Những Vấn Đề Triết Học Trong Lý Thuyết Tôn Giáo

Cũng bởi vì tôn giáo nằm trong một bộ phận cấu thành nên xã hội này nên cùng với sự thay đổi của loài ng-ời mà tôn giáo cũng có những sự biến đổi dù là về nội dung hay chỉ là về hình thứ

ĐẠI HỌC QUỐC GIA TP HỒ CHÍ MINH TRƯỜNG ĐẠI HỌC CÔNG NGHỆ THÔNG TIN

KHOA KHOA HỌC MÁY TÍNH

TIẾU LUẬN TRIẾT HỌC:

Những Vấn Đề Triết Học Trong Lý Thuyết

Tôn Giáo

Giảng viên hướng dẫn: TS BÙI VĂN MƯA Học viên thực hiện: LÊ DUY ĐẮC NHÂN Lớp: Cao học Khóa 08 MSHV: CH1301045

TP Hồ Chí Minh, tháng 08 năm 2014

LỜI CẢM ƠN

Em xin bày tỏ lòng biết ơn sâu sắc đến TS Bùi Văn Mưa, trường Đại học Kinh tế TP.HCM đã tận tình hướng dẫn, cung cấp kiến thức, truyền đạt những kinh nghiệm quí báu giúp em hoàn thành tốt bài tiểu luận này

Xin cám ơn cha, mẹ, các anh, chị em trong gia đình đã hỗ trợ, lo lắng và động viên Đồng thời, xin cám ơn tất cả các bạn đã ủng hộ, giúp đỡ chúng tôi trong quá trình thực hiện bài tiểu luận này

Dù đã có nhiều cố gắng nhưng chắc chắn sẽ không tránh khỏi những thiếu sót, em rất mong nhận được sự đóng góp ý kiến của các Thầy giáo, Cô giáo và các bạn để đề tài này được hoàn thiện hơn

Em xin chân thành cảm ơn!

Tp Hồ Chí Minh, tháng 08 năm 2014

Học viên

NHẬN XÉT

(Của giảng viên hướng dẫn)

MỤC LỤC

LỜI CẢM ƠN 2

LỜI MỞ ĐẦU 1

1 Điều kiện lịch sử 2

1.1 Bản chất và nguồn gốc của tôn giáo 2

1.1.1 Bản chất 2

1.1.2 Nguồn gốc 2

1.2 Chức năng xã hội của tôn giáo 3

1.3 Thời kỳ đầu: hình thành và phát triển dưới tư tưởng của chủ nghĩa duy tâm 4

1.4 Thời kỳ đã hình thành xã hội loài người có giai cấp 4

2 Tôn giáo và những mặt sai trái 5

2.1 Sai lầm trong nhận thức 5

2.2 Những ảnh hường tiêu cực đến sự phát triển xã hội 5

2.2.1 Những ảnh hưởng do chính bản thân tôn giáo gây ra 5

2.2.2 Những ảnh hưởng xấu do tôn giáo bị lợi dụng bởi các thế lực khác 6

3 Tôn giáo trong thế kỷ XXI 6

3.1 Sự phát triển của các loại tôn giáo 6

3.2 Sự phát triên mang tính hình thức 7

3.3 Sự suy thoái thực sự về nội dung 7

4 Kết luận 8

TÀI LIỆU THAM KHẢO 9

Tiểu luận: Những vấn đề triết học trong lý thuyết tụn giỏo Trang 1

GVHD: TS Bựi Văn Mưa Học viờn: Lờ Duy Đắc Nhõn

LỜI MỞ ĐẦU

Tôn giáo một vấn đề t-ởng chừng nh- vô cùng cũ kĩ, nh-ng thực chất nú luôn luôn mới mẻ Cũng bởi vì tôn giáo nằm trong một bộ phận cấu thành nên xã hội này nên cùng với sự thay đổi của loài ng-ời mà tôn giáo cũng có những sự biến đổi dù là

về nội dung hay chỉ là về hình thức Tụn giỏo - một hiện tượng xó hội phức tạp, chỉ

cú thể giải thớch nú một cỏch khỏch quan khoa học dựa trờn những quan niệm của nền tảng Triết học duy vật về lich sử, cũng như nhận thức duy vật khoa học Tôn giáo

là một hình thức phản ánh h- ảo, xuyên tạc đời sống hiện thực và đã ra đời cách đây hàng chục nghìn năm nh-ng ngày nay tr-ớc sự phát triển mạnh mẽ của khoa học kĩ thuật trên thế giới, tôn giáo d-ờng nh- vẫn có sự phát triển đa dạng về hình thức và rộng lớn về quy mô Vì vậy d-ờng nh- không thể giải quyết vấn đề tôn giáo một cách

