QUAN NIỆM CỦA P. FEYERABEND Về vai trò của Khoa học trong xã hội hiện đại

Trong dòng chảy của triết học phương Tây hiện đại, triết học Mỹ phát triển mạnh mẽ, không ngừng khái quát lý luận đối với thành quả của cách mạng khoa học mới, phản ứng triết học nhanh n

Ề TÀI :

Giảng viên hướng dẫn: TS BÙI VĂN MƯA

Học viên thực hiện: ĐÀO TẤN NGỌC

Mã số học viên: CH1301043

TPHCM, tháng 8/ 2014

LỜI MỞ ĐẦU

Hiện nay trên thế giới đang diễn ra cuộc chạy đua phát triển kinh tế rất sôi

động, các nước nhanh chóng thực hiện các chính sách kinh tế nhằm đa kinh tế

phát triển trong đó con người là vị trí trung tâm Muốn vậy các nước không còn

con đường nào khác là phải đẩy mạnh phát triển khoa học Do vậy vấn đề phát

triển khoa học là vấn đề chung mang tính toàn cầu khiến mọi người đều phải

quan tâm nghiên cứu nó

Trong dòng chảy của triết học phương Tây hiện đại, triết học Mỹ phát triển

mạnh mẽ, không ngừng khái quát lý luận đối với thành quả của cách mạng khoa

học mới, phản ứng triết học nhanh nhậy trước mâu thuẫn xã hội phương Tây, hấp

thụ toàn diện triết học và văn hóa bên ngoài, giữ gìn và điều chỉnh khéo léo tinh

thần triết học truyền thống bản địa, tạo ra không ít nhà triết học và học thuyết

triết học mang tầm thế giới Nghiên cứu triết học Mỹ hiện đại góp phần nghiên

cứu một cách cặn kẽ toàn bộ diện mạo triết học và văn hóa phương Tây hiện

đại Vì vậy, em quyết định chọn đề tài “Quan niệm của P Feyerabend về vai

trò của khoa học trong xã hội hiện đại”.

Nội dung bài thu hoạch chia 3 phần:

1) Triết học khoa học

2) Triết lý phản nghiệm của Karl Popper

3) Quan niệm của Feyerablend về khoa học hiện đại

Em xin cảm ơn Thầy TS Bùi Văn Mưa đã nhiệt tình truyền đạt kiến thức

bổ ích cho em về môn học này Do thời gian nghiên cứu và khả năng của bản

thân em còn hạn chế nên bài thu hoạch này chắc chắn sẽ không tránh khỏi phần

thiếu sót Em rất mong nhận được sự góp ý của Thầy để bài thu hoạch này hoàn

thiện hơn

Học viên thực hiện

ĐÀO TẤN NGỌC – CH1301O43

QUAN ĐIỂM CỦA PAUL KARL FEYERABEND VỀ VAI TRÒ CỦA

KHOA HỌC TRONG XÃ HỘI HIỆN ĐẠI

1.1 Triết học khoa học

Khoa học triết học nghiên cứu về quy luật và tính hợp lý của sự phát triển

của khoa học Trong bối cảnh cách mạng khoa học – kỹ thuật phát triển mạnh

mẽ, giới triết học Mỹ hiện đại rất quan tâm khai thác lĩnh vực này Khuynh

hướng lý luận cơ bản của nó là phê phán chủ nghĩa kinh nghiệm lôgíc, dưới ảnh

hưởng trực tiếp của triết học hậu phân tích, chú trọng vận dụng quan điểm chỉnh

thể luận, liên hệ chặt chẽ với các nhân tố lịch sử và văn hóa xã hội, nghiên cứu

trong trạng tháiđộng quá trình lịch sử của sự phát triển khoa học và kết cấu nội

tại của nó Hình thành ba trường phái chính, mỗi trường phái đều đem lại những

thành quả nghiên cứu đáng học hỏi

Từ năm 1962, giáo sư T.S.Kuhn thuộc Học viện kỹ thuật Massachusetts

đã xuất bản một số công trình, như Kết cấu của cuộc cách mạng khoa học, v.v

sáng lập trường phái chủ nghĩa lịch sử Ông cũng là một nhà lịch sử khoa học nổi

tiếng Với tài liệu lịch sử phong phú, ông trình bày sự phát triển của khoa học

như một quá trình lịch sử chuyển đổi từ “mô hình chuẩn” sang sự thay đổi lẫn

nhau giữa tập trung, tích luỹ tri thức và sáng tạo mới, với một kết cấu sống động

