dich khong phai th~ hi~n (1

vi~c dem ho~t d()ng ngu'oi d6i l~p voi cac quy lu~t khach quan, rna th~

hi~n C1 vi~c xem xet ho~t d()ng nhu' m()t lo~i quan h~ voi the' gioi, cho phep khAc phl)c du'<Jc ap llfc cua m9i diSu ki~n ben ngoai c6 san b~ng each cai

t~o t6n t~i hi~n c6 Nang llfc vu'<Jt len tren m9i bO'i canh hi~n c6 d ben ngoai, bd khuye't cho n6, du'a n6 vao m9t b6i canh t6n t~i xa h()i r()ng hdn

va qua d6 tlm tha'y phu'dng ti~n sinh t6n trong bo'i canh a'y - d6 la cai ca'u thanh thlfc cha't cua ho~ t d()ng voi tlf each hlnh thuc quan h~ d~c thu voi

Nang llfc cua con ngu'oi vu'<Jt ra khoi khuon khd cua cai hi~n c6, vu'<Jt len tren the' gioi xa h()i hi~n dang t6n t~i d trong suy nghi va tlnh cam, ke' ho~ch Va ffil)C dich CUa mlnh da cho phep giai quye't du'<JC nhi~m VI) ffiQt each sang t~o Ne'u khong c6 tinh d()c l~p tu'dng d6i cua ca nhan, thl tinh chu quan con ngu'oi se bie'n thanh ao tu'dng Do v~y S\1' quan tam de'n tinh d()c l~p tu'dng do'i cua ca nhan la stf md dffu cho nhii'ng nghien cuu trong d6 con nguoi c6 tinh chu quan dich thtfc Cffn hru y toi m()t thtfc te' ra't quan trQng la vi~c va'n d€ tinh d()c l~p tu'dng d6i cua ca nhan du'<Jc quan tam khong nhiSu, la vi~c nguoi ta thuong khong tinh de'n hi~n tu<Jng nay khi

34

phan tfch quye't dinh lu~n xa h<)i Th~m chi trong tai l~~u trie't hQC, ly lu~n

v~ tinh d9c l~p tuong do'i cua ca nhan v§n chua du<jc nghien .cuu dfty du

v§n chua trC1 thanh do'i tu<jng nghien cll'u sau s~c M9t nhi~m v1,1 ra't ca'p

khong nhii'ng sii' d1,1ng ph£,tm tn) "phan anh" lam blnh di~n nghien cuu N6

md r{)ng gioi h£,tn cua linh vlfc tlm toi, tie'n m9t buoc tOi vi~c phan tfch

phan tfch trie't hQC xa hQi, vfin d~ tinh dQC ~~ p tuong do'i du<jc xem xet trong mo'i lien h~ voi qua trlnh san xua't xa h9i, trong d6 hi~n tu<jng nay

ra, vi~c xem xet va vi~c giai quye't va'n d~ tuong ung

Ly thuye't phan anh giai thfch tinh cha't cua m6i lien h~ giii'a con nguoi voi hi~n thlfc thong qua nhung d~c diSm cua ho£.tt d9ng d6i tu<;1ng hoa voi tu each phuong thuc t6n t£,ti cua loai nguoi Trie't hQC xa h9i xem xet ho£,tt d{)ng nguoi m9t each Cl,l thS hon, nhu la qua trlnh san xua't xa h{)i Chinh san xua't xa h9i c6 thS du<;1c khao cuu nhu phuong thuc t6n t£.ti cua loai ngu'oi Chinh Mac da sii' d1,1ng hang lo£,tt thu~t ngii' dS biSu thi thlfc te' d6: "san xua't cua con ngu'oi ra doi so'ng xa h9i cua mlnh ", "qua trlnh chung nhan lo£,ti ", "qua trlnh sinh ho£,tt xa h9i ", "san xua't xa h9i cua con ngu'oi ra doi so'ng cua mlnh ", "san xua't ra doi so'ng xa h9i cua mlnh ",

"biSu thi va khAng dinh slf s6ng", "qua trlnh sinh ho£.tt xa h9i hi~n thlfc"cl)

Ol Xem: C Mlic, Ph Angghen Toan tgp, t 25, phdnll, tr.385; t.l2, tr.711-712; t.25, phd'nll, tr.450; t.l3, tr.6; t.25, phdn II, tr.382; t.23, tr.90; t.25, phd'n II, tr.455; t.49, tr.47