đơn thuần về mặt nhận thức xã hội

Mặt khác vai trò của tôn giáo trong đời sống xã hội ngày càng thể hiện rõ nét, tôn giáo tham gia vào rất nhiều lĩnh vực của đời sống tinh thần, các tôn giáo lớn th-ờng không chỉ ảnh h-ởng sâu sắc trong phạm vi một quốc gia riêng lẻ mà tầm ảnh h-ởng còn mang tính quốc tế

Trong bài tiểu luận ngắn của mình tôi chỉ muốn nhìn nhận vấn đề tôn giáo d-ới góc độ triết học, đặc biệt là nhìn nhận tôn giáo trên quan điểm duy vật biện chứng của Mác-Lênin

Vì chỉ là một bài tiểu luận ngắn nên tôi chỉ có thể nói sơ qua về quá trình hình thành và phát triển của tôn giáo nh-ng sẽ tập trung vào phân tích bản chất và xu h-ớng phát triển của nó trong thế kỉ XXI này ( những khoảnh khắc mà chúng ta đang sống ) trong đó lấy lịch sử hình thành và phát triển của tôn giáo làm cái nền để nhìn nhận nó nh- là một mối liên hệ nhân quả tất yếu

Tiểu luận: Những vấn đề triết học trong lý thuyết tôn giáo Trang 2

GVHD: TS Bùi Văn Mưa Học viên: Lê Duy Đắc Nhân

1 Điều kiện lịch sử

1.1 Bản chất và nguồn gốc của tôn giáo

1.1.1 Bản chất

Dựa trên cơ sở của quan niệm duy vật về lịch sử, cũng như những quan niệm của C.Mác về tôn giáo, Ph Ăng-ghen đã đưa ra một định nghĩa có tính chất kinh điển từ góc độ triết học về tôn giáo như sau: “Tất cả mọi tôn giáo chẳng qua chỉ là sự phản ánh hư ảo – vào đầu óc con người - của những lực lượng bên ngoài chi phối cuộc sống hàng ngày của họ; chỉ là sự phản ánh trong đó những lực lượng ở trần thế đã mang hình thức những lực lượng siêu trần thế” Định nghĩa này không những đã chỉ

ra được bản chất của tôn giáo mà còn chỉ ra con đường hình thành ý thức hay niềm tin tôn giáo Ở định nghĩa trên chúng ta thấy rằng ,Ph Ănghen đã tiếp tục luận điểm cho rằng con người sáng tạo ra tôn giáo (tất nhiên con người ở đây là con người của hiện thực lịch sử ) Sự sáng tạo ra tôn giáo của con người được thực hiện thông qua con đường nhận thức Chủ thể tạo ra tôn giáo là con người, đối tượng của sự phản ánh mà con người sáng tạo ra tôn giáo là sức mạnh ở bên ngoài thống trị cuộc sống hàng ngày của con người, còn phương thức nhận thức để tạo ra tôn giáo là phương thức hư ảo Với chủ thể, đối tượng và phương thức của nhận thức như trên thì kết quả là con người tạo ra cái siêu nhiên thần thánh trong đầu óc của mình thuộc lĩnh vực ý thức, niềm tin

Định nghĩa của PH Ănghen về tôn giáo tuy là định nghĩa có tính chất bao quát về hiện tượng tôn giáo, là định nghĩa rộng những cũng đã chỉ rõ cái đặc trưng, cái bản chất của tôn giáo đó là niềm tin hay thế giới quan hoang đường hư ảo của con người

Sự ra đời hiện tượng tôn giáo với bản chất như trên là tất yếu khách quan ,vì khi con ngưòi bị bất lực trước sức mạnh của thế giới bên ngoài thì con người cần đến tôn giáo nhằm bù đắp cho sự bất lực ấy Điều đó cũng có nghĩa là bản chất của tôn giáo được thể hiện rõ nhất thông qua chức năng đền bù hư ảo của nó

