luận văn các biện pháp hướng dẫn học sinh lĩnh hội kiến thức trong dạy học lịch sử việt nam giai đoạn 1945 – 1954 lớp 12 trung học phổ thông ( chương trình chuẩn)

Xuất phát từ những lí do trên, em đã lựa chọn vấn đề nghiên cứu: " Các biện pháp hướng dẫn học sinh lĩnh hội kiến thức trong dạy học lịch sử Việt Nam giai đoạn 1945-1954 lớp 12 Trung học

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI

TRƯỜNG ĐẠI HỌC GIÁO DỤC

NGUYỄN THỊ HÀ

CÁC BIỆN PHÁP HƯỚNG DẪN HỌC SINH LĨNH HỘI KIẾN THỨC TRONG DẠY HỌC LỊCH SỬ VIỆT NAM GIAI ĐOẠN 1945 – 1954 LỚP 12 TRUNG HỌC PHỔ THÔNG (CHƯƠNG TRÌNH CHUẨN)

LUẬN VĂN THẠC SỸ SƯ PHẠM LỊCH SỬ

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI

TRƯỜNG ĐẠI HỌC GIÁO DỤC

NGUYỄN THỊ HÀ

CÁC BIỆN PHÁP HƯỚNG DẪN HỌC SINH LĨNH HỘI KIẾN THỨC TRONG DẠY HỌC LỊCH SỬ VIỆT NAM GIAI ĐOẠN 1945 – 1954 LỚP 12 TRUNG HỌC PHỔ THÔNG (CHƯƠNG TRÌNH CHUẨN)

LUẬN VĂN THẠC SỸ SƯ PHẠM LỊCH SỬ

CHUYÊN NGÀNH LÝ LUẬN VÀ PHƯƠNG PHÁP DẠY HỌC

(BỘ MÔN LỊCH SỬ)

MÃ SỐ: 60 14 10

Cán bộ hướng dẫn: PGS.TS Trịnh Đình Tùng

HÀ NỘI – 2014

LỜI CẢM ƠN

Trong cuộc sống mỗi con người, bất cứ thành công nào dù ít hay nhiều cũng đều có sự giúp đỡ của những người xung quanh Trong suốt thời gian bắt đầu học tập tại trường, tôi đã nhận được rất nhiều sự quan tâm giúp đỡ chân thành của quý thầy cô, gia đình và bạn bè

Em xin chân thành cảm ơn quý Thầy Cô trong Khoa Sư Phạm – trường Đại học Giáo Dục, ĐHQG Hà Nội đã cùng với tri thức và tâm huyết của mình để truyền đạt vốn kiến thức quý báu cho chúng em trong suốt thời gian học tập tại trường

Em xin cảm ơn Ban giám hiệu trường THPT Minh Hà (Quảng Ninh) cùng toàn thể các Thầy Cô trong trường đã tạo điều kiện giúp đỡ cho em trong quá trình khảo sát điều tra, thực nghiệm tại trường để luận văn được thuận lợi hoàn thành

Em xin gửi lời tri ân sâu sắc tới PGS.TS Trịnh Đình Tùng Cảm ơn thầy đã tận tâm hướng dẫn chúng em qua từng buổi học trên lớp cũng như những buổi nói chuyện, thảo luận về luận văn Nếu không có những lời hướng dẫn, chỉ bảo của thầy thì luận văn này rất khó có thể hoàn thiện được

Xin gửi lời cảm ơn chân thành tới gia đình, bạn bè, đồng nghiệp đã luôn bên cạnh động viên tôi trong suốt quá trình học tập và làm luận văn

Xin chân thành cảm ơn!

Tác giả

Nguyễn Thị Hà

DANH MỤC CHỮ CÁI VIẾT TẮT

MỤC LỤC

Trang

Lời cảm ơn i

Danh mục chữ cái viết tắt ii

Mục lục iii

Danh mục bảng v

Danh mục hình vi

Mở đầu 1

Chương 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦA VIỆC HƯỚNG DẪN HỌC SINH LĨNH HỘI KIẾN THỨC TRONG DẠY HỌC LỊCH SỬ 12

1.1.Cơ sở lý luận 12

1.1.1.Quan niệm về kiến thức, kiến thức lịch sử, đặc điểm kiến thức Lịch sử 12

1.1.2 Quan niệm về hướng dẫn học sinh lĩnh hội kiến thức Lịch sử 17

1.1.3 Vai trò của việc hướng dẫn học sinh lĩnh hội kiến thức trong dạy học Lịch sử 21

1.1.4.Đổi mới quá trình hướng dẫn học sinh lĩnh hội kiến thức trong dạy học Lịch sử 22

1.1.5 Đặc điểm tâm sinh lý ở học sinh THPT 26

1.2 Thực trạng hướng dẫn học sinh lĩnh hội kiến thức trong môn lịch sử ở trường THPT và yêu cầu đặt ra 30

Chương 2: CÁC BIỆN PHÁP HƯỚNG DẪN HỌC SINH LĨNH HỘI KIẾN THỨC LỊCH SỬ VIỆT NAM GIAI ĐOẠN 1945 – 1954 LỚP 12 TRUNG HỌC PHỔ THÔNG (CHƯƠNG TRÌNH CHUẨN) THỰC NGHIỆM SƯ PHẠM 41

2.1 Vị trí, mục tiêu phần Lịch sử Việt Nam giai đoạn 1945-1954 (lớp 12 – Chương trình chuẩn) 41 2.2 Nội dung kiến thức cơ bản của Lịch sử Việt Nam giai đoạn

1945 – 1954 44

2.3 Một số yêu cầu khi xác định các biện pháp hướng dẫn học sinh lĩnh hội kiến thức 47

2.4 Các biện pháp hướng dẫn học sinh lĩnh hội kiến thức phần Lịch sử Việt Nam giai đoạn 1945 – 1954 49

2.4.1 Hướng dẫn học sinh lĩnh hội kiến thức thông qua việc sử dụng sách giáo khoa 49

2.4.2 Hướng dẫn lĩnh hội kiến thức theo cách lập bảng hệ thống,

vẽ sơ đồ 52

2.4.3 Sử dụng bảng mối liên hệ giữa câu hỏi, bài tập với hệ thống kiến thức cơ bản 69

2.4.4 Sử dụng phiếu học tập để hướng dẫn học sinh lĩnh hội kiến thức 73

2.4.5 Sử dụng thẻ nhớ để hướng dẫn học sinh lĩnh hội kiến thức 80

2.5 Thực nghiệm sư phạm 83

2.5.1 Mục đích của thực nghiệm 83

2.5.2 Đối tượng và địa bàn thực nghiệm 83

2.5.3 Nội dung tiến hành thực nghiệm 83

2.5.4 Phương pháp thực nghiệm 84

2.5.5 Kết quả thực nghiệm 84

Kết luận và khuyến nghị 91

Tài liệu tham khảo 94

Phụ lục 97

DANH MỤC BẢNG

1 Bảng 2.1: Các biện pháp và kết quả đạt được trong năm đầu

sau cách mạng tháng Tám 56

2 Bảng 2.2: Bảng niên biểu những thắng lợi tiêu biểu của quân

ta trong kháng chiến chống thực dân Pháp từ sau thu - đông

1950 đến trước đông – xuân 1953 – 1954 57

3 Bảng 2.3 Bảng niên biểu các sự kiện lớn của nhân dân ta

trong cuộc kháng chiến chống thực dân Pháp từ đông – xuân

1953 - 1954 đến khi kết thúc cuộc kháng chiến (7-1954) 58

4 Bảng 2.4: Bảng niên biểu các giai đoạn phát triển của kháng

chiến chống Pháp (1946 – 1954) 60

5 Bảng 2.5: Bảng so sánh hành động của ta và thực dân Pháp

trong cuộc tấn công chiến lược Đông – Xuân 1953 – 1954 61

6 Bảng 2.6: Bảng tổng hợp kết quả điểm kiểm tra giữa lớp TN

và lớp ĐC 87

DANH MỤC HÌNH

1 Hình 1.1: Biểu đồ thế hiện mức độ quan trọng của môn Lịch

sử đối với học sinh (%) 34

2 Hình 1.2 Biểu đồ mức độ hứng thú trả lời các câu hỏi của

MỞ ĐẦU

1 Lý do chọn đề tài

Hiện nay ngành giáo dục đang chủ trương đổi mới phương pháp dạy học theo hướng người dạy là người thiết kế và tổ chức các hoạt động học tập, thông qua đó người học chủ động chiếm lĩnh tri thức Dạy học môn Lịch sử cũng không nằm ngoài xu hướng chung đó

Trong Luật Giáo dục sửa đổi ban hành năm 2010, điều 2.4, đã ghi

“Phương pháp giáo dục phải phát huy tính tích cực, tự giác, chủ động, tư duy sáng tạo của học sinh; phù hợp với đặc điểm của từng môn học; bồi dưỡng phương pháp tự học, rèn luyện kỹ năng vận dụng kiến thức vào thực tiễn, tác động đến tình cảm, đem lại niềm vui, hứng thú học tập cho học sinh” Định hướng của việc đổi mới phương pháp dạy học nhấn mạnh đến vai trò tích cực, chủ động của học sinh trong việc tham gia các hoạt động học tập theo

sự tổ chức, hướng dẫn của giáo viên Theo hướng tích cực hóa người học, người dạy sẽ đóng vai trò chủ đạo, còn người học đóng vai trò chủ động chiếm lĩnh tri thức.Chính vì vậy vai trò của người thầy là tổ chức, hướng dẫn cho học sinh tìm hiểu những kiến thức mới Để làm được điều đó, người thầy nên có những công cụ hỗ trợ cho học sinh trong học tập để học sinh phát huy được năng lực của mình

Với đặc trưng của mình, môn Lịch sử ở trường phổ thông bên cạnh việc giúp học sinh "đạt trình độ văn hóa phổ thông về Lịch sử", "củng cố vững chắc thế giới quan khoa học", "nâng cao lòng yêu nước, yêu quê hương, giữ vững tinh thần dân tộc, tinh thần quốc tế chân chính" thì còn giúp học sinh

"có ý thức bồi dưỡng, nâng cao năng lực tư duy, hành động, có thái độ ứng xử đúng đắn trong cuộc sống" và đồng thời "chuẩn bị tiềm lực cho việc tiếp tục học tập ở bậc cao hơn"

