Mối liên hệ triết học & khoa học sự liên hệ, vận dụng tư tưởng Pháp gia đến sự nghiệp xây dựng nhà nước pháp quyền XHCN ở nước ta

Trong lịch sử tư tưởng cổ đại, đã có nhiều học thuyết tiến bộ mang giá trị phổ biến đến ngày nay, trong đó thuyết pháp trị của Hàn Phi Tử, một trong những tư tưởng chính trị - xã hội nổi

MỤC LỤC

PHẦN MỞ ĐẦU 1

CHƯƠNG 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN VIỆC NGHIÊN CỨU TƯ TƯỞNG PHÁP GIA VÀ XÂY DỰNG NHÀ NƯỚC PHÁP QUYỀN XHCN 3

1.1 Các khái niệm dẫn xuất: 3

1.1.1 Pháp gia: 3

1.1.2 Nhà nước pháp quyền: 3

1.1.3 Nhà nước pháp quyền Xã hội Chủ nghĩa Việt Nam: 3

1.2 Nội dung học thuyết pháp trị của Pháp gia: 4

1.2.1 Pháp: 4

1.2.2 Thế: 5

1.2.3 Thuật: 5

CHƯƠNG 2: LIÊN HỆ VÀ VẬN DỤNG TƯ TƯỞNG PHÁP GIA VÀO QUÁ TRÌNH XÂY DỰNG NHÀ NƯỚC PHÁP QUYỀN XHCN Ở VIỆT NAM 7

2.1 Liên hệ vận dụng tư tưởng Pháp gia vào quá trình xây dựng nhà nước pháp quyền ở nước ta hiện nay: 7

2.1.1 Vận dụng "Pháp" trong pháp gia góp phần đem lại cơ sở để xây dựng pháp luật, bộ máy pháp luật và ý thức pháp luật của công dân: 7

2.1.2 Vận dụng "Thế" trong pháp gia có tác dụng gia tăng quyền lực thuộc về nhân dân thông qua cơ chế kiểm tra, giám sát của người dân là điều kiện để xây dựng nhà nước pháp quyền XHCN của dân, do dân và vì dân : 8

2.1.3 Vận dụng tư tưởng Pháp trị của Pháp gia đề cao vai trò của đội ngũ lãnh đạo trong quá trình xây dựng nhà nước pháp quyền XHCN ở nước ta: 9

2.1.4 Vận dụng "Thuật" của tư tưởng Pháp gia trong việc chọn lựa, tuyển dụng, bổ nhiệm, quy hoạch cán bộ: 9

2.2 Những điểm hạn chế của tư tưởng Pháp gia và bài học kinh nghiệm trong quá trình xây dựng nhà nước pháp quyền XHCN ở nước ta: 9

PHẦN KẾT LUẬN – TÀI LIỆU THAM KHẢO 11

PHẦN MỞ ĐẦU

1 Lý do chọn đề tài:

Triết học và khoa học luôn có mối liên hệ mật thiết với nhau Trong mọi lĩnh vực khoa học đều dựa trên lý luận, quan điểm, tư tưởng của triết học

Trong mỗi quốc gia, để đảm bảo cho một nền chính trị ổn định, một nền kinh tế phát triển và một xã hội công bằng, thì pháp luật chính là công cụ tối

ưu có hiệu quả nhất Trong lịch sử tư tưởng cổ đại, đã có nhiều học thuyết tiến

bộ mang giá trị phổ biến đến ngày nay, trong đó thuyết pháp trị của Hàn Phi Tử, một trong những tư tưởng chính trị - xã hội nổi bật trong thời kỳ Trung Quốc cổ đại, đã để lại nhiều kinh nghiệm lịch sử to lớn đối với quá trình thực hiện quản lý

xã hội bằng pháp luật của Nhà nước trong xã hội lúc bấy giờ Chính vì vậy, trong điều kiện lịch sử hiện nay, việc nghiên cứu, tham khảo và sử dụng tư tưởng pháp gia một cách phù hợp là điều rất cần thiết trong quá trình xây dựng

và đổi mới đất nước ta trong giai đoạn hiện nay nhằm tăng cường pháp chế xã hội chủ nghĩa, xây dựng nhà nước pháp quyền Việt Nam và quản lý xã hội bằng pháp luật