1.1.2 Nguồn gốc

VI.Lê-nin đã gọi toàn bộ những nguyên nhân và điều kiện tất yếu làm nảy sinh niềm tin tôn giáo là những nguồn gốc của tôn giáo Nguồn gốc đó bao gồm: Nguồn gốc xã hội, nguồn gốc nhận thức, nguồn gốc tâm lý

Nguồn gốc xã hội của tôn giáo là toàn bộ những nguyên nhân và điều kiện khách quan của đời sống xã hội tất yếu làm nảy sinh và tái hiện những niềm tin tôn giáo Trong đó có một số nguyên nhân và điều kiện gắn với mối quan hệ giữa con người với con người Chúng ta thấy rằng, sự thống trị của tự nhiên đối với con người không phải được quyết định bởi những thuộc tính và quy luật của bản thân giới tự nhiên mà được quyết định bởi tính chất mối quan hệ của con người với tự nhiên,

Tiểu luận: Những vấn đề triết học trong lý thuyết tôn giáo Trang 3

GVHD: TS Bùi Văn Mưa Học viên: Lê Duy Đắc Nhân

nghĩa là bởi sự phát triển kém của lực lượng sản xuất xã hội mà trước hết là công cụ lao động Như vậy không phải bản thân giới tự nhiên sinh ra tôn giáo mà là mối quan

hệ đặc thù của con người với tự nhiên, do trình độ sản xuất quyết định Trong tất cả các hình thái xã hội trước Cộng sản Chủ Nghĩa, những mối quan hệ xã hội đã phát triển một cách tự phát Những quy luật phát triển của xã hội biểu hiện như là những lực lượng mù quáng, trói buộc con người và ảnh hưởng quyết định đến số phận của

họ Những lực lượng đó trong ý thức con người được thần thánh hoá và mang hình thức của những lực lượng siêu nhiên

Nguồn gốc nhận thức của tôn giáo cũng như mọi ý thức sai lầm chính là sự tuyệt đối hoá, sự cương điệu mặt chủ thể của nhận thức con người (hay hình thức chủ quan của nó), biến nó thành cái không còn nội dung khách quan, không còn cơ sở

“thế gian”, nghĩa là thành cái siêu nhiên thần thánh

Nguồn gốc tâm lý của tôn giáo theo Feurbach không chỉ bao gồm những tình cảm tiêu cực (sự lệ thuộc sợ hãi, không thoả mãn, đau khổ, cô đơn ) mà cả những tình cảm tích cực (niềm vui, sự thoả mãn, tình yêu, sự kính trọng…) không chỉ những tình cảm, mà cả những điều mong muốn, ước vọng, nhu cầu khắc phục những tình cảm tình cảm tiêu cực muốn được đền bù hư ảo

1.2 Chức năng xã hội của tôn giáo

Chủ nghĩa Mác cho rằng tôn giáo là một hiện tượng xã hội, nguồn gốc của nó là

ở trong những điều kiện tồn tại vật chất của xã hội trong những giai đoạn phát triển

xã hội nhất định, nghĩa là ở các mối quan hệ hạn chế của con người trước những sức mạnh tự nhiên và đối với nhau Sự bất lực của con người trước những sức mạnh tự nhiên và xã hội đã nảy sinh ra nhu cầu đền bù sự hạn chế của các mối quan hệ hiện thực, quan hệ “trần gian”- thế giới bên kia Vì thế có thể gọi chức năng đền bù hư ảo

là chức năng chủ yếu và đặc thù của tôn giáo

Luận điểm nổi tiếng của C.Mác: “Tôn giáo là thuốc phiện của nhân dân” đã làm nổi bật chức năng đền bù hư ảo Giống như thuốc phiện tôn giáo đã tạo ra cái vẻ bề ngoài của “sự làm nhẹ” tạm thời nỗi đau khổ của con người, an ủi cho những mất mát, những thiếu hụt hiện thực của đời sống con người, đồng thời gây ra những tác động có hại đối với con người khi tạo ra ở họ nhu cầu thường xuyên tách khỏi hiện thực, tiêm nhiễm cho họ những quan niệm phản khoa học