Thực trạng dạy và học Lịch sử ở trường phổ thông hiện nay là mối quan tâm của toàn xã hội Nhiều học sinh ở phổ thông không thích học và thậm chí là sợ học môn Lịch sử Có nhiều học sinh khác còn quan niệm Lịch

sử là môn phụ và học Lịch sử chỉ là học thuộc lòng, “học vẹt”… Nhìn chung học sinh chưa có được một phương pháp học tập môn Lịch sử một cách hiệu quả Một trong những nguyên nhân dẫn đến tình trạng trên là do cách dạy của giáo viên Các phương pháp dạy học, hình thức tổ chức hoạt động học tập trên lớp trong các giờ học lịch sử còn nhàm chán, chưa thu hút được học sinh Giáo viên chú trọng truyền thụ kiến thức cho người học hơn là hướng dẫn học sinh phương pháp học hiệu quả Giáo viên chưa chỉ dẫn cho học sinh tìm

“chìa khóa” để mở được kho tri thức Lịch sử

Muốn hoạt động học diễn ra đạt kết quả cao thì học sinh phải biết cách học, nghĩa là phải có phương pháp tiếp thu và ghi nhớ những kiến thức Jean Marc Dénommé và Madeleine Roy trong cuốn sách “Tiến tới một phương pháp sư phạm tương tác” đã khẳng định rằng: “Quan trọng là cách học Muốn học được thì phải học cách học” [10, tr.14]

Từ hạn chế của việc dạy và học môn Lịch sử nêu trên dẫn đến một yêu cầu của đổi mới phương pháp dạy học là cần hướng dẫn học sinh phương pháp học Lịch sử có hiệu quả Trong đó, việc giáo viên hướng dẫn học sinh biết cách học để lĩnh hội kiến thức môn học, từ đó hiểu và biết vận dụng kiến thức môn học có ý nghĩa hết sức quan trọng

Xuất phát từ những lí do trên, em đã lựa chọn vấn đề nghiên cứu: " Các biện pháp hướng dẫn học sinh lĩnh hội kiến thức trong dạy học lịch sử Việt Nam giai đoạn 1945-1954 lớp 12 Trung học phổ thông (Chương trình chuẩn)” làm đề tài nghiên cứu luận văn nhằm đề xuất một số biện pháp

hướng dẫn học sinh biết cách học tập để lĩnh hội kiến thức hiệu quả, góp phần nâng cao chất lượng dạy học môn Lịch sử ở trường THPT

2 Lịch sử nghiên cứu vấn đề

Xung quanh vấn đề đổi mới phương pháp dạy học nói chung và các biện pháp hướng dẫn học sinh học môn Lịch sử trong trường THPT đã có nhiều nhà khoa học nghiên cứu

2.1 Tài liệu khoa học giáo dục nói chung

Lý thuyết dạy học tích cực đã đƣợc rất nhiều nhà khoa học trên thế giới

và Việt Nam nghiên cứu

Tác giả T.A.Ilina trong "Giáo dục học" tập II đã đề cập đến những Lý luận dạy học nói chung và ông phân tích: " Quá trình học tập bao gồm những quá trình lĩnh hội kiến thức và rèn luyện kỹ năng, kỹ xảo, trong đó việc lĩnh hội kiến thức và rèn luyện kỹ năng, kỹ xảo là chủ đạo".Đồng thời ông cũng nhấn mạnh vai trò của lĩnh hội kiến thức lịch sử: "Khi học Lịch sử, việc lĩnh hội kiến thức giữ một vai trò to lớn nhất, điều quan trong là học sinh phải nhớ nhiều sự kiện cụ thể, ngày tháng, học tên, nắm vững các quy luật chung về sự phát triển của xã hội, hiểu được tính quy luật của những sự kiện đã xảy ra"

[26, tr.16]

Trong cuốn "Phát triển tư duy học sinh" có bài viết "Lĩnh hội tri thức dưới ánh sáng của tâm lý học và logic học", V.Onhisuc đã khẳng định:

"Thông hiểu tri thức đó là con đường tiến tới lĩnh hội tri thức" [18, tr 48] và

" ghi nhớ, tái hiện tài liệu học là những thành phần rất quan trọng của quá trình lĩnh hội tri thức "[18, tr 49] Bên cạnh thừa nhận vai trò quan trọng của

ghi nhớ kiến thức, ông cũng khẳng định ý nghĩa to lớn của việc hệ thống hóa

kiến thức "Trên cơ sở các quá trình khái quát hóa và hệ thống hóa, học sinh lĩnh hội hệ thống tri thức – đó là hệ thống biểu tượng và khái niệm Thiếu khái quát hóa, hệ thống hóa thì không thể lĩnh hội tốt tri thức" [18, tr 55]

Và ông còn nhấn mạnh: "Sự lĩnh hội chân chính chỉ có được khi nào ngoài sự hiểu biết về một sự kiện và các quy luật của sự kiện ấy còn hiểu biết rằng vì sao có hiện tượng ấy, cái gì chế ước nó?" [18, tr 64]

Trong cuốn "Phát huy tính tích cực học tập của học sinh như thế nào",

I.F Khar-la-mốp lại cho rằng học tập là quá trình nhận thức tích cực Muốn

có vốn kiến thức một cách sâu sắc "Học sinh phải thực hiện chu trình đầy đủ những hoạt động trí tuệ, bao gồm: tri giác tài liệu; thông hiểu, ghi nhớ (ghi nhớ ban đầu, ghi nhớ, củng cố thường kỳ và ôn tập); luyện kỹ năng, kỹ xảo; khái quát hóa, hệ thống hóa kiến thức" [9, tr.28]

N.V.Sa-vin đã qua công trình "Giáo dục học" (tập 1, 1983) đề ra

nguyên tắc "tính vững chắc của việc nắm vững tri thức và phát triển toàn diện" năng lực nhận thức của học sinh Ông đã khẳng định rằng "nguyên tắc

cơ bản của việc nắm vững tri thức trong học tập là học sinh có thể tái tạo lại tri thức trong trí nhớ và sử dụng để giải quyết nhiệm vụ nhận thức và thực hành Ông chỉ ra rằng giáo viên cần chỉ ra cho học sinh các thủ thuật ghi nhớ

và chỉ ra lợi ích của việc nắm vững tri thức, áp dụng vào thực tiễn [21, tr 135]

Trong cuốn "Chuẩn bị bài học Lịch sử như thế nào", nhà giáo dục lịch

sử Đairi đã tiến hành phân tích và chỉ rõ những yêu cầu quan trọng nhất của giờ gọc và việc chuẩn bị giờ học lịch sử Ông đề ra các biện pháp để tìm hiểu

lịch sử: "Tính tuần tự của các biến cố lịch sử có thể xác định không phải chỉ nhờ vào trí nhớ, mà còn nhờ vào tư duy logic và sự phán đoán Và phương hướng đáng tin cậy nhất đạt được là do kết quả việc nắm vững một số lượng tối thiểu các niên đại với kỹ năng liên hệ được một cách logic những biến cố khác với những niên đại này" [19, tr 12] Trong những luận điểm kết lại các công tác chuẩn bị nội dung cho giờ học, Đairi nhấn mạnh " Phải xác định chất lượng của sự kiện, ý nghĩa của chúng đối với sự hình thành khái niệm, đối với việc phát triển tư duy giáo dục và đạo đức cho học sinh, đưa vào bài học tất cả những yếu tố cần thiết cho việc xây dựng nhận thức lịch sử hoàn chỉnh" [19, tr 34]

Có thể thấy, các nhà giáo dục học và giáo dục lịch sử nước ngoài đều

đã thừa nhận vai trò quan trọng của việc hướng dẫn học sinh lĩnh hội kiến thức lịch sử Các nhà giáo dục nước ta cũng nghiên cứu vấn đề này và đồng quan điểm với các nhà giáo dục nước ngoài

Trong Dạy và học tích cực và sử dụng thiết bị dạy học (tài liệu tập huấn

về dạy và học tích cực - Dự án Việt – Bỉ , Bộ Giáo dục và Đào tạo , Hà nội

tháng 5 – 2006) và tài liệu Một số phương pháp dạy học tích cực của PGS.TS

Vũ Hồng Tiến có đề cập đến 1 trong 4 đặc trưng của dạy học tích cực là dạy

học thông qua tổ chức các hoạt động của người học và nhấn mạnh tính tích

cực hoạt động của người học Trong đó nhấn mạnh dạy học tích cực là “ dạy học theo hướng phát huy tính tích cực, chủ động, sáng tạo của người học”

Phương pháp dạy học tích cực hướng tới việc hoạt động hóa, tích cực hóa hoạt động nhận thức của người học, nghĩa là tập trung vào phát huy tính tích cực của người học chứ không phải là tập trung vào phát huy tính tích cực của người dạy, tuy nhiên để dạy học theo phương pháp tích cực thì giáo viên phải

nỗ lực nhiều so với dạy theo phương pháp thụ động” Công trình nghiên cứu này đã đề cập đến vấn đề dạy học theo hướng hoạt động tích cực của học sinh dựa trên việc sử dụng thiết bị dạy học nhằm phát huy tính tích cực của học sinh nhưng chưa đề cập đến những thiết bị dạy học, công cụ hỗ trợ trong dạy học cụ thể

Nhà xuất bản Giáo dục đã cho ra mắt bộ sách "Đổi mới phương pháp dạy học" gồm các cuốn "Nghệ thuật và khoa học dạy học" (của Robert Marzano, Nguyễn Hữu Châu dịch), "Những phẩm chất của người giáo viên hiệu quả", (Jame H Stronge), "Tám đổi mới để trở thành người giáo viên giỏi" (Giselleo Martin Kniep, Lê Văn Canh dịch) Trong đó đáng chú ý là cuốn "Nghệ thuật và khoa học dạy học", tác giả đưa ra những câu hỏi thiết

thực với giáo viên trong dạy học như: Tôi phải làm gì để học sinh tương tác một cách hiệu quả với kiến thức mới? Tôi phải làm gì để học sinh thực hành

và hiểu sâu sắc kiến thức mới? Tôi phải làm gì để thu hút học sinh tham

gia? Đồng thời tác giả cũng đưa ra gợi ý giải đáp cụ thể các câu hỏi này

Như vậy, từ các tài liệu giáo dục học và giáo dục lịch sử chúng tôi nhận thấy các tác giả nước ngoài đã t ập trung nghiên cứu giải quyết những vấn đề chung về việc phát huy tính tích cực của học sinh, giúp học sinh lĩnh hội kiến thức dễ dàng hơn Tuy nhiên các biện pháp hướng dẫn học sinh lĩnh hội kiến thức chưa được các tác giả đề cập đến, đây chính là gợi ý, định hướng giúp tôi thực hiện đề tài luận văn của mình

2.2 Tài liệu về Phương pháp dạy học lịch sử

Các giáo trình về phương pháp dạy học lịch sử như: “Phương pháp dạy học lịch sử phần đại cương”, tập 2 của các tác giả Phan Ngọc Liên, Trần Văn Trị chủ biên (NXB Giáo dục 1992), Cuốn “ Đổi mới việc dạy học lịch sử lấy học sinh làm trung tâm” của Hội khoa học lịch sử Việt Nam do GS Phan