Để làm rõ mối liên hệ giữa triết học và khoa học tôi xin được phép cụ thể

hóa bằng đề tài: "Mối liên hệ giữa triết học và khoa học: sự liên hệ, vận dụng

tư tưởng Pháp gia trong sự nghiệp xây dựng nhà nước pháp quyền XHCN ở nước ta"

2 Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu đề tài:

Mục đích chính của đề tài cụ thể hóa mối liên hệ giữa triết học và khoa học bằng việc nghiên cứu nội dung chính của tư tưởng Pháp gia và liên hệ, vận dụng những giá trị của tư tưởng này đối với sự nghiệp xây dựng nhà nước pháp quyền XHCN ở nước ta cũng như những hạn chế lịch sử tồn tại trong tư tưởng này Từ đó đưa ra hướng kế thừa những giá trị và những đề xuất nhằm tránh vấp phải những hạn chế khi vận dụng tư tưởng Pháp gia trong quá trình xây dựng nhà nước pháp quyền XHCN ở nước ta

3 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu của đề tài:

3.1 Đối tượng: Tư tưởng Pháp gia và sự vận dụng những giá trị của tư

tưởng vào công cuộc xây dựng nhà nước pháp quyền XHCN ở nước ta

3.2 Phạm vi nghiên cứu: Tư tưởng Pháp gia thời Xuân thu - Chiến quốc và

liên hệ vận dụng những giá trị tư tưởng Pháp gia vào công cuộc xây dựng nhà nước pháp quyền XHCN ở nước ta hiện nay

4 Phương pháp nghiên cứu:

Tác giả dựa vào phương pháp nghiên cứu dữ liệu thứ cấp, kết hợp với phân tích định tính từ đó đưa ra những nhận định để thực hiện đề tài

Dữ liệu thứ cấp bao gồm:

 Các tạp chí khoa học chuyên ngành và táp chí mang tính hàn lâm

có liên quan đến tư tưởng pháp gia, vai trò của pháp luật trong xã hội hiện đại, sự nghiệp xây dựng nhà nước pháp quyền XHCN ở nước ta;

 Tài liệu giáo trình, các xuất bản khoa học vê tư tưởng chính trị;

 Bài báo cáo, luận văn, luận án của các sinh viên, học viên cao học

về tư tưởng Pháp gia cũng như chủ trương xây dựng nhà nước pháp quyền XHCN ở nước ta

5 Kết cấu đề tài:

Ngoài phần mở đầu và kết luận đề tài có nội dung chính như sau:

Chương 1: Cơ sở lý luận việc nghiên cứu tư tưởng Pháp gia và xây dựng Nhà nước pháp quyền XHCN

Chương 2: Liên hệ và vận dụng tư tưởng pháp gia vào quá trình xây dựng nhà nước Pháp quyền XHCN ở Việt Nam

CHƯƠNG 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN VIỆC NGHIÊN CỨU TƯ TƯỞNG PHÁP GIA VÀ XÂY DỰNG NHÀ NƯỚC PHÁP QUYỀN XHCN 1.1 Các khái niệm dẫn xuất:

1.1.1 Pháp gia:

Pháp gia (法家; bính âm Fǎjiā) là một trong bốn trường phái triết lý ở

thời Xuân Thu và thời Chiến Quốc (Gần cuối thời nhà Chu từ khoảng thế kỷ thứ

6 TCN cho tới khoảng thế kỷ thứ 3 TCN) Trên thực tế, nó mang nhiều tính cách triết lý chính trị thực tiễn, với châm ngôn kiểu "khi thời đại thay đổi, những đường lối cũng thay đổi" làm nguyên tắc chính của mình, hơn là một triết học về luật Trong hoàn cảnh đó, "Pháp gia" ở đây có thể mang ý nghĩa "triết lý chính trị tán thành sự cai trị của pháp luật"

(Theo Wikipedia)