Mô hình chuẩn không hề là những công thức lôgíc không biến đổi, mà là những

mô hình tri thức tổng hợp mang bối cảnh thế giới quan và chịu sự quy định của

các loại nhân tố văn hóa xã hội Dưới ảnh hưởng sâu sắc của tư tưởng

W.V.Quine, ông cho rằng về bản chất mô hình chuẩn là một “công cụ nhân tạo”

dùng để giải quyết các vấn đề khó, các mô hình khoa học khác nhau đều có các

ngôn ngữ khoa học mang sự thừa nhận và ý nghĩa bản thể luận không giống

nhau, ví như các phương ngữ khác nhau thì có “tính không thể thông ước”, nó

cho thấy khuynh hướng tương đối trong chủ nghĩa thực dụng của ông Sau khi ra

đời, học thuyết của Kuhn đã ảnh hưởng rộng khắp giới triết học khoa học quốc

tế Các học thuyết “nghiên cứu truyền thống” của Larry Laudan hay học thuyết

chủ nghĩa đa nguyên của Paul Karl Feyerabend ở Mỹ đã điều chỉnh và phát triển

thêm học thuyết của Kuhn, đều thuộc vào trường phái này

1.2 Triết lý phản nghiệm của Karl Popper

K Popper người gốc Do Thái, sinh trưởng ở Vienna, lúc đầu thân cận với

nhiều người trong trường phái thực chứng Có thời ông là Marxist, và đã có

những kinh nghiệm về sự không định, thiếu logic khoa học của các giải thích

hiện tượng xã hội qua các thuyết tâm lý của Freud và Adler khi ông làm phụ tá

cho Adler trong các văn phòng xã hội giúp trẻ em và thanh niên nghèo ở Vienna

Adler là học trò của Freud và là người đưa ra lý thuyết xã hội gọi là thuyết Adler

(Adlerism) Theo đó con người có một nhu cầu cơ bản trong xã hội: đó là muốn

có quyền lực Khi quyền lực mình mong muốn vượt quá tầm tay của mình vì các

trở lực bên ngoài, thì con người hình thành những tâm trạng, hành động tâm lý

Những tâm trạng, hành động này được thể hiện qua một mặc cảm tự ti nhằm che

giấu cái yếu, cái bất lực của mình

Tuy xuất thân từ phái thực chứng, Popper đã có nhiều đóng góp vào triết

lý khoa học hiện đại Trái với thực chứng, ông cho rằng tất cả những quan sát

(observations) đều không trung tính, mà đầy lý thuyết (theory laden) Ông nghĩ

rằng không có các môn đề (subject matters) như tâm lý, xã hội, thiên nhiên mà

chỉ có các vấn đề (problems) và ước muốn của chúng ta để giải thích chúng Đối

với Popper, câu hỏi then chốt là: làm sao chúng ta có thể xác định một lý thuyết

là khoa học hay không khoa học (mà ông gọi là ngụy khoa học)

Theo ông, một lý thuyết được gọi là khoa học khi nó có những điều kiện

sau:

 Thuyết ấy phải cho cơ hội kiểm nghiệm để chứng tỏ là nó sai;

 Đưa ra những tiên đoán: thuyết phải “táo bạo” tiên đoán những

hiện tượng chưa được quan sát và kiểm nghiệm

Tất cả mọi thuyết và phương pháp khoa học phải khách quan Popper cho

là luật thiên nhiên và vũ trụ là phổ quát, ông tin là lý thuyết khoa học phải cạnh

tranh trong môi trường phản nghiệm Lý thuyết phải có tính chất phản nghiệm

(falsifiability), mạnh dạn cấp tiến trong tiên đoán và qua nguyên lý phản nghiệm

để có và được thay thế bởi các lý thuyết nào gần với sự thật hơn (Popper gọi là

"versimilitude") Vì thế, khoa học là một chuỗi các lý thuyết bị đổ để đến lý

thuyết gần hơn với "versimilitude" Chủ nghĩa thực chứng và thuyết Popper chủ

yếu dựa vào vật lý học như mô hình triết lý khoa học

Đối thủ nổi tiếng nhất của Karl Popper là Thomas Kuhn Theo Kuhn, ít

môn khoa học nào thật sự là "khoa học" theo tiêu chuẩn của Popper Kuhn cho

rằng chúng ta không thể so sánh lý thuyết khoa học này với lý thuyết khoa học

khác, vì chúng thuộc những phạm trù khác nhau, với những giới hạn khác nhau

Thuyết của Kuhn ra đời vào đầu thập niên 1960 khi mà xã hội phương

Tây bắt đầu cởi mở về văn hoá, chính trị với nhiều phong trào phản kháng các

nền tảng và trật tự xã hội hiện hữu Các nhóm trí thức xã hội học, triết học, đa số