Ngọc Liên chủ biên đã đề cập đến phương hướng, biện pháp để nâng cao chất lượng dạy học lịch sử ở trường phổ thông hiện nay trong đó nhấn mạnh tới vấn đề phát huy năng lực tư duy của học sinh thông qua những công cụ hỗ trợ của giáo viên

Cuốn “Phát huy tính tích cực của học sinh trong dạy học lịch sử ở trường THCS” do GS Phan Ngọc Liên, PGS Trịnh Đình Tùng chủ biên đã đề

cập đầy đủ cơ sở lí luận , thực tiễn của việc phát huy tính tích cực học tập Đồng thời đề ra những biện pháp sư phạm cần thiết nhằm phát huy tính tích

cực, khả năng tư duy độc lập của học sinh THCS

Trong cuốn“Phương pháp dạy học lịch sử - tập 1” của Phan Ngọc Liên

(chủ biên), Trịnh Đình Tùng, Nguyễn Thị Côi (2009) có đề cập đến những vấn đề lí luận chung về các công cụ hỗ trợ hoạt động học tập cho học sinh trong học môn Lịch sử Trong đó, khi viết về các biện pháp chủ yếu để phát huy tính tích cực của học sinhtrong dạy học lịch sử có đề cập đến vấn đề

“tránh việc dạy học theo lối thầy đọc, trò chép Học sinh dưới sự hướng dẫn của thầy, phải biết ghi nhưng gì cảm thầy cần thiết, hiểu hoặc gợi lên những suy nghĩ về những vấn đề cần giải quyết”, nhưng các tác giả chưa nói rõ cụ thể để làm được điều này người thầy phải làm gì để giúp học sinh lĩnh hội kiến thức hiệu quả

PGS TS Trịnh Đình Tùng trong cuốn "Hệ thống các phương pháp dạy học lịch sử ở trường THCS" [31, tr 14,15,16] đã định nghĩa về quá trình dạy

học và nêu bản chất của quá trình này là một quá trình nhận thức đặc thù của

học sinh trong học tập, mang 3 đặc điểm: tính gián tiếp, được hướng dẫn và tính giá dục" Trong đó, việc được hướng dẫn là sự nhận thức của học sinh

diễn ra dưới sự tổ chức giảng dạy của người thầy Tác giả cũng nhấn mạnh,

trong dạy học các vấn đề về phương hướng, nội dung, phương pháp, tiến trình kết quả một phần chủ yếu do người thầy quyết định và chịu trách nhiệm thực hiện theo chương trình, sách giáo khoa, bên cạnh sự nỗ lực học tập độc lập, thông minh, sáng tạo của học sinh Học tập của học sinh là sự nhận thức dưới sự điều khiển, hướng dẫn, tổ chức của người thầy, và việc giảng dạy của người thầy nhằm cho học sinh học tốt Đồng thời với quá trình nhận thức

ấy, học sinh cũng tiếp thu sự giáo dục để phát triển toàn diện đức, trí, thể, mĩ, lao động Đó chính là mối quan hệ trong sự tác động tương hỗ của dạy và học của thầy và trò trong quá trình dạy học tích cực

GS TS Nguyễn Thị Côi trong cuốn "Các con đường biện pháp để nâng cao hiệu quả dạy học lịch sử ở trường phổ thông" [4, tr 14,15] đã lưu ý về tính hiệu quả trong dạy học lịch sử cần phải "xuất phát từ mục tiêu, nội dung của bài học, giáo viên lựa chọn kiến thức cơ bản, quan trọng mà học sinh phải nắm vững Những kiến thức cơ bản đó là cơ sở hình thành thế giới quan, giáo dục tư tưởng, tình cảm đạo đức và phát triển toàn diện học sinh" Đó

chính là việc thể hiện mối liên hệ giữa việc xác định kiến thức cơ bản và tác dụng giáo dục và phát triển trong dạy học bộ môn

Các công trình nghiên cứu trên là những gợi mở quý báu về mặt lí luận giúp chúng tôi tìm được hướng giải quyết các nhiệm vụ của luận văn

2.3 Các bài báo, tạp chí khoa học giáo dục

Trong một số bài viết ở các tạp chí (Tạp chí Giáo dục, Dạy và học ngày nay, Nghiên cứu Lịch sử), các nhà nghiên cứu đã đề cập đến các hoạt động ôn tập kiến thức trong dạy học môn Lịch sử nhằm tăng cường khả năng

ghi nhớ kiến thức Lịch sử cho học sinh Tiêu biểu như bài:“ Về biện pháp nâng cao chất lượng dạy học lịch sử” của PGS Trịnh Đình Tùng đăng trên Tạp chí Nghiên cứu giáo dục số 5/1994, “Một vài suy nghĩ về đổi mới nội dung giảng dạy Lịch sử ở trường phổ thông hiện nay” của PGS.TS Trịnh Đình Tùng (Tạp chí Nghiên cứu Lịch sử tháng 5 – 1991); “Về việc giảng dạy các bài ôn tập, tổng kết trong chương trình Lịch sử ở trường THPT” của các

tác giả Trịnh Đình Tùng, Hoàng Thanh Tú (Tạp chí Giáo dục số 131, kì 1, năm 2006); “ Tổ chức hoạt động ôn tập trong dạy học Lịch sử ở trường THPT” (Tạp chí Dạy và học ngày nay số 2 – 2007), “Hướng dẫn ôn tập dựa trên các phong cách học tập trong dạy học lịch sử ở trường THPT” (Tạp chí Giáo dục, số 208, 2009), “Sử dụng công cụ bảng biểu hướng dẫn ôn tập kiến thức môn

2.4 Các công trình khoa học khác

Một số luận án, luận văn cũng đã đề cập nghiên cứu vấn đề này Luận

án "Tổ chức, hướng dẫn ôn tập trong dạy học lịch sử ở trường phổ thông" của tiến sĩ Hoàng Thanh Tú đi sâu nghiên cứu các biện pháp hướng dẫn học sinh

ôn tập lại kiến thức môn lịch sử

Luận văn "Tổ chức học sinh lĩnh hội sự kiện trong dạy học Lịch sử Việt Nam lớp 10 THPT (Chương trình chuẩn)" của tác giả Trần Bích Hạnh, luận văn "Vận dụng phương pháp Graph trong dạy học lịch sử Việt Nam (giai đoạn 1945-1954) lớp 12 THPT (chương trình chuẩn)" của tác giả Nguyễn Thị Thu Thủy luận văn "Một số biện pháp giúp học sinh nắm vững kiến thức về địa điểm xảy ra sự kiện trong dạy học lịch sử Việt Nam giai đoạn 1945-1954 lớp 12 THPT" của tác giả Ngô Đình Quang, Thiết kế và sử dụng phiếu học tập trong dạy học lịch sử lớp 10 ở Trung tâm giáo dục thường xuyên Đình Xuyên, Gia Lâm, HàNội (vận dụng qua phần Lịch sử thế giới cổ đại và trung đại – chương trình chuẩn)

Nhìn chung, các tác giả, các công trình trên đều đề cập đến việc lĩnh hội kiến thức của học sinh bằng nhiều biện pháp khác nhau Nhưng chưa có tác giả nào trình bày cụ thể biện pháp hướng dẫn học sinh lĩnh hội kiến thức lịch sử Việt Nam giai đoạn 1945- 1954 ở lớp 12 THPT (chương trình chuẩn), Các kết quả nghiên cứu nêu trên là nguồn tài liệu tham khảo quý giá giúp đề tài sẽ đi sâu vào nghiên cứu và xây dựng các biện pháp hướng dẫn học sinh lĩnh hội kiến thức môn Lịch sử nói chung và phần Lịch sử Việt Nam giai đoạn

1945 – 1954 (lớp 12 – chương trình chuẩn) nói riêng, góp phần nâng cao chất lượng dạy và học môn Lịch sử hiện nay

3 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

3.1 Đối tượng nghiên cứu

Các biện pháp hướng dẫn học sinh lĩnh hội kiến thức Lịch sử trong dạy học Lịch sử Việt Nam từ 1945 – 1954 cho học sinh lớp 12 THPT (Chương trình chuẩn)

- Về hình thức tổ chức dạy học: Các bài học lịch sử nội khóa trên lớp

- Về thực nghiệm sư phạm: Tiến hành thực nghiệm trong dạy học lớp

12 tại trường THPT Minh Hà (Quảng Yên, Quảng Ninh)

4 Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu

4.1 Mục đích nghiên cứu

Mục đích nghiên cứu của luận văn là tìm và đề xuất một số biện pháp mới có hiệu quả để hướng dẫn học sinh lớp 12 có thể lĩnh hội được các kiến thức lịch sử một cách thuận lợi hơn trong chương trình lịch sử Việt Nam từ

1945 – 1954, góp phần nâng cao chất lượng dạy học lịch sử ở trường phổ thông

4.2 Nhiệm vụ nghiên cứu của luận văn

- Nghiên cứu cơ sở lý luận và khảo sát thực tiễn liên quan đến vấn đề hướng dẫn học sinh lĩnh hội kiến thức trong dạy học Lịch sử ở trường THPT

- Xác định vị trí, vai trò, mục tiêu của phần lịch sử Việt Nam giai đoạn

1945 – 1954 trong chương trình lịch sử lớp 12 (Chương trình chuẩn), từ đó xác định nội dung kiến thức cần lĩnh hội

- Đề xuất các biện pháp để hướng dẫn học sinh lĩnh hội kiến thức lịch

sử trong dạy học lịch sử nhằm nâng cao hiệu quả dạy học

5 Cơ sở phương pháp luận và phương pháp nghiên cứu

5.1 Cơ sở phương pháp luận

Dựa trên những quan điểm của chủ nghĩa Mác Lênin, tư tưởng Hồ Chí Minh, quan điểm đường lối của Đảng và Nhà nước ta về lịch sử, giáo dục

5.2 Phương pháp nghiên cứu

- Nghiên cứu lí thuyết: đọc và phân tích, tổng hợp tài liệu sách báo, tạp chí, internet… về tâm lý học, giáo dục học, phương pháp dạy học lịch sử; phân tích nội dung chương trình, sách giáo khoa lịch sử lớp 12

- Nghiên cứu thực tiễn: quan sát, dự giờ, trao đổi với giáo viên, học sinh, điều tra xã hội học để đánh giá về thực trạng hướng dẫn ghi nhớ trong dạy học lịch sử THPT nói chung và trong chương trình lớp 12 nói riêng ở trường THPT Minh Hà (Quảng Yên, Quảng Ninh) Thực nghiệm sư phạm nhằm kiểm tra, đối chứng kết quả nghiên cứu của luận văn