1.1.2 Nhà nước pháp quyền:

Nhà nước pháp quyền là hình thức Nhà nước cộng hòa trong đó Nhà nước xây dựng nên pháp luật để quản lý xã hội và tự đặt mình dưới pháp luật Mọi cơ quan Nhà nước đều phải được tổ chức và chỉ được phép hoạt động trong khuôn khổ quy định của pháp luật Công dân tuân thủ, thi hành và sử dụng pháp luật Quyền công dân được pháp luật ghi nhận và bảo vệ Trong Nhà nước pháp quyền, ba ngành lập pháp, hành pháp và tư pháp độc lập với nhau Vai trò của tòa án được đề cao Điều kiện để có một Nhà nước pháp quyền là phải có một hệ thống pháp luật hoàn chỉnh, đồng bộ, phù hợp và kịp thời Điều này đòi hỏi công tác xây dựng pháp luật và pháp điển hóa không ngừng được thực hiện Nhà nước pháp quyền dựa trên nguyên tắc dân chủ Dân chủ là nền tảng để hoàn chỉnh

pháp luật Pháp luật là công cụ để bảo vệ quyền công dân

(Theo Wikipedia)

1.1.3 Nhà nước pháp quyền Xã hội Chủ nghĩa Việt Nam:

Trước đổi mới, Đảng ta chưa dùng khái niệm Nhà nước pháp quyền, mặc

dù trong Hiến pháp 1946, 1959, 1980 đã thể hiện tư tưởng Hồ Chí Minh trong

xây dựng pháp luật và tổ chức hoạt động của bộ máy Nhà nước theo tinh thần nhà nước pháp quyền ở mức độ nhất định

Bắt đầu từ Hội nghị giữa nhiệm kỳ khoá VII (tháng 1/1994), Đảng ta đã dùng khái niệm nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Văn kiện Đại hội IX khẳng định "Nhà nước ta là công cụ chủ yếu để thực hiện quyền làm chủ của nhân dân, là Nhà nước pháp quyền của dân, do dân, vì dân Quyền lực của Nhà nước là thống nhất, có sự phân công, phối hợp giữa các cơ quan Nhà nước trong việc thực hiện các quyền lập pháp, hành pháp, tư pháp

1.2 Nội dung học thuyết pháp trị của Pháp gia:

Học thuyết pháp trị của phái Pháp gia hình thành và phát triển qua nhiều thời kỳ bởi những trí thức xuất sắc như: Quản Trọng, Thận Đáo, Thân Bất Hại, Thương Ưởng và được hoàn thiện bởi Hàn Phi Tử

Nếu như Thận Đáo đề cao " Thế" , Thân Bất Hại đề cao " Thuật", Thương Ưởng đề cao " Pháp" trong phép trị nước thì Hàn Phi Tử là người đầu tiên coi trọng cả ba yếu tố đó Ông cho rằng "Pháp" , " Thế" , " Thuật" là ba yếu tố thống nhất

không thể tách rời trong đường lối trị nước bằng pháp luật Trong sự thống nhất

đó, "Pháp" là nội dung trong chính sách cai trị được thể hiện bằng luật lệ; "Thế"

là công cụ, phương tiện tạo nên sức mạnh, còn "Thuật" là phương pháp cách thức để thực hiện nội dung chính sách cai trị Tất cả đều là công cụ của bậc đế vương

1.2.1 Pháp:

Trong tư tưởng Trung Quốc cổ đại, "Pháp" là phạm trù triết học được hiểu theo hai nghĩa:

- Theo nghĩa rộng "Pháp" là thể chế quốc gia là chế độ chính trị xã hội của đất nước;

- Theo nghĩa hẹp "Pháp" là những điều luật, luật lệ, những luật lệ mang tính nguyên tắc và khuôn mẫu

Kế thừa và phát triển lý luận pháp trị của pháp gia thời trước, Hàn Phi Tử cho rằng: "Pháp là hiến lệnh công bố của các công sở, thưởng hay phạt đều được

dân tin chắc là thi hành, thưởng người cẩn thận, giữ pháp luật, phạt kẻ phạm pháp, như vậy bề tôi sẽ theo Pháp"