Trong những điều kiện lịch sử cụ thể, tôn giáo thậm chí có thể là chỗ dựa tinh thần cho những ước muốn chân chính của quần chúng bị áp bức, phục vụ cho lợi ích của họ Ví dụ nó đã từng làm vỏ bọc tư tưởng của các phong trào xã hội tiến bộ Nhưng ở đây nó vẫn không hề mất chức năng đền bù hư ảo, vì hạt nhân cơ bản của các tôn giáo - niềm tin vào cái siêu nhiên - luôn luôn gây tác động kìm hãm đối với

Tiểu luận: Những vấn đề triết học trong lý thuyết tụn giỏo Trang 4

GVHD: TS Bựi Văn Mưa Học viờn: Lờ Duy Đắc Nhõn

tớnh tớch cực của quần chỳng, chuyển hướng niềm tin và sự nỗ lực của họ vào con đường hư ảo Chớnh vỡ vậy VI.Lờ nin đó nhấn mạnh: “Tụn giỏo là thuốc phiện đối với nhõn dõn – cõu núi đú của C.Mỏc là hũn đỏ tảng của toàn bộ quan điểm của chủ nghĩa Mỏc trong vấn đề tụn giỏo

1.3 Thời kỳ đầu: hỡnh thành và phỏt triển dưới tư tưởng của chủ nghĩa duy tõm

Có thể nói ngay từ khi xuất hiện loài ng-ời trên trái đất này thì tôn giáo cũng xuất hiện theo Nh- Lênin đã viết: sự sợ hãi đã tạo ra thần linh, con ng-ời từ thuở đầu sơ khai vô cùng nhỏ bé và yếu ớt, họ cảm thấy kinh sợ tr-ớc sức mạnh của tự nhiên Trong thế giới quan của họ thiên nhiên đ-ợc cai quản bởi các vị thần: thần sấm, thần m-a, thần gió đ-ợc phác hoạ trong các cuốn Kinh thánh hay các cuốn sách nh-: Thần thoại Hi lạp, hay các sách kinh của các đạo Hinđu (đạo của ng-ời ấn) Ví dụ nh- đạo Hinđu là một hệ thống tôn giáo - tín ng-ỡng - triết học Tôn giáo này quan niệm các vị thần cai quản thế giới này nh- Indra(Thần Sấm), Surya (Thần mặt trời), Varu (Thần gió), Agni (Thần Lửa), Varuna (thần không trung) Con ng-ời không hề

có sự tác động gì đối với thế giới họ đang sống do đó chỉ có cúng tế kêu cầu thì con ng-ời mới đ-ợc Thần linh phù hộ trong mọi công việc

Chính vì vậy mà trên quan điểm của chủ nghĩa duy vật biện chứng thì: sự bất lực của con ng-ời tr-ớc những sức mạnh tự nhiên là nguyên nhân làm nảy sinh và tái hiện tôn giáo Tôn giáo khi đó là một phần trong đời sống con ng-ời bởi nó đã bao gồm những sức mạnh nằm bên ngoài con ng-ời và đ-ợc phản ánh vào trong thế giới quan của con ng-ời

1.4 Thời kỳ đó hỡnh thành xó hội loài người cú giai cấp

Cho đến khi con ng-ời thoát khỏi thời kì sơ khai, và đã có sự hình thành một xã hội loài ng-ời rõ rệt thì con ng-ời lại trở nên bất lực tr-ớc chính những vấn đề của xã hội đó gây ra cho họ Họ tin vào những con ng-ời có sức mạnh toàn năng có thể che chở cho họ và đem lại cho họ cuộc sống hạnh phúc và họ tôn sung những con ng-ơi

đó một cách tuyệt đối: đó có thể là Chúa Giê-su (đạo Thiên Chúa), Thánh Allah (đạo Hồi) hay Đức Phật Thích Ca (đạo Phật), khi đó tôn giáo bắt đầu đ-ợc hình thành một cách rõ rệt Điều đó ta có thể cho là tất nhiên: yếu thì cần phải đ-ợc che chở Nh-ng xét trên quan điểm duy vật biện chứng thì đó lại là một sai lầm: đó là sự tuyệt đối hoá, sự c-ờng điệu một mặt nào đó của năng lực nhận thức, làm cho nhận thức của con ng-ời xa rời thế giới hiên thực dẫn đến sự phản ánh sai lầm, h- ảo thế giới đó Xét về mặt nhận thức và xét trên cặp phạm trù tất nhiên - ngẫu nhiên ta cũng có thể hiểu một phần nào về sự hình thành tôn giáo: đó là do khi xã hội ch-a phát triển con ng-ời vẫn còn nghèo đói và nhận thức của con ng-ời về tự nhiên vẫn còn hạn hẹp thì

sự ra đời của tôn giáo nh- một điều tất nhiên bởi mỗi tôn giáo đều có những t- t-ởng