35

N6i each khac, xua't hic$n kha nang va Sl/ cfin thie't so sanh nang llfc cua ca nhan c6 tfnh d<)c l~p tu'dng dO'i d6i voi nhii'ng cai hic$n c6 voi quan nic$m v~

v~ ban cha't cua ban than hic$n tu'qng tfnh d<)c l~p tu'dng dO'i, ghi nh~n

nhii'ng phu'ong dic$n d~c thu cua n6

Hic$n nay, ly lu~n trie't hQC xa h9i v~ tfnh d<)c l~p tu'dng dO'i cua ca nhan dttqc nghien cuu m9t each hC;tn che' Chung ta c6 thS chi ra m9t sO'

sang to Va xem xet chung nho t(;lO ra ffiO hlnh d<)ng thai V~ doi s6ng xa h<)i Hic$n thlfc thS hic$n trong "dong chay", voi tu' each t6ng thS nhii'ng qua

triSn va dttqc giai quye't Chung th€ hic$n la xung lttqng cua phat triSn, guy djnh S\f hic$n dic$n nhfi'ng XU hu'ong khac nhau, g~n li~n VOi qua khu hay tu'dng lai trong long xa h<)i

Slf tach roi con ngu'oi khoi hic$n thlfc trong he$ th6ng to(;! d9 nay c6 kha nang nh~n du'qc nhii'ng tinh guy djnh vecto v~n d<)ng song song voi nhii'ng cai hic$n dang t6n t(;li Thie't nghi, lu~n diSm v~ tinh d<)c l~p tu'ong d6i cua ca nhan c6 tfnh de'n phu'ong dic$n d6 cua hic$n tu'qng xa h9i nay, c6 thS du'qc biSu thj qua tu' tu'dng n6i tie'ng cua Mac cho r~ng v6n la san

(cling c6 thS la tha'p hon) Lu~n diSm "thffp hon- cao hon" nha'n m(;lnh

r~ng con ngu'oi quan he$ voi hic$n thlfc xa h9i va khai thac n6 tu g6c dQ quan he$ a' y

36

Mo hlnh d()ng thai v€ xa h()i cho phep nhln nh~n quye't dinh duoi rn()t

do'i tu'qng, nhii'ng hi~n tu'qng, nhii'ng tr~ng thai tinh, rna la v~n d()ng xa h()i,

la d(}ng thai cua nhii'ng qua trlnh xa h(}i, la S\1' tu'ong tac rna U thu§n trong

CO S\1' phu hQp hoan toan giii'a con ngu'C1i VOi cai hi~n CO, VI ban than cai

hi~n c6 v€ nguyen Hk la chuySn d()ng, mang tfnh bi~n chung, mang trong mlnh "cai hom qua" va "cai ngay mai" ctia mlnh Quan ni~rn nhu' v~y v€

con ngu'C1i c6 nang ll!c dinh hu'ong khong nhii'ng vao hi~n t~i rna con ca vao qua khu va tu'dng lai C6 thS coi nhii'ng d~c diSrn ca nhan tu'dng ung ctia con ngu'C1i la sl! "n9i boa" m()t d~c diSm ctia t6n t~i loai ngu'C1i nhu' sl!

v~n d()ng, S\1' phat triSn, dong chay, tai san xufft thu'C1ng xuyen

Hi~n tuqng nay con g~n Ii€n voi nhung d~c diSm ctia qua trlnh xa h9i trong d6 ca nhan t6n t~i va ho~t d()ng Cl:l thS, qua trlnh san xua"t xa h()i ta"t ye'u sinh ra nhii'ng chuySn bie'n v€ nang lgc va nhu c~u, y thuc va t\1' y thuc ctia con ngu'C1i, nhii'ng d~c diSm xa h()i ctia n6 Sl! phat triSn thu'C1ng xuyen ctia con ngu'C1i khong phai la hi~n tu'qng ph\1 trong phat triSn ctia hi~n thl!c

nhii'ng cai hi~n t6n Nhu' v~y, tfnh d()c l~p tu'dng d6i ctia ca nhan la tfnh khong phu h<;1p khach quan ctia con ngu'C1i voi di€u ki~n t6n t~i ctia mlnh,