6 Giả thuyết khoa học

Nếu giáo viên hướng dẫn học sinh lĩnh hội theo yêu cầu mà đề tài đề xuất sẽ phát huy tính tích cực của học sinh trong học tâp môn Lịch sử nói chung và lịch sử Việt Nam giai đoạn 1945 – 1954(lớp 12 – chương trình chuẩn) nói riêng, góp phần nâng cao chất lượng dạy học lịch sử ở trường THPT

7 Những đóng góp mới của đề tài

Trên cơ sở nghiên cứu lý luận và điều tra thực trạng hướng dẫn học sinh lĩnh hội kiến thức trong dạy học lịch sử lớp 12 ở trường THPT Minh Hà, đề tài đã đề xuất một số biện pháp hướng dẫn học sinh lĩnh hội kiến thức trong dạy học lịch sử Việt Nam giai đoạn 1945 - 1954 (Lớp 12 - chương trình chuẩn) theo hướng phát huy tính tích cực của học sinh

8 Ý nghĩa khoa học và thực tiễn

8.1 Ý nghĩa khoa học

Đề tài góp phần làm phong phú thêm lý luận dạy học bộ môn, đặc biệt

là các biện pháp hướng dẫn học sinh lĩnh hội kiến thức trong dạy học lịch sử nói chung, dạy học lịch sử Việt Nam 1945 – 1954 (lớp 12 – Chương trình chuẩn) nói riêng

8.2 Ý nghĩa thực tiễn

Là nguồn tài liệu tham khảo cho sinh viên sư phạm ngành Lịch sử, cho giáo viên ở trường THPT nói chung và ở trường THPT Minh Hà nói riêng và bản thân tác giả người trong quá trình dạy học sau này

9 Cấu trúc của Luận văn

Ngoài phần mở đầu, kết luận, khuyến nghị, danh mục tài liệu tham khảo, phụ lục luận văn được trình bày trong 2 chương:

Chương 1: Cơ sở lý luận và thực tiễn của việc hướng dẫn học sinh lĩnh hội kiến thức trong dạy học môn Lịch sử

Chương 2: Các biện pháp hướng dẫn học sinh lĩnh hội kiến thức phần lịch sử Việt Nam giai đoạn 1945 – 1954 ( Lớp 12 – chương trình chuẩn) và thực nghiệm

CHƯƠNG 1

CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦA VIỆC HƯỚNG DẪN HỌC SINH LĨNH HỘI KIẾN THỨC TRONG DẠY HỌC LỊCH SỬ 1.1 Cơ sở lý luận

1.1.1 Quan niệm về kiến thức, kiến thức lịch sử, đặc điểm kiến thức lịch sử

1.1.1.1 Quan niệm về kiến thức, kiến thức Lịch sử

* Về kiến thức

Có rất nhiều cách hiểu, cách định nghĩa khác nhau về kiến thức

Theo quan niệm của giáo dục học thì "Kiến thức là sự thông hiểu và lưu trữ trong trí nhớ những sự kiện cơ bản của khoa học và những quy tắc kết luận với những quy luật xuất xứ từ những sự kiện ấy" [20, tr.16]

Các nhà sinh lý học lại cho rằng "Kiến thức chẳng qua là một dạng nhất định của các mối liên hệ tạm thời, được tạo trên các vỏ bán cầu đại não

do ảnh hưởng của các kích thích bên ngoài và các hoạt động tư duy tích cực của chủ thể đang nhận thức." [20, tr.19]

Còn theo từ điển Tiếng Việt "Kiến thức là những hiểu biết của con người về tự nhiên, cộng đồng xã hội và bản thân mình do tìm hiểu, học tập mà nên" [22]

Có thể thấy, các định nghĩa có sự khác nhau về lời lẽ, nhưng mỗi định nghĩa trên đều nêu về bản chất của kiến thức Có thể hiểu một cách khái quát, kiến thức là những điều chủ thể có được do từng nghe nói hoặc nhờ học tập

* Về kiến thức lịch sử

Lịch sử là một quá trình phát sinh, phát triển khách quan của tự nhiên

và xã hội diễn ra theo trình tự thời gian Kiến thức lịch sử là những hiểu biết

cơ bản về quá khứ Đây là một điều kiện để con người tồn tại và phát triển Bởi vì mỗi thế hệ đang sống, bao giờ cũng mang trong mình những giá trị, bài học, kinh nghiệm của thời đã qua Vì thế, nhận thức lịch sử là một nhu cầu quan trọng của con người trong xã hội

Trong dạy học lịch sử, nhiệm vụ trọng tâm của giáo viên là cung cấp hệ thống kiến thức lịch sử và hướng dẫn học sinh lĩnh hội được kiến thức ấy để đạt được mục tiêu giáo dục Vậy kiến thức lịch sử ở trường phổ thông là gì?

Phương pháp luận sử học đã từng khẳng định rằng, lịch sử có hai dạng

tồn tại: hiện thực lịch sử và nhận thức lịch sử

+ Hiện thực lịch sử là những sự kiện, hiện tượng có thật đã xảy ra trong

xã hội loài người Ví dụ Chủ tịch Hồ Chí Minh đọc Bản Tuyên Ngôn Độc Lập khai sinh ra nước Việt Nam Dân Chủ Cộng Hòa ngày 2 – 9 – 1945 tại quảng trường Ba Đình, Chiến thắng Điện Biên Phủ vào tháng 5 – 1954

Những sự kiện này vốn là hiện tượng khách quan tồn tại độc lập với ý thức chủ quan của người nhận thức lịch sử, dù chúng ta có biết hay không, có thừa nhận hay không, hoặc nhận thức được giải thích như thế nào thì nó vẫn tồn tại không có cách nào thay đổi được Ví dụ sự kiện Pháp quay trở lại xâm lược nước ta lần thứ hai vào 23 – 9 – 1945 là hiện thực lịch sử, dù chúng ta muốn hay không thì nó cũng đã xảy ra trong lịch sử nước ta

+ Nhận thức lịch sử: là sự ghi chép, nhận thức của con người về hiện thực lịch sử đã diễn ra đó, còn được gọi là tri thức lịch sử Trong những hiểu biết đó, có những hiểu biết đúng đắn, được kiểm chứng bằng những di chứng lịch sử và chúng trở thành tri thức khoa học lịch sử

Kiến thức lịch sử ở trường phổ thông là một bộ phận của khoa học lịch

sử Nó là những hiểu biết của học sinh về lịch sử xã hội loài người và lịch sử dân tộc, được khoa học lịch sử thừa nhận và ghi chép trong các cuốn sách giáo khoa mới nhất

Có nhiều cách phân loại kiến thức lịch sử khác nhau:

+ Căn cứ vào chương trình, sách giáo khoa có kiến thức lịch sử theo bậc học, lớp học như kiến thức lịch sử lớp 6, lớp 7, lớp 8

+ Căn cứ vào địa điểm, phạm vi ảnh hưởng của kiến thức đó trong hệ thống kiến thức lịch sử của học sinh thì chia kiến thức lịch sử thành lịch sử thế giới, lịch sử Việt Nam, lịch sử địa phương

+ Căn cứ vào nội dung lịch sử mà kiến thức ấy phản ánh thì có kiến thức lịch sử kinh tế, kiến thức lịch sử về chính trị, kiến thức lịch sử về quân

sự, kiến thức lịch sử về văn hóa, kiến thức lịch sử về xã hội

+ Căn cứ vào ý nghĩa, vai trò của kiến thức ấy trong hệ thống kiến thức lịch sử mà học sinh phải nhận thức thì có kiến thức cơ bản và không cơ bản

Kiến thức cơ bản là những kiến thức cần thiết, không thể thiếu trong một bài, một chương hay một khóa trình lịch sử, nó gồm sụ kiện, hiện tượng, nhân vật điển hình, địa điểm quan trọng Nhờ đó học sinh có thể khôi phục lại bức tranh quá khứ với những nét chung nhất, điển hình nhất

Kiến thức không cơ bản là những kiến thức không quan trọng mà thiếu

nó không ảnh hưởng lớn đến nhận thức lịch sử của học sinh

+ Căn cứ vào tính đơn giản hay phức tạp của kiến thức lịch sử, có hai

loại kiến thức là kiến thức phần Sử và kiến thức phần Luận

Kiến thức phần Sử bao gồm các yếu tố tạo nên lịch sử như thời gian,

không gian, nhân vật, diễn biên, kết quả

Kiến thức phần Luận là những đánh giá, giải thích, nhận xét, bình luận

về lịch sử đó

+ Bên cạnh cách phân loại trên, căn cứ vào con đường nhận thức kiến thức lịch sử của học sinh, kiến thức lịch sử còn được phân thành 5 loại: sự kiện lịch sử, biểu tượng lịch sử, khái niệm lịch sử, quy luật lịch sử

Trong phạm vi luận văn này, kiến thức lịch sử mà chúng tôi sử dụng để thực hiện đề tài là "kiến thức cơ bản"

1.1.1.2 Đặc điểm của kiến thức lịch sử

Kiến thức lịch sử mang những đặc điểm rất nổi bật đó là tính quá khứ, tính không lặp lại, tính cụ thể, tính hệ thống và sự thống nhất giữa sử và luận.[14, tr.178.179]

a) Tính quá khứ

Lịch sử là quá trình phát triển của xã hội loài người từ lúc con người hình thành đến nay Tất cả những sự kiện và hiện tượng Lịch sử được chúng

ta nhắc đến đều là những chuyện đã xảy ra, nó mang tính quá khứ Kiến thức Lịch sử là những sự kiện hiện tượng Lịch sử đã xảy ra trong quá khứ không thể khôi phục hay làm thí nghiệm lại được Và như vậy, trong việc giảng dạy lịch sử có những khó khăn nhất định Giáo viên phải làm sao để học sinh hình dung tưởng tượng, tái tạo lại sự kiện, hiện tượng lịch sử đúng như nó từng tồn tại, song xét từ góc độ khác, nó cũng mang lại cho việc giảng dạy Lịch sử những ưu điểm mà các bộ môn khác không thể có được Chẳng hạn, nó rất có ích trong việc chúng ta bồi dưỡng và phát triển trí tưởng tượng của học sinh

b) Tính không lặp lại

Kiến thức lịch sử nhìn chung mang tính không lặp lại về thời gian và

cả không gian Mỗi sự kiện, hiện tượng lịch sử chỉ xảy ra trong một thời gian

và không gian nhất định Không có một sự kiện, hiện tượng lịch sử nào hoàn toàn giống nhay, mà là sự kế thùa, phát triển, "sự lặp lại trên cơ sở không lặp lại' Chính điều này bắt buộc các nhà giảng dạy lịch sử khi trình bày một sự kiện, hiện tượng nào đó trong lịch sử phải xem xét tính toàn diện và cụ thể cả

về thời gian và không gian nảy sinh hiện tượng đó

c) Tính cụ thể

Lịch sử của mỗi nước, mỗi dân tộc đều có diện mạo riêng do những điều kiện riêng quy định Mặt khác các quốc gia, các dân tộc khác nhau sống trên những khu vực khác nhau, tuy bị tác động của những quy luật chung trải qua quá trình phát triển, trình độ sản xuất không ngừng nâng cao, hình thái xã hội không ngừng phát triển từ thấp đến cao, đời sống văn hóa tinh thần của con người ngày càng phong phú, đa dạng nhưng tiến trình phát triển của mỗi quốc gia, dân tộc không hoàn toàn giống nhau Ví dụ chế độ phong kiến ở Anh khác với chế độ phong kiến ở Pháp, ở Trung Quốc Chính đặc điểm này đòi hỏi việc trình bày các sự kiện, hiện tượng lịch sử càng cụ thể bao nhiêu, càng sinh động bấy nhiêu thì càng hấp dẫn bấy nhiêu

d) Tính hệ thống (hay còn gọi là tính logic lịch sử)