từ phe tả chống lại những gì đại diện cho chính thống trong xã hội, đã dùng

thuyết của Kuhn để nghiên cứu vấn đề xã hội trong sự phát triển khoa học và tri

thức Từ đó một ngành mới được thành hình song song với ngành triết lý khoa

học và lần lần lấn át ngành triết lý khoa học cổ điển Ngành mới này sau được

gọi là xã hội học về tri thức khoa học

1.3 Học thuyết chủ nghĩa đa nguyên của Paul Karl Feyerabend

1.3.1 Giới thiệu

Feyerabend (Paul Feyerabend Karl,1924 -1994), triết gia người Mỹ về

khoa học, sinh viên Karl Popper, tác giả của "Phương pháp chống: Chương trình

nhận thức luận vô chính phủ" " Tự do của khoa học trong xã hội"

Trong tác phẩm nổi tiếng "Against method" ("Chống phương pháp"), đi xa

hơn nữa Feyerabend cho rằng không có một phương pháp khoa học nào là thích

hợp cho mọi trường hợp, và hô hào "dân chủ" trong nghiên cứu khoa học Ông

định nghĩa "khoa học là cái gì mà các nhà khoa học làm"! Feyerabend kêu gọi

phân chia, tách rời ảnh hưởng khoa học ra khỏi xã hội, giống như tách rời tôn

giáo và nhà nước, để tránh sự độc tôn của một chủ thuyết khoa học trong việc

vận hành xã hội

1.3.2 Quan niệm của Feyerablend về khoa học hiện đại

P.Feyerabend kịch liệt phê phán chủ nghĩa kinh nghiệm trong các hình

thức trước đây của triết học khoa học, trói buột con người phải tuân theo những

phương pháp, những quy tắc cứng nhắc, bất biến để tạo thành một lý luận nào đó

Điều đó trở thành chướng ngại cho sự tiến bộ của khoa học Feyerabend phủ định

khả năng của phương pháp phổ biến trong nhận thức trên cơ sở cho rằng sự phát

triển của tri thức tất yếu giả định sự khước từ các phương pháp cũ và hình thành

các phương pháp mới

Ông cho rằng không một phương pháp hay phương thức nào có thể gọi là

chuẩn để tuân theo trong nghiên cứu khoa học Nói cách khác, không nên loại bỏ

phương pháp nào Kết quả của các nhà khoa học dựa vào các phương pháp không

phải lúc nào cũng thành công Ta chỉ có thể đánh giá thành tựu sau kết quả của

nghiên cứu, và không thể tiên đoán chắc chắn về sự thành công của các phương

pháp Công chúng có thể tham gia vào các cuộc tranh luận khoa học, và nếu nó

có ảnh hưởng đến mọi người trong xã hội thì công chúng nên tham gia Khoa học

phải được dân chủ hoá và những khoa học gia thiểu số có ý kiến, phương thức

khác với đa số phải được bảo vệ

P.Feyerabend chủ trương sử dụng “phương pháp kiểu mở cửa, kiểu sáng

tạo, có sức sống tìm ra bí mật giới tự nhiên một cách có hiệu quả nhất” Ông cho

rằng, việc tuân thủ một phương pháp, cho dù nó chân thực và hiệu quả thì cũng

không dung hợp với tư duy sáng tạo của khoa học, vì vậy mà các nhà khoa học

cần phải tuân theo nguyên tắc “mọi thứ đều được cho phép” hay “thế nào cũng

được” Đó là nguyên tắc cơ bản của phương pháp luận đa nguyên của

P.Feyerabend Nghĩa là nhà khoa học có thể và cần sử dụng mọi phương pháp,

nguyên lý, lý luận, cũng như cách tiếp cận mà đối với họ là cần thiết để giải

quyết những vấn đề nghiên cứu của mình

Theo Feyerabend, có nhiều loại khoa học khi con người tiếp cận với thế

giới bên ngoài và học hỏi qua nhiều phong cách, quan niệm khác nhau Thí dụ, ở

vùng sa mạc nam California xưa kia có cả ngàn thổ dân Cuahila mà ngày nay chỉ

có một vài gia đình da trắng có thể ở và tồn tại được Dân tộc Cuahila sống được

là vì họ có những kiến thức mà họ tiếp thu qua con đường khác phương pháp mà

chúng ta gọi là "khoa học" Khoa học của Tây phương hiện nay chỉ là một trong

nhiều loại khoa học mà thôi Chúng ta phải chấp nhận và sử dụng thành quả kiến

thức của các xã hội bản địa để phục vụ và làm lợi cho họ chứ không phải áp đặt