37

n6 t~o ra quan h~ d~c bi~t voi dieu ki~n fly, lo~i tru vi~c theo khuon m~u

Tfnh dQC l~p tu'dng do'i cua ca nhan c6 lien h~ m~t thie't voi tfnh tfch ctfc cua y thuc, voi nang ltfc ttf quye't dinh Vai tro cua y thuc trong ho~t

d<}ng scfng cua ca nhan nh~n du'QC nhfi'ng tfnh quy dinh Cl;l th~ Va d~c thu hdn trong ly lu~n ve san xufft xa h<}i Ho~t d<}ng do'i tu'qng hoa v~t chfft (J

day du'qc xem Ia ho~t d<}ng co lien h~ m~t thie't voi ho~t d<}ng tinh thftn

khac nhau trong vi~c dam bao tfnh d<}c l~p tu'dng d6i cua ca nhan, tach

bi~t m<}t hlnh thuc d~c bi~t trong vi~c khai thac hi~n thtfc - ve m~t thtfc

ti~n tinh thffn, m<}t trong cac chuc nang cd ban cua hlnh thuc nay la kfch

kh~c phl;IC sue hut cua hoan canh hi~n c6 Cac hlnh thai y thuc xa h9i c6 lien quan tOi hlnh thuc khai thac hi~n th\tc ffy, du'C1ng nhu' lam b<}c 19 nhung

v.v d~ du'a ra nhung ly tu'dng va tieu chi tu'dng ung, cac hlnh thai y thuc nay t~o ra nhung quye't dinh ly tu'dng, tinh thffn d~c bi~t - nhung gia tri

giup con ngu'di vu'qt len tren hi~n thtfc dang co va trd nen tu'dng d6i d<}c

l~p d6i voi n6 Cuo'i cling, ly lu~n ve san xufft xa h<}i cho phep hi~u du'qc tfnh chfft tfch ctfc khong nhung cua ben tu'dng tac c6 anh hu'dng rna con ca cua ben lTnh h<}i stf anh hu'dng Vi~c phan anh hi~n thtfc cua con ngu'di (J

day c6 lien h~ m~t thie't voi vi~c khai thac hi~n thtfc trong qua trlnh ho~t

d<}ng thtfc ti~n va tinh thffn

Tfnh chfft phuc t~p cua mo'i quan h~ giua con ngu'C1i voi hi~n thtfc la ffiQt trong nhung tu' tu'dng quan tr9ng hang dffu CUa ly thuye't triSt h9c Xa

38

h9i v€ ca nhan S\1' hic$n dic$n ciia tinh cha't phuc t~p nay c§n du<;1c thS hic$n

ciia n6 Do v~y c6 nhfi'ng phltong dic$n d~c bic$t ciia tfnh xa h()i, ching ghi

nh~n tinh chfft phuc t~p ffy, Va chi CO S\1' hic$n dic$n CUa chung rnoi cho phep xern tinh xa h()i ciia con ngltoi voi tlt each di€u kic$n, phliong thuc t6n t~i

va hlnh thuc hic$n thl/c hoa tinh chii thS ciia n6

Vic$c xern xet quan he$ xa h()i nhli hlnh thuc xa h()i ciia ho~t d()ng

trong linh ·vl/c quan he$ xa h()i D6ng thoi tinh tich cl/c con ngltoi cUng v6n c6 tinh dl1<;1c quy dinh bdi nhfi'ng nhan t6 xa h()i Do v~y nhfi'ng n6 hfc con

thl/c hic$n cac xu hliong lich sii' xac dinh

S\1' phan tich trie't hQc khong nhung ghi nh~n s\1' th6ng nha't khong pha

vo du<;1c gifi'a hai d~c diSrn din ban ciia con ngltoi- tinh chii quan va tinh

xa h()i ciia n6, rna con gia dinh rn()t g6c dQ xern xet d~c bic$t v€ tinh xa h9i

- trong rn6i lien he$ voi dia vi va vai tro ciia con ngltoi trong qua trinh xa h()i Vic$c xern xet theo g6c d9 nhli v~y la c§n thie't, n6 dftn tOi vi~c

nghien cuu nhfi'ng d~c diSrn d~c bi~t ciia "phfirn cha't" xa h()i ciia ca nhan

da du<;1c y thuc each day rna'y th~p nien, khi rna nguoi ta c6 gAng xern xet

Ban cha't xa h9i ciia con nguoi c§n du<;1c hiSu la ban cha't ho~ t d()ng, la ban

cha't ho(;lt d()ng xa h()i, la ban cha't ho(;lt d()ng do'i tu'<Jng hoa, v.v d~ c6 th~