Khoa học lịch sử vừa bao gồm các sự kiện hiện tượng về co sở kinh

tế, đấu tranh xã hội, vừa bao gồm cả nội dung của kiến trúc thượng tầng, tình hình sản xuất cả quan hệ sản xuất Nội dung tri thức lịch sử như vậy rất phong phú, đề cập đến mọi lĩnh vực của đời sống xã hội loài người, bao gồm cả chính trị, quân sự, kinh tế, văn hóa nghệ thuật, khoa học kỹ thuật Sách giáo khoa lịch sử ở trường phổ thông tuy giản đơn nhưng cũng phải bao quát được các mặt đó Những nội dung kiến thức lịch sử đó lại có mối liên hệ nội tại chằng chịt, phức tạp Điều này đòi hỏi người giáo viên phải luôn luôn chú ý đến mối quan hệ ngang dọc, trước sau của các vấn đề lịch sử để cung cấp cho học sinh những tri thức khoa học mang tính hệ thống và hoàn chỉnh

1.1.2 Quan niệm về hướng dẫn học sinh lĩnh hội kiến thức lịch sử

1.1.2.1 Quan niệm về lĩnh hội kiến thức lịch sử

Theo từ điển Tiếng Việt , "lĩnh hội" là "tiếp thu và hiểu một cách thấu đáo" [22, tr.706]

Trong cuốn " Bài học là gì", Hồ Ngọc Đại định nghĩa "Lĩnh hội là quá trình trẻ em tái tạo lại trong bản thân mình những năng lực, cách ứng xử

mà loài người đã đúc kết lại thành nền văn hóa" [5, tr.66]

Còn I.M.Sechnov cho rằng " Lĩnh hội có nghĩa là hội nhập các sản phẩm kinh nghiệm của người khác với kinh nghiệm của bản thân" [20,

tr.39,40]

Như vậy, "lĩnh hội' là quá trình đi từ "tiếp thu" (biết) đến "hiểu" Đó chính là hoạt động nhận thức của học sinh Trong dạy học hiện đại, hoạt động nhận thức này thể hiện ở việc học sinh học tập chủ động, tích cực dưới sự tổ chức, hướng dẫn của giáo viên, mà điều chính yếu nhất như Lê-nin đã dạy " Không cần lối học gạo", không nên hấp thụ một cách giản đơn, "phải nghiền ngẫm trong ý thức", " phải hấp thụ có phê phán" Cùng với việc tích cực hóa các hoạt động tư duy, việc lĩnh hội kiến thức của học sinh cũng phải gắn với thực tiễn

Có thể hiểu một cách khái quát, lĩnh hội kiến thức trong dạy học nói chung là sự thông hiểu, ghi nhớ và củng cố những điều hiểu biết có được Thực chất, lĩnh hội kiến thức là quá trình người học xây dựng lại kiến thức đó bằng kinh nghiệm của bản thân mình thông qua hoạt động học Quá trình lĩnh hội kiến thức cũng là quá trình hình thành nhân cách, bởi bì quá trình lĩnh hội kiến thức cũng có nghĩa là con người tự chiếm lĩnh kinh nghiệm xã hội lịch sử

để biến nó thành kinh nghiệm riêng của bản thân

"Hướng dẫn" theo cách định nghĩa của Từ điển tiếng việt là "Chỉ bảo, dẫn dắt cho biết phương hướng và cách thức tiến hành một hoạt động nào đó" [220, tr.589]

Như vậy, từ những quan niệm trên đây có thể hiểu "Hướng dẫn học sinh lĩnh hội kiến thức là cách thức tổ chức hoạt động của người thầy nhằm giúp học sinh biết cách tự chiếm lĩnh kiến thức mà mình đang tìm hiểu"

1.1.2.2 Đặc điểm của lĩnh hội kiến thức lịch sử

Việc lĩnh hội kiến thức của học sinh mang những đặc điểm sau:

+ Lĩnh hội kiến thức là quá trình hoạt động nhận thức phức tạp được thực hiện thông qua hoạt động của chủ thể (người học) Trong quá trình lĩnh hội, chủ thể phải huy động một cách tích cực các đặc điểm nhân cách của mình

+ Lĩnh hội kiến thức là hoạt động nhận thức có tổ chức và được thực hiện trong điều kiện sư phạm nhất định

Nếu như lĩnh hội kiến thức loài người mang tính chất khám phá, phát hiện những điều mới mẻ, chưa biết và diễn ra theo con đường mò mẫm thì quá trình nhận thức của học sinh diễn ra dưới sự hướng dẫn của giáo viên và

là sự nhận thức lại những kinh nghiệm của loài người Các kiến thức mà các

em được tiếp thu đều là những kiến thức do con người đã khám phá và được biên tập, ghi chép lại trong các cuốn sách giáo khoa Hơn nữa, trong khi nhận thức các kiến thức này, các vấn đề về phương pháp, nội dung kiến thức, phương pháp nhận thức, tiến trình, kết quả đều do giáo viên chịu trách nhiệm và hướng dẫn học sinh Tuy nhiên, nói như vậy không phải sự lĩnh hội của các em mang tính thụ động, mà học sinh vẫn chủ động trong việc tiếp nhận kiến thức, vận dụng những kiến thức linh họa trong đời sống thực tế

+ Lĩnh hội kiến thức là một quá trình phát triển trí tuệ

Thời đại ngày nay là thời đại phát triển mạnh mẽ của khoa học - kỹ thuật thông tin Những tiến bộ của khoa học kỹ thuật đòi hỏi thế hệ trẻ phải trang bị cho mình trình độ văn hóa ngày càng cao Việc lĩnh hội tri thức dẫn đến sự phát triển trí tuệ cho người học, bởi vì quá trình lĩnh hội tri thức tạo ra

sự biến đổi thường xuyên vốn kinh nghiệm của người học và làm thay đổi cả

về số lượng, chất lượng của hệ thống trí thức Thông qua sự biến đổi đó,

những năng lực trí tuệ của người học được phát triển Nắm vững tri thức là một trong những con đường để phát triển trí tuệ một cách toàn diện: phát triển

óc quan sát, trí nhớ, trí tưởng tượng, suy nghĩa và tư duy linh hoạt

Do đó có thể nói rằng quá trình nắm vững tri thức sẽ dẫn đến sự phát triển trí tuệ Ngược lại khi trí tuệ phát triển sẽ tạo thêm những khả năng mới giúp học sinh lĩnh hội tri thức đúng đắn và sâu sắc hơn

+ Lĩnh hội kiến thức là một quá trình tích cực và có ý thức Bởi vì việc lĩnh hội này làm thỏa mãn và phát triển các hứng thú nhận thức của người học Trong quá trình lĩnh hội, học sinh không chỉ là khách thể chịu sự tác động của các yếu tố bên ngoài mà còn là chủ thể tham gia tích cực hoạt động

có ý thức

Tóm lại, việc lĩnh hội kiến thức của học sinh trong môi trường học tập mang những đặc điểm riêng, khác với lĩnh hội kiến thức thông thường quá trình lĩnh hội ấy cũng không chỉ ảnh hưởng đến sự phát triển trí tuệ mà còn ảnh hưởng đến các mặt nhân cách của người học như như cầu nhận thức, hứng thú, động cơ nhận thức

1.1.2.3 Các mức độ của lĩnh hội kiến thức

Trong lý luận dạy học, các nhà giáo dục đều thống nhất lĩnh hội kiến thức gồm các mức độ biểu hiện như nhớ, thông hiểu và vận dụng Gần đây, Bloom cũng phân chia các mức độ nhận thức từ đơn giản đến phức tạp gồm: nhận biết, hiểu, vận dụng, phân tích, tổng hợp, đánh giá

Mức độ nhớ và thông hiểu có tác động qua lại lẫn nhau Khi nói học sinh nhớ kiến thức thì cũng có nghĩa là học sinh đã hiểu kiến thức đó ở một mức độ nhất định Ngược lại, khi học sinh thông hiểu những gì mình vừa tiếp nhận thì cũng bao hàm sự ghi nhớ về chúng Trong sự tác động qua lại đó, thông hiểu giữ vai trò chủ đạo Nó đảm bảo cho sự lĩnh hội tri thức một cách

có ý thức chứ không phải hình thức Cụ thể các mức độ nhận thức của học sinh như sau: [33.tr.3]

+ Biết: là ghi nhớ được các sự kiện, hiện tượng hay quá trình lịch sử mà các em đã được học Đây là mức độ đầu tiên của nhận thức lịch sử, đòi hỏi học sinh phải khôi phục lại được bức tranh của quá khứ đúng như nó tồn tại, đương nhiên là với những nét chung nhất, điển hình nhất Mức độ này đòi hỏi các em phải trả lời được các câu hỏi: sự kiện hiện tượng lịch sử nào, diễn ra khi nào, ở đâu, do ai thực hiện, diễn ra như thế nào, kết quả ra sao?