Nội dung chủ yếu của pháp luật theo Hàn Phi là thưởng và phạt và ông gọi đó là hai đòn bẩy trong tay vua để giữ vững chính quyền

Điều đáng chú ý là song song với việc "thưởng hậu, phạt nặng" Hàn Phi còn đưa ra chủ trương mọi người đều bình đẳng trước pháp luật Ông cho rằng luật pháp phải công bằng cho mọi người trong xã hội

1.2.2 Thế:

Cùng với " Pháp" , " Thế" là yếu tố không thể thiếu được trong pháp trị Pháp

gia cho rằng muốn có luật pháp rõ ràng minh bạch và được dân tuyệt đối tôn trọng thi hành thì nhà vua phải có "Thế"

"Thế" trước hết là địa vị, thế lực, quyền uy của người cầm quyền mà trước hết là của nhà vua

"Thế" không chỉ là địa vị, quyền hành của vua mà còn là sức mạnh của dân, của đất nước, của vận nước (xu thế lịch sử) Hàn Phi giải thích: "Cái ná yếu lại bắn được mũi tên lên cao là nhờ có "gió kích động", và nếu không có sự trợ giúp của quần chúng thì làm sao kẻ kém tài lại cai trị được thiên hạ”

1.2.3 Thuật:

Sau " Pháp" và " Thế", pháp gia rất chú ý đến " Thuật" trong đường lối pháp trị

"Thuật" trước hết là cách thức, phương thức, mưu lược, thủ đoạn trong việc tuyển người, dùng người, giao việc, xét đoán sự vật, sự việc mà nhờ nó pháp luật được thực hiện và nhà vua có thể "trị quốc bình thiên hạ"

Nhiệm vụ chủ yếu của "Thuật" cai trị là phân biệt rõ ràng những quan lại trung thành, tận tâm và những quan lại xu nịnh ma giáo, thử năng lực của họ, kiểm tra công trạng và những sai lầm của họ với mục đích tăng cường bộ máy cai trị trên cơ sở bộ máy luật pháp và chế độ chuyên chế"

"Thuật" còn thể hiện trong "thuật dùng người" Pháp gia đưa ra nguyên tắc cơ bản của thuật dùng người là: "Chính danh", "Hình danh", "Thực danh"

"Thuật" phải nắm được cái cốt yếu là lấy danh làm đầu Để chọn đúng người trao đúng việc thì vua phải biết dùng "Thuật": "Bề tôi tỏ lời muốn làm việc gì thì vua theo lời mà trao việc, cứ theo việc mà trách công Công xứng việc, việc xứng lời thì thưởng Công không xứng việc thì phạt"

Ngoài các nội dung "Pháp", "Thế", "Thuật" đã nêu ở trên, tư tưởng Pháp gia còn hết sức coi trọng việc xây dựng quân đội hùng mạnh đủ sức đè bẹp và thôn tính các nước khác

Pháp gia cũng rất chú trọng phát triển nông nghiệp, tích trữ lương thực và của cải làm cho đời sống của xã hội no đủ và chiến đấu

Như vậy, Tư tưởng chủ đạo của pháp gia là muốn trị nước, yên dân phải lấy pháp luật làm trọng và nếu dùng pháp trị thì xã hội có phức tạp bao nhiêu, nước có đông dân bao nhiêu thì vẫn " trị quốc bình thiên hạ" được

Tư tưởng pháp gia vẫn còn nhiều yếu tố có giá trị có thể vận dụng trong xây dựng nhà nước pháp quyền Xã hội chủ nghĩa ở nước ta hiện nay.