nh~n tha'y ro dia viva vai tro cua con ngu'oi trong qua trlnh xa h()i

du'<Jc du'a ra va xem xet (J ca'p d9 nghien cuu trie't h9c chung Ngu'oi ta co'

g~ng du'a ra d~c di~m mang tinh nguyen t~c cua hi~n tu'(jng nay, vai tro cua n6 trong lich sti' Thie't nghi, trie't hQC xa h()i c6 nhi~m Vl;l tie'p we phan tich nh~m d~ t ra nhit%m Vl;l lam sang to ban chfft Xa hQi CUa con ngu'oi,

Vi~c xem xet ca nhan voi tu' each ti6n d6 va ke't qua cua qua trlnh xa h()i cho phep tie'p c~n voi phffm cha't xa h()i tu g6c d() nguyen nhan t6n t(;li cua n6, c6 tinh de'n vi~c qua trlnh hlnh thanh va ffn chua trong tr(;lng thai

Cl;l thS chfnh Ia nhu' v~y Nhii'ng di~u kit%n t6n t(;li va ho(;lt d()ng cua loai ngu'oi, cac quy lu~t chung CUa san xua"t Xa hQi du'QC ke't tinh du'oi hlnh thuc

va ca'u true cua ban cha"t xa h{)i, cua phffm cha"t xa h()i cua con ngu'oi Xac dinh cac phu'dng di~n a"y cua ban cha"t c6 nghia la xac dinh cac d~c di~m

cua san xua't xa h{)i, va ngu'QC l(;li Cung mQt d6i tu'(jng du'QC xem xet (J day trong cac h~ to(;! d9 khac nhau - d6 la m6i lien ht% giii'a con ngu'oi voi the' gioi cua con ngu'oi, sl,l' tho'ng nha't, sl)' khong tach roi du'QC cua chung Ne'u tfnh chu quan CUa con ngu'oi du'QC tai san xua"t nho qua trlnh san xua"t Xa h()i toan vyn, thl ban cha't cua con ngu'oi c6 tinh chu quan la t6ng thS m9i

40

Nhu' v~y, quan ni~m v~ ban cha't cua con ngu'oi- chu th~ da §n chua

ca nhan Nhfi'ng quan ni~m khac v~ ban cha't xa h(>i cua con ngu'oi la trd ngC;ti dO'i voi nh~n thuc v~ cac ngu6n gO'c cua tinh tich ctfc ca nhan, dia vi

va vai tro dich thtfc cua n6 trong qua trlnh xa h(>i

Nhu' chung ta da bie't, each tie'p c~n khoa hQC Cl:l th~ dO'i voi vi~c

nghien CUU con ngu'oi pha VO tinh toan Vyn cua qua trinh san xufi't xa hQi

ghi nh~n tfnh chu th~ dfch thtfc cua con ngu'oi Duong nhien, d6i voi khoa hQC Cl:l th~ thi ban chfi't CUa COn ngu'oi du'QC XaC dinh khong phai la t6ng the m9i quan h~ xa h(>i, rna chi la nhfi'ng quan h~ xa h(>i m:a n6 trtfc tie'p tham gia vao, n6i each khac la nhfi'ng quan h~ xa h(>i da du'<;5c con ngu'oi

cha't con ngu'oi chi gan li~n con ngu'oi voi nhfi'ng cai hi~n c6, linh h(>i du'<;5c

b~ng kinh nghi~m, quy con ngu'oi v~ cai hi~n c6 Ngu'Qc lC;ti, quan ni~m

trie't h9c v~ ban cha't con ngu'oi nha'n mC;tnh r~ng dinh hu'ong tim toi nhfi'ng stf ph1:1 thu(>c khac- trung gian, sau xa, d~c thu - la cffn thie't, vi chi c6 n6 moi lam sang to CQi ngu6n cua tinh tfch CtfC CUa chu the, chi ra tfnh Cdi md cua chu the d6i voi mQi tac d(>ng cua mQi quan h~ xa h(>i

Vi~c phan tfch nhfi'ng bi~u hi~n hi~n thtfc cua m6i lien h~ gifi'a con ngu'oi VOi toan bQ hi~n thtfc Xa hQi, tlnh du'QC quy dinh CUa no bdi ffiQi