+ Hiểu là giải thích được mối liên hệ bản chất bên trong của các sự kiện hiện tượng lịch sử, cá khả năng diễn giải được các sự kiện lịch sử đã diễn ra, trả lời được câu hỏi vì sao như vậy Việc hiểu của học sinh cũng ở các mức độ khác nhau như hiểu lơ mơ, hiểu máy móc, hiểu sâu sắc Chúng ta cần luyện cho học sinh hiểu sâu sắc lịch sử, nghĩa là các em phải giải thích, trình bày được lịch sử bằng ngôn ngữ của mình

+ Vận dụng là mức độ cao nhất của nhận thức, nghĩa là khả năng vận dụng được các kiến thức đã học vào các tình huống khác, để tiếp thu kiến thức mới và vận dụng vào thực tiễn

+ Phân tích là biết tách từ cái tổng thể thành bộ phận và biết rõ sự liên

hệ giữa các thành phần đó theo cấu trúc của chúng Đối với môn Lịch sử đó là biết tách các sự kiện, hiện tượng của một giai đoạn, hay quá trình lịch sử để làm rõ mối liên hệ giữa các sự kiện, hiện tượng đó Đây là năng lực cao của hoạt động nhận thức

+ Tổng hợp là biết kết hợp các sự kiện hiện tượng lịch sử riêng rẽ thành một tổng thể mới Nói cách khác là khả năng lựa chọn các sự kiện để tìm ra cái chung của một thời kì, giai đoạn hay vấn vấn đề lịch sử

+ Đánh giá là biết so sánh, phê phán, chọn lọc các sự kiện hiện tượng lịch sử trên cơ sở các tiêu chí xác định

Đương nhiên các mức độ nhận thức lịch sử nên có mối quan hệ chặt chẽ với nhau, không tách rời nhau Không biết lịch sử diễn ra như thế nào thì cũng không thể hiểu, giải thích, đánh giá được lịch sử Ngược lại, muốn giải thích, đánh giá, vận dụng được cũng phải trên cơ sở của biết lịch sử

1.1.3 Vai trò của việc hướng dẫn học sinh lĩnh hội kiến thức trong dạy học lịch sử

Đặc điểm của kiến thức môn Lịch sử có liên quan chặt chẽ đến việc hướng dẫn lĩnh hội kiến thức cho học sinh Ở trường phổ thông, dạy học Lịch

sử cung cấp cho học sinh những kiến thức cơ bản của khoa học Lịch sử Việc dạy học Lịch sử phải cung cấp cho học sinh những kiến thức khoa học, trên

cơ sở ấy để giáo dục tư tưởng chính trị, đạo đức và bồi dưỡng khả năng nhận thức và hành động cho học sinh, thực hiện các chức năng giáo dưỡng, giáo dục và chức năng phát triển trong giáo dục Những kiến thức Lịch sử được cung cấp là tiền đề cho học sinh hiểu đúng hiện thực Lịch sử, biết rút ra những bài học từ quá khứ cho hiện thực và tương lai

Việc tổ chức hướng dẫn cho học sinh lĩnh hội kiến thức phù hợp trong môn học là vô cùng cần thiết Nó có tác dụng giúp học sinh ghi nhớ và hiểu sâu sắc các sự kiện lịch sử sau mỗi bài học, làm cơ sở cho việc ôn tập, củng

cố bài cũ và tiếp thu kiến thức mới

Kiến thức lịch sử luôn có mối quan hệ với nhau giúp học sinh hiểu được sự phong phú, tính đa dạng và phát triển hợp quy luật của lịch sử xã hội Việc hướng dẫn học sinh lĩnh hội kiến thức lịch sử không chỉ giúp học sinh ghi nhớ được các sự kiện, hiện tượng mà còn giúp các em nhận ra được mối liên hệ biện chứng, lôgic giữa các sự kiện lịch sử Điều này góp phần khắc phục những hạn chế của quá trình dạy học bộ môn Lịch sử: các kiến thức lịch

sử chỉ nhắc đến một lần, không lặp lại và tái hiện những sự kiện lịch sử đã xảy ra trong quá khứ

Những kiến thức lịch sử mà học sinh được học trong chương trình học góp phần khôi phục lại cho học sinh một bức tranh lịch sử đã từng tồn tại, giúp các có cách nhìn nhận, đánh giá đúng đắn các vấn đề Do vậy, trong quá trình dạy học lịch sử nhất thiết phải tổ chức các hoạt động hướng dẫn học sinh lĩnh hội kiến thức , việc làm này phải được thực hiện thường xuyên trong mỗi bài học

Do kiến thức của môn Lịch sử nên để học sinh nhận thức được một cách toàn diện, khắc phục những khó khăn đặc trưng của môn học, giáo viên phải đưa ra các biện pháp hướng dẫn học sinh tích cực, chủ động lĩnh hội tri thức lịch sử, biết cách ghi nhớ, chủ động vận dụng các kiến thức đã học, vốn hiểu biết của bản thân để nhận thức vấn đề mới Có thể thấy vai trò của hướng dẫn học sinh lĩnh hội kiến thức lịch sử một cách thường xuyên là nhằm hiểu sâu hơn những kiến thức đã học, giúp các em có nhu cầu tiếp tục tìm tòi kiến thức mới đang học và sẽ học Ngoài ra, việc hướng dẫn học sinh cách tự

ôn tập kiến thức còn góp phần phát triển những kĩ năng kĩ xảo ở các em

1.1.4 Đổi mới quá trình hướng dẫn học sinh lĩnh hội kiến thức trong dạy học lịch sử

Để tổ chức học sinh lĩnh hội kiến thức vững chắc trong dạy học lịch sử

ở trường phổ thông đòi hỏi người thầy phải đổi mới toàn diện quá trình dạy học từ cấu trúc của giờ học đến phương pháp dạy học, hình thức tổ chức dạy học

Về quá trình dạy học lịch sử ở trường phổ thông, theo các nhà giáo dục lịch sử nên tuân theo các bước [35, tr.51]:

- Kích thích học sinh học tập (nhằm di chuyển sự chú ý của học sinh vào bài học, hình thành nhu cầu và tâm thế học tập)

- Hình thành kiến thức mới ở học sinh

- Luyện tập, củng cố kiến thức đã được hình thành ở học sinh, điều chỉnh nếu có sai lệch

- Khái quát hóa những kiến thức đã thu lượm

- Kiếm tra đánh giá kết quả hoạt động dạy – học

Trên đây là 5 bước cơ bản của một quá trình dạy học, nhưng trên thực

tế, khi thực hiện hoạt động học tập nó thường gồm các bước: hình thành kiến thức mới, ôn tập, củng cố và kiểm tra đánh giá Các bước này có mối quan hệ khăng khít với nhau, nếu thiếu một trong ba bước thì quá trình dạy – học chưa hoàn thiện và không thể đạt hiệu quả cao Hình thành kiến thức mới là yếu tố

chủ yếu của quá trình dạy học Đây là bước tổ chức và điều khiển hoạt động lĩnh hội kiến thức mới của học sinh Giáo viên phải hướng dẫn cho học sinh lĩnh hội kiến thức nhằm giúp các em ghi nhớ những kiến thức và tìm ra mối liên hệ giữa các sự kiện lịch sử hoặc điều chỉnh kịp thời nếu học sinh có những nhận thức sai lầm Quá trình lĩnh hội kiến thức cũng có thể diễn ra ở nhiều thời điểm khác nhau: trong quá trình học (đầu giờ hoặc trong cả quá trình tri giác tài liệu mới của học sinh), trong lúc sơ kết bài học, trong các bài

ôn tập, tổng kết, hoặc hướng dẫn học sinh tự học ở nhà Cuối cùng là kiểm tra đánh giá hiệu quả của hoạt động dạy – học nhằm nắm bắt được tình hình học tập của học sinh, đánh giá khả năng tiếp thu kiến thức của học sinh, trên cơ sở

đó để đưa ra những điều chỉnh hoạt động dạy – học

Trong quá trình dạy học lịch sử ở trường phổ thông, giáo viên hướng dẫn cho học sinh tiếp thu hai loại tri thức: củng cố, bổ sung những tri thức đã được tiếp thu và cung cấp kiến thức mới Việc lĩnh hội kiến thức phải thực hiện trên cả hai loại tri thức này Nếu thực hiện lĩnh hội kiến thức mới vững chắc sẽ là cơ sở cho học sinh dễ dàng ôn tập, củng cố kiến thức sau này Bước lĩnh hội kiến thức có tác động biện chứng với các bước khác trong quá trình dạy – học lịch sử, có vai trò quan trọng trong việc củng cố, ôn tập kiến thức

đó sau này đồng thời giúp cho kết quả kiểm tra đánh giá cao hơn

Để việc học tập của học sinh đạt hiệu quả cao, giáo viên cần tổ chức học sinh lĩnh hội kiến thức ngay trên lớp và hướng dẫn cho các em tự lĩnh hội kiến thức tại nhà Lĩnh hội kiến thức vững chắc nhằm giúp người học có cái nhìn, cách hiểu sâu sắc hơn các mối quan hệ và những khái niệm, sự kiện được học Do đặc điểm của kiến thức lịch sử nên việc hướng dẫn học sinh lĩnh hội kiến thức trở nên rất cần thiết Từ mức độ lĩnh hội kiến thức đơn giản học sinh sẽ đi đến thông hiểu, biết cách vận dụng kiến thức trong quá trình nhận thức Nếu tri thức mới được hình thành trong việc hệ thống hóa và khái quát hóa các kiến thức lịch sử đã học thì việc cung cấp kiến thức mới sẽ đạt hiệu quả lớn nhất Điều đó hoàn toàn phù hợp với quá trình dạy học

Yêu cầu của việc hướng dẫn lĩnh hội kiến thức trong dạy học lịch sử hiện nay bao gồm:

- Việc hướng dẫn lĩnh hội kiến thức phải được diễn ra thường xuyên,

có thể được tiến hành trong giờ học (trong quá trình giảng bài mới, phần sơ kết bài học hoặc các bài ôn tập, tổng kết, sơ kết) hoặc tự học ở nhà Tùy thuộc vào điều kiện cụ thể mà giáo viên có thể lựa chọn những hình thức lĩnh hội kiến thức khác nhau

- Giáo viên cần hướng dẫn học sinh các biện pháp lĩnh hội kiến thức

đa dạng, phong phú, có thể vận dụng kiến thức liên môn trong quá trình hướng dẫn học sinh lĩnh hội kiến thức

- Có sự thống nhất chặt chẽ giữa các bước trong quá trình dạy học Nghĩa là giữa bước cung cấp kiến thức mới, bước kiểm tra đánh giá và bước

ôn tập phải có sự thống nhất với nhau

- Trong quá trình lĩnh hội kiến thức, giáo viên đóng vai trò là người hướng dẫn, tổ chức cho học sinh chủ động tham gia tích cực vào bài học, phát huy tối đa ưu điểm của các biện pháp lĩnh hội kiến thức để các em tham gia một cách tích cực, chủ động, sáng tạo