CHƯƠNG 2: LIÊN HỆ VÀ VẬN DỤNG TƯ TƯỞNG PHÁP GIA VÀO QUÁ TRÌNH XÂY DỰNG NHÀ NƯỚC PHÁP QUYỀN XHCN

Ở VIỆT NAM 2.1 Liên hệ vận dụng tư tưởng Pháp gia vào quá trình xây dựng nhà nước pháp quyền ở nước ta hiện nay:

2.1.1 Vận dụng " Pháp" trong Pháp gia góp phần đem lại cơ sở để xây dựng pháp luật, bộ máy pháp luật và ý thức pháp luật của công dân:

Thứ nhất: Pháp luật phải công bằng và được tôn trọng Pháp luật không hùa theo người sang… Khi đã thi hành pháp luật thì kẻ khôn cũng không thể từ,

kẻ dũng cũng không dám tranh Trừng trị cái sai không tránh kẻ đại thần, thưởng cái đúng không bỏ sót kẻ thất phu

Thứ hai: Pháp luật không được hay thay đổi “Pháp lệnh mà thay đổi thì

việc lợi hại cũng khác đi Việc lợi hại cũng khác đi thì việc làm của dân thay đổi Việc làm của dân thay đổi gọi là thay đổi nghề Cho nên cứ lấy lý mà xét thì nếu việc lớn và nhiều mà hay thay đổi thì ít thành công … Cai trị một nước lớn

mà hay thay đổi pháp luật thì dân khó về việc đó Do đó ông vua có đạo, quý sự yên tĩnh, không ham thay đổi pháp luật” (Thiên Giải Lão)

Thứ ba: Coi trọng việc xây dựng đội ngũ nhân lực thực thi pháp

luật: Không có nước nào luôn mạnh, cũng không có nước nào luôn yếu Hễ

những nguời thi hành pháp luật mà mạnh thì nước mạnh, hễ những nguời thi hành pháp luật mà yếu thì nước yếu (Thiên Hữu độ)

Thứ tư: Pháp luật phải theo thực tế Việc trị dân không có nguyên tắc bất

biến; chỉ có pháp luật làm cho dân trị an Pháp luật thay đổi theo thời thì trị; việc cai trị thích hợp theo thời thì có công lao… Thời thế thay đổi mà cách cai trị không thay đổi thì sinh loạn… Cho nên, bậc thánh nhân trị dân thì pháp luật theo thời mà thay đổi, sự ngăn cấm theo khả năng mà thay đổi (Thiên Tâm độ)

Thứ năm: Người chấp pháp phải nghiêm chỉnh chấp hành pháp luật Nước

thắng được lửa, điều đó đã rõ Nhưng lấy cái nồi để ngăn nước lại thì ở trên nước cứ sôi, bốc hơi đến cạn, nhưng ở dưới lửa vẫn cháy Vì nước không có cái thế để thắng lửa Nay việc cai trị thì thắng bọn gian tà, điều đó càng rõ hơn

nữa Nhưng bầy tôi giữ pháp luật lại làm thành cái nồi cho nên pháp luật chỉ sáng rõ ở trong bụng mà bỏ mất cái thế ngăn gian tà (Thiên Bị nội)

Thứ sáu: Pháp luật phải nghiêm: Gọi là hình phạt nặng, tức kẻ gian chỉ

được một chút lợi nhỏ mà bề trên bắt chịu một tội lớn Dân chúng sẽ không vì chút lợi nhỏ mà chịu cái tội lớn, cho nên điều gian ta nhất định chấm dứt Gọi là hình phạt nhẹ, tức kẻ gian được một cái lợi lớn nhưng bề trên trừng trị thì nhỏ Dân ham cái lợi nên coi thường cái tội, việc gian không chấm dứt Vì vậy cho nên thánh nhân trước đây có câu tục ngữ: “Người ta không vấp nơi núi non mà vấp nơi mô đất” Ngọn núi cao nên người ta cẩn thận, mô đất nhỏ nên nguời ta coi thường Nay dùng hình phạt nhẹ, thì thế nào dân cũng coi thường hình phạt…Hình phạt nhẹ là cái mô đất của dân Vì vậy, dùng hình phạt nhẹ nếu không phải làm cho nước loạn thì cũng là chăng bẫy lừa dân Cái này mới gọi

là làm thương tổn đến dân (Thiên Lục Phản)