thay thế hoàn toàn những kiến thức ấy

Cơ bản, khoa học là một hoạt động "vô tổ chức" và nhân bản, Feyerabend

khẳng định Vì thế, theo ông, nên khuyến khích, thúc đẩy sự tiến bộ, thay vì ép

buộc khoa học vào một khuôn khổ được chỉ đạo theo "luật lệ và trật tự" Một

nguyên lý duy nhất không ngăn cản sự tiến bộ của con người là: tất cả đều được

cho phép và hoạt động Feyerabend cho rằng nên bãi bỏ sự phân biệt giữa bối

cảnh (context) của sự khám phá và bối cảnh của sự phản nghiệm, của tiêu chuẩn,

của dữ kiện quan sát Cố gắng phân biệt chúng sẽ có những kết quả thảm hại

không lường được Theo Feyerabend, chủ nghĩa duy lý phê phán của Popper thất

bại là vì thế Trong xã hội dân chủ, khoa học phải được tách rời ra khỏi chính

quyền cũng như tôn giáo đã được tách ra khỏi chính quyền như hiện nay; không

một phương pháp hay một tôn giáo nào được độc tôn trong hệ thống chính quyền

xã hội

Tư tưởng về sự phát triển khoa học của Feyerabend mang xu hướng nhân

đạo Nó hướng đến sự phát huy tính sáng tạo của con người, hình thành không

khí dân chủ tự do trong nghiên cứu tìm tòi Với Feyerabend khoa học như một

phương tiện phát triểnnhân cách và tiền đề sáng tạo của con người Tuy nhiên

chủ nghĩa đa nguyên của ông thể hiện rõ “tính trung lập” giữa chủ nghĩa duy vật

và chủ nghĩa duy tâm và đó cũng là đặc điểm chung của chủ nghĩa hậu thực

chứng

KẾT LUẬN

Sự nghiệp của khoa học là một tất yếu lịch sử Nó nhắm tới những mục

tiêu rất cụ thể và mang tính cách mạng Nó thay đổi mới hàng loạt vấn để cả về

lý luận và thực tiễn, cả về kinh tế và chính trị - xã hội

Theo các nhà kinh điển của chủ nghĩa Mác-Lênin, con người vừa là điểm

khởi đầu vừa là điểm kết thúc, đồng thời vừa là trung tâm của mọi biến đổi lịch

sử Nói cách khác, con ngời là chủ thể chân chính của các quá trình xã hội Trong

xã hội hiện đại ngày nay, chủ thể của quá trình phát triển khoa học vẫn chính là

con ngời Chính vì vậy, quá trình này đòi hỏi phải có nguồn nhân lực đủ về số

lượng, mạnh về chất lượng Nói cách khác, nguồn nhân lực phải trở thành động

lực thật sự của sự phát triển

Không chỉ khoa học tự nhiên mà cả khoa học xã hội cũng đã nhờ cái lực

đẩy đó mà trở thành khoa học nhân văn, khoa học con người Khoa học nhân văn

chỉ có thể xuất hiện cùng lúc khi triết học về con người đã phát triển tới đỉnh cao

Đó là một cuộc cách mạng trong nền văn hoá của loài người khi bước vào thế

giới hiện đại Giờ đây, khi khoa học hiện đại được triết học khơi nguồn thì chủ

nghĩa trung tâm xã hội phải lùi bước và "chủ nghĩa trung tâm cái tôi" phải được

thay bằng quan niệm coi con người là trung tâm thực tại, con người là chủ thể để

nhận thức thực tại Chủ nghĩa kỹ trị phải được thay thế bằng chủ nghĩa nhân trị

Không chỉ có "văn học là nhân học", mà tất cả các khoa học xã hội, kể cả các bộ

môn lấy xã hội làm trung tâm như xã hội học, kinh tế cũng đều trở thành khoa

học nhân văn, một khi chúng gắn hữu cơ với triết học con người

TÀI LIỆU THAM KHẢO

[1] Slide bài giảng môn “Triết học” năm 2014 của TS Bùi Văn Mưa, Đại Học

CNTT – ĐHQG TP Hồ Chí Minh;

[2] Triết học Mỹ đương đại:

http://kmacle.duytan.edu.vn/Home/ArticleDetail/vn/106/793/triet-hoc-my-duong-dai

[3] Khoa học trong xã hội tự do (Luân đôn: New Left Books) Feyerabend,P

(1981) Realism, Rationalism and Scientific Method, Philosophical Papers,

Volumne 1 (Cambridge University Press)

[4] Tạp chí khoa học, Đại học Huế, tập 72A, số 3, năm 2012

[5] Bùi Đăng Duy, Nguyễn Tiến Dũng, Giáo trình lịch sử triết học phương Tây

hiện đại, Nxb Giáo dục, Hà Nội, 2002