Đổi mới phương pháp dạy học nói chung và đổi mới phương pháp dạy học lịch sử nói riêng là yêu cầu và nhiệm vụ cấp thiết của giáo dục nước ta hiện nay Đứng trước sự phát triển như vũ bão của khoa học kĩ thuật, sự phát triển không ngừng của các nước trên thế giới và để đáp ứng nhu cầu thời đại, thực hiện mục tiêu giáo dục mà Đảng đã đề ra, công cuộc cải cách giáo dục được tiến hành đồng bộ cả hệ thống giáo dục, nội dung giáo dục và phương pháp giáo dục Đối với Lịch sử, xuất phát từ đặc trung của môn học, đặc điểm tâm lý của học sinh, quá trình nhận thức lịch sử và mục tiêu nhiệm vụ dạy học lịch sử, việc đổi mới phương pháp dạy học lịch sử là một cuộc cách mạng trong dạy học và luôn luôn gắn liền với mục tiêu hướng đến người học

Trước đây, với phương pháp dạy học truyền thống, người thầy ở vị trí trung tâm Trọng tâm của quá trình học tập là truyền thụ kiến thức Giờ đây,

người ta vẫn không phủ nhận phương pháp này bởi người thầy có vai trò quan trọng không thể thay thế và kiến thức là nền tảng để tạo nên sự hiểu biết Nhưng trong thời đại bùng nổ công nghệ thông tin thì việc học tập tập trung vào kiến thức đang được chuyển sang tập trung vào năng lực tạo điều kiện để người học có khả năng tự chiếm lĩnh tri thức, tự phát hiện, giải quyết vấn đề đặt ra trong cuộc sống

Trong những năm qua, giáo dục Việt Nam đã có những đổi mới và đạt được một số thành tựu, yêu cầu đổi mới phương pháp dạy học nhằm phát huy tính tích cực nhận thức của học sinh là một yêu cầu cơ bản, nó góp phần tạo nên động lực học tập từ bên trong trên cơ sở khơi dậy sự say mê, hứng thú và

ý thức trách nhiệm cao ở người học

Xuất phát từ yêu cầu đổi mới phương pháp dạy học, để dạy học theo hướng phát huy cao nhất tính tích cực học tập của học sinh, giáo viên phải đưa ra một hệ thống các biện pháp hướng dẫn học sinh ghi nhớ kiến thức hiệu quả Bởi có ghi nhớ kiến thức, học sinh mới có thể hiểu sâu, từ đó mới làm chủ được kiến thức, vân dụng chúng trong học tập và trong cuộc sống nhằm đạt mục tiêu của dạy học theo hướng hiện đại, đổi mới

Như vậy, đối với quá trình dạy học môn Lịch sử, giáo viên cần hướng dẫn cho học sinh cách lĩnh hội kiến thức để chính học sinh là người thực hiện

và qua đó lĩnh hội và củng cố các tri thức Việc hướng dẫn học sinh lĩnh hội kiến thức cũng là một biểu hiện của đổi mới phương pháp dạy học theo hướng tập trung vào sự phát triển của người học

Về các hình thức hướng dẫn học sinh lĩnh hội kiến thức trong dạy học lịch sử ở trường trung học phổ thông, căn cứ vào sự hướng dẫn của giáo viên, thời gian, địa điểm tiến hành lĩnh hội kiến thức có thể chia ra làm hai hình thức sau:

- Tổ chức lĩnh hội kiến thức trên lớp được diễn ra dưới sự chỉ dẫn trực

tiếp của giáo viên Hình thức này được diễn ra trên lớp học, thời gian diễn ra

có thể ngay sau khi giáo viên trình bày tài liệu mới hoặc được tiến hành trong những bài ôn tâp, sơ kết, tổng kết

- Lĩnh hội kiến thức ngoài giờ lên lớp được thực hiện sau giờ học, học

sinh tự học ở nhà Học sinh tự lĩnh hội kiến thức trên cơ sở giáo viên đã hướng dẫn hoặc dựa vào những bài tập giáo viên giao về nhà

Trong phạm vi của luận văn, chúng tôi chỉ xây dựng các biện pháp hướng dẫn học sinh lĩnh hội kiến thức trên lớp

1.1.5 Đặc điểm tâm sinh lý của học sinh trung học phổ thông

Đặc điểm tâm sinh lý của học sinh phổ thông cũng là một trong những yếu tố đòi hỏi phải thực hiện hoạt động hướng dẫn cho học sinh lĩnh hội kiến thức đặc biệt là đối với môn lịch sử

Học sinh phổ thông nằm trong giai đoạn đầu của tuổi thanh niên Trong giai đoạn này, các em đã có sự phát triển tương đối toàn diện về cơ thể, tư duy

và sự phát triển trí tuệ

Về đặc điểm cơ thể của học sinh lứa tuổi thanh niên đã có được sự trưởng thành về mặt thể lực, đặc biệt là hệ thần kinh đã có những thay đổi quan trọng do cấu trúc não phức tạp hơn và các chức năng của não đã phát triển Cấu trúc của tế bào bán cầu não có những đặc điểm như trong cấu trúc

tế bào não người lớn Số lượng dây thần kinh liên hợp tăng lên, liên kết các phần khác nhau của vỏ não lại Điều đó tạo nên tiền đề cho sự phức tạp hóa hoạt động phân tích, tổng hợp… của vỏ bán cầu não trong quá trình học tập

Những biến đổi trong não bộ của học sinh THPT có ảnh hưởng rất lớn tới quá trình nhận thức, phân tích, tư duy, tổng hợp của các em Do vậy, trong quá trình hướng dẫn học sinh học sinh lĩnh hội kiến thức, giáo viên phải phát huy tối đa các năng lực phân tích, tổng hợp, tư duy của các em

Về đặc điểm của hoạt động học tập thì nội dung và tính chất của hoạt động học tập ở thanh niên khác rất nhiều so với hoạt động học tập ở lứa tuổi

thiếu niên Hoạt động học tập ở thanh niên học sinh đòi hỏi tính năng động

và tính độc lập ở mức độ cao hơn rất nhiều, đồng thời cũng muốn nắm bắt

được chương trình một cách sâu sắc Đối với môn Lịch sử, phương pháp dạy

học của giáo viên phải phát huy được tính tích cực, chủ động, sáng tạo của học sinh và phải cung cấp kiến thức lịch sử một cách sâu sắc, mang tính khái quát hóa Để thực hiện được điều đó, giáo viên nên sử dụng đa dạng các phương pháp khác nhau trong quá trình dạy học như: phương pháp hoạt động

và làm việc nhóm, dạy thông qua chơi trò chơi, dạy học theo dự án, dạy học nêu vấn đề… Thông qua các phương pháp này học sinh là người chủ động chiếm lĩnh tri thức và tìm hiểu sâu kiến thức

Bên cạnh đó, học sinh trong giai đoạn này đã trưởng thành hơn, kinh nghiệm sống phát triển phong phú, các em đã bắt đầu ý thức được mình đang đứng trước ngưỡng cửa của cuộc đời nên thái độ, ý thức của các em đối với

học tập ngày càng phát triển Đặc biệt, trong giai đoạn này các em đã có sự lựa chọn với môn học Cuối bậc phổ thông, các em đã xác định cho mình một

hứng thú ổn định với một môn học nào đó Thực tế hiện nay cho thấy các em rất ít hứng thú với môn Lịch sử, các em thường hứng thú đối với các môn tự nhiên hoặc các môn thi đại học Thái độ học tập của thanh niên học sinh được thucsd dẩy bởi động cơ học tập có cấu trúc khác với lứa tuổi trước Lúc này

có ý nghĩa nhất là động cơ thực tiễn (ý nghĩ thực tiễn của môn học đối với cá nhân, khả năng tiếp thu môn học của các em), động cơ nhận thức sau đó mới

là ý nghĩa xã hội của môn học, rồi mới đến động cơ cụ thể khác Động cơ thực tiễn thúc đẩy sự hứng thú và chú ý trong học tập Ở lứa tuổi thanh niên thường xuất hiện hai luồng thái độ: các em thường thích một số môn mà các

em cho là quan trọng đối với nghề nghiệp của mình đã chọn và các em sẽ sao nhãng những môn học mà các em cho là không quan trọng và không có hứng thú Do vậy mà hiện nay, tại các trường phổ thông các em học sinh thường có quan niệm sai lệch về môn Lịch sử, các em thường có thái độ coi nhẹ môn học và giành rất ít thời gian hoặc hầu như không thường xuyên ôn tập kiến thức Để khắc phục tình trạng này, giáo viên cần có sự điều chỉnh kịp thời trong nhận thức của học sinh đối với môn Lịch sử bằng các biện pháp khác

nhau Có thể kể đến như: dạy học kiến thức lịch sử nhưng có sự liên hệ với thực tế, thường xuyên sử dụng các phương pháp dạy học phát huy tính tích cực của học sinh trong quá trình nhận thức (phương pháp làm việc nhóm, dạy học theo dự án…) hoặc tổ chức các phương pháp dạy học khác nhau xuất phát

từ hứng thú của học sinh (như học thông qua trò chơi, quan sát tranh ảnh, xem phim tư liệu…) và đặc biệt là hướng dẫn học sinh lựa chọn phương pháp lĩnh hội kiến thức lịch sử một cách hiệu quả nhất, giúp các em hiểu sâu vấn đề

Từ sự biến đổi trong đặc điểm của hoạt động học tập của học sinh phổ thông thì nhu cầu của việc tiến hành hướng dẫn các phương pháp lĩnh hội kiến thức đối với môn Lịch sử càng trở nên cần thiết

Bên cạnh những thay đổi về mặt thể lực và hoạt động học tập, học sinh

ở lứa tuổi này cũng có những biến đổi lớn về phát triển trí tuệ Tri giác có mục đích đã đạt tới mức độ cao Quan sát trở nên có mục đích, có hệ thống và

toàn diện hơn Tuy nhiên, quan sát của học sinh cũng khó có hiệu quả nếu thiếu sự chỉ đạo của giáo viên Vai trò của giáo viên là không thể thiếu trong

việc điều chỉnh, phát huy tư duy ngôn ngữ và các đặc điểm tri giác của học sinh vào những nhiệm vụ nhất định với mục đích giúp các em có cách học, cách tiếp thu kiến thức mới và khó một cách hiệu quả nhất