Thứ bảy: Pháp luật phải minh bạch, rõ ràng: Pháp luật rõ ràng thì nguời

hiền không cướp của kẻ kém, nguời mạnh không thể hiếp kẻ yếu, nguời đông không thể hung bạo với kẻ ít (Thiên Thủ đạo) và chỉ riêng có pháp luật minh bạch mới giúp ích cho sự thực hiện một nền thịnh trị (Thiên Ngũ đố)

2.1.2 Vận dụng " Thế" trong pháp gia có tác dụng gia tăng quyền lực thuộc về nhân dân thông qua cơ chế kiểm tra, giám sát của người dân là điều kiện để xây dựng nhà nước pháp quyền XHCN của dân, do dân và vì dân :

Theo Hàn Phi Tử thì "Thế" chính là địa vị, quyền uy của nhà cầm quyền, nhờ "thế" mà "Pháp" mới có thể thực hiện một cách triệt để và sâu rộng được, từ

đó liên hệ thực tiễn hiện nay trong cơ cấu quản lý nhà nước ta luôn có sự phân công giữa các cơ quan nhằm đảm bảo thực hiện tốt các quyền lập pháp, hành pháp, tư pháp của đất nước, bảo vệ quyền lợi hợp pháp của dân Đồng thời, thông qua cơ chế kiểm tra giám soát các cơ quan trong nhà nước sẽ đảm bảo cho việc thực hiện quyền làm chủ của giai cấp cầm quyền, tránh lạm quyền, quyền lực công biến thành quyền lực tư

2.1.3 Vận dụng tư tưởng Pháp trị của Pháp gia đề cao vai trò của đội ngũ lãnh đạo trong quá trình xây dựng nhà nước pháp quyền XHCN ở nước ta:

Theo Hàn Phi: “những người thi hành pháp luật mà mạnh thì nước mạnh, còn những người thi hành pháp luật yếu thì nước yếu” từ đó cho thấy đây là quan điểm tiến bộ, và là một điều kiện quan trọng trong quá trình xây dựng nhà nước pháp quyền XHCN ở nước, làm sao phải có một đội ngũ cán bộ lãnh đạo

đủ sức, đủ tài để gánh vác trên vai trọng trách mà Đảng, Nhà nước và nhân dân giao phó

2.1.4 Vận dụng " Thuật" của tư tưởng Pháp gia trong việc chọn lựa, tuyển dụng, bổ nhiệm, quy hoạch cán bộ:

Hàn Phi Tử cũng lưu ý những nhà lãnh đạo, phải dựa vào pháp trị để làm cho đất nước giàu mạnh, song nếu “không có cái thuật để biết kẻ gian thì chỉ lấy cái giàu mạnh của nước mà làm giàu có cho các quan đại thần mà thôi” Hiện nay, yếu tố con người là quan trọng trong việc xây dựng nhà nước pháp quyền ở nước ta, chính vì vậy đòi hỏi công tác tuyển chọn người tài phải được đầu tư, chăm lo thật kỹ Tránh hình thức chọn và bổ nhiệm lầm

2.2 Những điểm hạn chế của tư tưởng Pháp gia và bài học kinh nghiệm trong quá trình xây dựng nhà nước pháp quyền XHCN ở nước ta:

Tư tưởng Pháp gia tuy có nhiều tiến bộ vượt bậc trong việc trị nước bằng pháp luật, nhưng bên cạnh đó cũng tỏ ra những điểm hạn chế xoay quanh tư tưởng của mình, cụ thể như sau:

- Hàn Phi chỉ nhìn thấy con nguời ở khía cạnh vụ lợi và phủ nhận Đức trị Cũng từ chỗ nhận thức bản tính con nguời là Đại ác và ra đời trên cơ sở chống lại tư tuởng Nho giáo, Hàn Phi chủ trương loại trừ Đức trị trong trị quốc Đây cũng là sai lầm cơ bản vì theo lẽ tự nhiên có âm phải có dương,

có cương phải có nhu, đạo trời là ở lấy chỗ thừa bù chỗ thiếu… Pháp luật là quan trọng để quản lý xã hội nhưng nếu chỉ sử dụng pháp luật thì mọi hoạt động sẽ trở nên cứng nhắc Vì thế, trong quản lý xã hội, Pháp trị và Đức trị