Tiểu luận: Những vấn đề triết học trong lý thuyết tụn giỏo Trang 5

GVHD: TS Bựi Văn Mưa Học viờn: Lờ Duy Đắc Nhõn

riêng về giới tự nhiên cũng nh- con ng-ời Con người là một trong “vạn vật” nhưng đồng thời chớnh nú lại là quý giỏ nhất trong toàn bộ thế giới “vạn vật ” Con người là một sinh vật cú năm bẩm tớnh tự nhiờn Đú là : nhõn, nghĩa, lễ, trớ, tớn “Nhõn - là lũng nhõn ỏi, khỏc với bất nhõn ở chỗ khụng phải là người cú tõm ỏc” Điều đú cú nghĩa là biết thương người, yờu người Nghĩa - là chớnh nghĩa đồng thời cũn là nghĩa

vụ, tức là thực hiện bổn phận của mỡnh Lễ - là lễ độ cỏch cư xử tức là tuõn theo đạo

để trưởng thành Trớ - là sự hiểu biết, tức là quan sỏt và nhận thức sõu, khụng lầm lẫn, nắm bắt cỏi huyền vi và tỡm tũi tõm lý Tớn - là lũng chõn thành, là tớnh chõn thực tức là nhất mực trung thành với một ai hoặc một việc gỡ đú mà khụng dao động, nghiờng ngả Nếu nói sự ra đời của tôn giáo là một hiện t-ợng thì bản chất của nó cũng chỉ phản ánh sự yếu ớt của con ng-ời tr-ớc những vấn đề của tự nhiên và xã hội, bởi hầu hết các tôn giáo đều quan niệm đều coi bản thân con ng-ời là thực sự yếu ớt

và nhỏ bé và luôn có một sức mạnh siêu nhiên nào đó để họ cầu cứu: Chúa trời, Thánh Alla, Đức Phật nh- đã nói ở trên

2 Tụn giỏo và những mặt sai trỏi

2.1 Sai lầm trong nhận thức

Chính do sự sai lầm nh- đã nói ở trên, mà tôn giáo có ảnh h-ởng khá tiêu cực đối với sự phát triển hoàn chỉnh của hình thái kinh tế xã hội Xét về mặt triết học trên quan điểm của chủ nghĩa duy vật biện chứng thì con ng-ời luôn sử dụng nhận thức của mình để cải tạo xã hội ngày càng trở nên tốt đẹp hơn thì trong thế giới quan tôn giáo thì con ng-ời lại chẳng có tác dụng gì trong việc cải biến thế giới: đạo Phật quan niệm đời là bể khổ nên chủ tr-ơng lánh đời để tự tu thân mong giải thoát khỏi cõi khổ

đau để đạt tới cõi Niết bàn là t-ợng tr-ng cho sự siêu thoát, con đường tu thân nhằm mục đích vượt ra khỏi vũng tồn tại nhơ bẩn để trở thành giọt nước trong, không vương vấn gỡ đến ngọn súng vào vũng đục, đạo thiên Chúa quan niệm Chúa đã tạo nên tất cả và con ng-ời phải nghe theo lời Chúa dạy, tất cả đã đ-ợc ghi trong Kinh thánh con ng-ời của tôn giáo là con ng-ời nhỏ bé và họ luôn phải tìm kiếm sức mạnh

ở bên ngoài con ng-ời họ

2.2 Những ảnh hường tiờu cực đến sự phỏt triển xó hội

2.2.1 Những ảnh hưởng do chớnh bản thõn tụn giỏo gõy ra

Nh- ở trên đã nói thì con ng-ời trong thế giới quan tôn giáo là vô cùng nhỏ bé chính vì vậy con ng-ời không hề có tác dụng trong việc cải biến xã hội Nừu con ng-ời chỉ nhận thức thế giới d-ới thế giới quan tôn giáo thì chắc chắn cuộc sống của chúng ta sẽ không bao giờ đ-ợc nh- ngày nay mà chúng ta sẽ mãi mãi chỉ là những sinh vật nhỏ bé và chịu ảnh h-ởng hoàn toàn của các sức mạnh tự nhiên