Ở lứa tuổi trung học phổ thông, ghi nhớ có chủ định giữ vai trò chủ đạo trong hoạt động trí tuệ, đồng thời vai trò của ghi nhớ lôgic trừu tượng, ghi nhớ ý nghĩa, ghi nhớ phương pháp ngày một tăng lên rõ rệt Các em biết sử

dụng tốt hơn các phương pháp ghi nhớ, tóm tắt các ý chính, so sánh đối chiếu…Hơn nữa, các em đã tạo được tâm thế phân hóa trong ghi nhớ, các em biết tài liệu nào cần ghi nhớ từng câu chữ, cái gì chỉ cần hiểu mà không nhớ…Tuy nhiên, cũng còn một số em còn ghi nhớ đại khái, cũng có khi các

em đánh giá thấp việc lĩnh hội kiến thức từ tài liệu Đối với môn Lịch sử, do đặc điểm của kiến thức là không lặp lại nên học sinh thường gặp nhiều khó khăn trong việc ghi nhớ các sự kiện lịch sử, mà nguyên nhân chính ở đây là

do các em chưa biết cách lĩnh hội một cách hiệu quả Các em thường chỉ học

thuộc lòng những gì mà thầy cô cho ghi chép, chưa biết cách sắp xếp, hệ thống hóa các kiến thức lịch sử đã học Giáo viên cần chủ động hướng dẫn học sinh phương pháp lĩnh hội kiến thức theo kiểu tư duy như: tóm tắt các kiến thức cơ bản, so sánh, hệ thống hóa kiến thức… để vừa phát triển được các kỹ năng, kỹ xảo ở người học vừa phát huy được điểm mạnh trong sự phát triển tư duy của lứa tuổi này

Học sinh có khả năng tư duy lý luận, tư duy trừu tượng một cách độc lập sáng tạo Sự phát triển của khả năng nhận thức, tư duy của học sinh bắt

nguồn từ nhiểu yếu tố: cấu trúc não phức tạp và chức năng não phát triển, sự phát triển của quá trình nhận thức, ảnh hưởng của quá trình học tập…Tư duy của các em đã chặt chẽ hơn, có căn cứ và nhất quán hơn

Bên cạnh những đặc trưng riêng biệt của lứa tuổi thì quá trình nhận thức của học sinh phổ thông về cơ bản cũng giống như quá trình nhận thức chung của loài người: từ trực quan sinh động đến tư duy trừu tượng, từ tư duy trừu tượng đến thực tiễn

Trong học tập lịch sử, quá trình nhận thức của học sinh cũng tuân theo quy luật đó Nhưng do đặc trưng của bộ môn nên quá trình nhận thức lịch của học sinh cũng có nét khác biệt: quá trình nhận thức lịch sử không bắt đầu từ cảm giác trực tiếp Học sinh nắm bắt các sự kiện, hiện tượng chủ yếu thông qua các tài liệu Quá trình nhận thức lịch sử của học sinh bắt đầu từ tri giác tài liệu, sự kiện lịch sử, hình thành mối liên hệ tạm thời trong não Học sinh vận dụng những thao tác như nghe, quan sát, tri giác tài liệu, sự kiện lịch sử, hiện tượng lịch sử để từ đó hình dung, tưởng tượng lại những sự kiện đã diễn ra trong quá khứ Tuy nhiên, đây chỉ là giai đoạn nhận thức cảm tính, học sinh chưa nhận thức sâu sắc, chưa hiểu được mối liên hệ giữa các hiện tượng lịch

sử, chưa thấy được bản chất của chúng Muốn vậy, học sinh phải chuyển sang giai đoạn giai đoạn nhận thức lý tính với các thao tác cảu tư duy như phân tích, so sánh, tổng hợp, khái quát hóa… nhìn chung, việc hình thành kiến thức lịch sử là quá trình vận động nhận thức của học sinh đi từ chưa biết đến biết,

biết chưa đầy đủ đến biết đầy đủ, từ biết đến hiểu bản chất, nắm vững những quy luật phát triển của lịch sử và vận dụng tri thức lịch sử vào cuộc sống Song quá trình này không diễn ra một cách tự nhiên mà còn phải có sự kích thích của giáo viên

Tóm lại, đặc điểm nhận thức và đặc điểm tâm lý của học sinh ở lứa tuổi THPT cho thấy rằng việc hướng dẫn cho học sinh cách thức lĩnh hội kiến thức trong dạy học lịch sử đa dạng, linh hoạt để giúp các em nắm vững kiến thức là một việc làm cần thiết và phù hợp

1.2 Thực trạng hướng dẫn học sinh lĩnh hội kiến thức trong môn lịch sử

ở trường trung học phổ thông và yêu cầu đặt ra

1.2.1 Mục đích khảo sát

Trong phạm vi nghiên cứu của đề tài, việc tiến hành điều tra, khảo sát

về thực trạng dạy học Lịch sử nói chung, thực trạng việc hướng dẫn học sinh lĩnh hội kiến thức trong dạy học Lịch sử là rất cần thiết Kết quả điều tra khảo sát là cơ sở để đưa ra những kết luận chung cũng như những yêu cầu đặt ra cần được giải quyết nhằm nâng cao chất lượng dạy học môn Lịch sử

Việc điều tra, khảo sát được tiến hành ở một số trường trên địa bàn tỉnh Quảng Ninh như THPT Minh Hà, THPT Bãi Cháy, THPT Trần Thánh Tông

Về phương pháp tiến hành: tiến hành phỏng vấn giáo viên và học sinh bằng phiếu thăm dò ý kiến giáo viên và học sinh của 3 trường nói trên (Phụ lục 1, 2)

1.2.2 Nội dung khảo sát

Nội dung điều tra, khảo sát tập trung vào một số vấn đề cơ bản sau:

-Đối với giáo viên: Tìm hiểu thực tiễn dạy học Lịch sử thông qua mức

độ cần thiết của việc tổ chức lĩnh hội kiến thức, mức độ thường xuyên xác định chuẩn kiến thức học sinh cần lĩnh hội trước khi soạn giảng, mức độ thường xuyên kiểm tra lĩnh hội kiến thức của học sinh Tìm hiểu quan niệm

về những kiến thức lịch sử học sinh cầm lĩnh hội trong trường phổ thông, cơ

sở xác định những kiến thức học sinh cần lĩnh hội cho mỗi bài học; tìm hiểu những khó khăn của giáo viên khi giảng dạy Lịch sử tại trường phổ thông Điều tra khảo sát còn tìm hiểu các phương pháp giáo viên thường sử dụng để hướng dẫn học sinh lĩnh hội kiến thức trong dạy học Lịch sử cũng như những đánh giá chủ quan của giáo viên về tình hình tổ chức cho học sinh lĩnh hội kiến thức trong dạy học Lịch sử hiện nay

-Đối với học sinh: Nội dung điều tra khảo sát tập trung vào mức độ

hứng thú của học sinh đối với môn Lịch sử, tìm hiểu lý do học sinh không thích học Lịch sử cũng như khó khăn của học sinh khi học Lịch sử Khảo sát cũng đi sâu và tìm hiểu những biện pháp mà học sinh thường dùng để học Lịch sử cũng như mong muốn của các em về phương pháp giảng dạy của các thầy cô nhằm nâng cao hiệu quả học môn Lịch sử

1.2.3 Kết quả khảo sát

Qua khảo sát các giáo viên và học sinh của một số trường trên địa bàn tỉnh Quảng Ninh như THPT Minh Hà, THPT Bãi Cháy, THPT Trần Thánh Tông, chúng tôi nhận thấy tình hình hướng dẫn học sinh lĩnh hội kiến thức lịch sử cho học sinh trung học phổ thông như sau:

1.2.3.1 Đối với giáo viên

Đa phần giáo viên đã nhận thức được tầm quan trọng của việc hướng dẫn cho học sinh lĩnh hội kiến thức trong dạy học lịch sử Phần lớn các thầy

cô cũng khẳng định rằng việc xác định các kiến thức học sinh cần lĩnh hội "có liên quan" đến phương pháp dạy học lịch sử ở trường phổ thông Chính vì thế, khi được hỏi về mức độ thường xuyên của việc xác định chuẩn kiến thức cần lĩnh hội trước khi soạn giảng thì chỉ có 3 giáo viên (trên tổng số 15 giáo viên) được hỏi cho rằng chỉ những bài cho là quan trọng thì mới xác định kiến thức học sinh cần lĩnh hội một cách thật sự nghiêm túc, còn lại thì họ lựa chọn kiến thức để giảng dạy theo tính cảm xúc, hình ảnh của kiến thức và quan tâm đến các câu chuyện quanh kiến thức đó 12 giáo viên còn lại thì đều thường xuyên xác định chuẩn kiến thức học sinh cần lĩnh hội trước khi soạn giảng

80% giáo viên (12/15 giáo viên) được hỏi đều nhận thức những kiến thức lịch sử học sinh cần lĩnh hội trong trường phổ thông là những kiến thức theo chuẩn do Bộ Giáo Dục và Đào tạo ban hành Chỉ còn một số ít giáo viên cho rằng đó là những kiến thức có tòan bộ trong sách giáo khoa 80% giáo viên này cũng dựa vào việc tìm hiểu chương trình, sách giáo khoa và nghiên cứu các tài liệu bồi dưỡng thực hiện chương trình để xác định những kiến thức cần lĩnh hội cho mỗi bài học

Như vậy có thể thấy rằng, hầu hết giáo viên ở các trường được điều tra tìm hiểu đều rất chú trọng đến việc xác định chuẩn kiến thức học sinh cần lĩnh hội trước khi doạn giảng Đây là một trong những ưu điểm của thực trạng dạy học Lịch sử hiện nay

Tuy nhiên bên cạnh đó, vẫn còn một số bất cập trong thực trạng dạy học Lịch sử ở các trường được tiến hành điều tra

Thường xuyên xác định các kiến thức học sinh cần lĩnh hội trong mỗi bài học, nhưng phần lớn các giáo viên không thường xuyên kiểm tra mức độ lĩnh hội kiến thức của học sinh trong các giờ học, chỉ có 4 giáo viên được hỏi

là thường xuyên kiểm tra, còn 11 giáo viên còn lại chỉ kiểm tra mức độ lĩnh hội kiến thức của học sinh theo định kỳ, phân phối chương trình Điều này khiến cho các thầy cô giáo không biết được mức độ lĩnh hội kiến thức của học sinh đến đâu để có phương pháp phù dạy học hợp hơn

Về phương pháp hướng dẫn cho học sinh lĩnh hội kiến thức trong dạy học Lịch sử, nhiều giáo viên trong một số trường hợp như sắp hết giờ, chưa chuẩn bị giáo án, hoặc để kết thúc bài học sớm hơn ) vẫn đọc chép cho học sinh Tuy nhiên những trường hợp như vậy cũng đã xảy ra ít hơn Phần lớn giáo viên tiến hành nhiều biện pháp tích cực hơn như tổ chức cho học sinh trao đổi, thảo luận, đặt vấn đề và hướng dẫn học sinh cách giải quyết vấn đề,

sử dụng đồ dùng trực quan Nhưng họ chưa chú ý hướng dẫn học sinh lĩnh hội kiến thức, tìm ra bản chất để ghi nhớ, lĩnh hội vững bền kiến thức mà chỉ dừng lại ở việc trao đổi đàm thoại, hỏi đáp hay dùng phương tiện trực quan