Tiểu luận: Những vấn đề triết học trong lý thuyết tụn giỏo Trang 6

GVHD: TS Bựi Văn Mưa Học viờn: Lờ Duy Đắc Nhõn

ở ph-ơng Tây đã có một thời Thiên chúa giáo chi phối hoàn toàn nhận thức của con ng-ời Khi đó những ai đi ng-ợc lại những suy nghĩ của đạo Thiên chúa đều phải nhận lấy những hình phạt nặng nề, nh- Galile chứng minh đ-ợc rằng Trái đất quay xung quanh mặt trời nh-ng nhà thờ lại quan niệm rằng trái đất là trung tâm và mặt trời phải quay quanh trái đất và kết cục là Galile đã phải lĩnh án hoả thiêu

Chính vì thế giới quan tôn giáo có sự sai lệch nh- vậy nên sự sai lầm trong nhận thức của những ng-ời theo đạo là một điều tất nhiên Tuy đã b-ớc sang thế kỉ XXI thế kỉ của văn minh, nh-ng chỉ mới chỉ tr-ớc cái khoảnh khắc mà chúng ta đang sống một thời gian ngắn thôi đã có những quan niệm hết sức sai lầm: tiêu biểu nhất là quan niệm về ngày tận thế (khi con ng-ời b-ớc vào thế kỉ mới) khiến cho rất nhiều ng-ời phải chết oan bởi những vụ tự sát tập thể vì một viễn cảnh đ-ợc cứu rỗi, đ-ợc đến với Chúa khi b-ớc sang thế giới bên kia

Cũng chính bởi nhận thức sai lệch mà trong một số giáo phái xuất hiện những t- t-ởng rất cực đoan: nh- vụ đầu độc bằng khí độc tại ga tàu điện ngầm của giáo phái Aum mấy năm tr-ớc tại Nhật Bản, hoặc những vụ khủng bố của những phần tử Hồi giáo cực đoan nh- vụ khủng bố 11/9 tại trung tâm thương mại Thế Giới vừa rồi của những phần tử này mà cầm đầu là Bin Laden

2.2.2 Những ảnh hưởng xấu do tụn giỏo bị lợi dụng bởi cỏc thế lực khỏc

Cũng chính bởi tôn giáo là một bộ phận cấu thành xã hội nên nó là ph-ơng tiện bị ng-ời ta sử dụng nó cho các mục đích khác Chúng ta hẳn con nhớ những vụ xây chùa giả rầm rộ ở chùa H-ơng để nhằm mục đích bòn rút những đồng tiền thành tâm của các tín đồ Rồi những trò nhảm nhí nh- lên đồng, gọi hồn, xem bói, giải hạn Tất cả chỉ là lợi dụng tôn giáo để kiếm tiền bất chính

Ở n-ớc ta tự do tín ng-ỡng và không tín ng-ỡng là quyền của mỗi công dân, nh-ng có một số kẻ xấu đã sử dụng chiêu bài tôn giáo để phá hoại n-ớc ta Nh- những vụ truyền bá t- t-ởng phản động của đao Hồi cực đoan vào các tỉnh miền nam n-ớc ta, hay lợi dụng tôn giáo để các thế lực thù địch xúi bẩy sự nổi dậy của nhân dân các tỉnh Tây nguyên nhằm các mục tiêu chính trị của những kẻ phản động với sự chuẩn bị ra đời của nhà nước mới

3 Tụn giỏo trong thế kỷ XXI

3.1 Sự phỏt triển của cỏc loại tụn giỏo

Kiểu tụn giỏo hiện đại ra đời nhằm làm cho tụn giỏo phự hợp với sự phỏt triển mới của lịch sử xó hội Đặc trưng của kiểu tụn giỏo này là nú đó cú giỏo lý, giỏo luật,

cú hệ thống lễ nghi thờ cỳng chặt chẽ, và đặc biệt là cú tổ chức - nghĩa là nú đó là một tiểu hệ thống kiến trỳc thượng tầng