Hệ thống phòng ngừa khủng hoảng tài chính cho Việt Nam trong quá trình hội nhập

nhi u các công trình có giá tr h c thu t cao đã đ c công b nh McKinnon, Edward Shaw, Fry và Roland Clark, Caprio và Kliengebiel, Lindgren, Garcia và Saal Goldstein, Kaminsky và Reihart,

M c l c

L i cam đoan

M c l c i

Danh m c các b ng bi u v

Danh m c các hình vi

Danh m c các t vi t t t viii

Ph n m đ u 1

Ch ng 1: H i nh p tài chính và kh ng ho ng 8

1.1 T do hóa tài chính và h i nh p tài chính 9

1.1.1 Kìm hãm tài chính 9

1.1.2 Các n i dung c b n c a t do hóa tài chính 10

1.1.3 M c đ h i nh p tài chính .12

1.1.4 H i nh p tài chính và tính hi u qu c a th tr ng tài chính 14

1.2 T t do hóa tài chính đ n kh ng ho ng tài chính 15

1.2.1 S mong manh v tài chính 16

1.2.2 C ng th ng tài chính 17

1.2.3 Khái ni m kh ng ho ng tài chính 19

1.3 Các mô hình kh ng ho ng tài chính tr c n m 2008 20

1.3.1 Kh ng ho ng ti n t (Currency crisis) 20

1.3.2 Kh ng ho ng ngân hàng (Banking Crisis) 25

1.3.3 Kh ng ho ng kép lo i m t 27

1.3.4 Kh ng ho ng n và kh ng ho ng kép lo i hai 30

1.3.5 Các nghiên c u khác v kh ng ho ng n 33

1.4 Các k t qu nghiên c u m i v kh ng ho ng tài chính sau n m 2008 36

1.4.1 Toàn c u hóa – nguyên nhân sâu xa c a cu c kh ng ho ng tài chính n m 2008 36

1.4.2 Xu h ng phát tri n c a các cu c kh ng ho ng tài chính 39

1.4.3 Nh ng bài h c đ c rút ra t cu c kh ng ho ng tài chính n m 2008 42

Ch ng 2: Nh n di n nh ng d u hi u c a kh ng ho ng tài chính t s c kh e n n kinh t Vi t Nam 47

2.1 Nh ng cú s c n i sinh 48

2.1.1 Cú s c ti n t 48

2.1.2 Chính sách h tr lãi su t và n x u c a h th ng NHTM 53

2.1.3 Gói kích c u và chính sách tài khóa 56

2.2 Nh ng cú s c ngo i sinh 60

2.2.1 B i c nh kinh t toàn c u h u kh ng ho ng tài chính n m 2008 60

2.2.2 Tác đ ng c a kh ng ho ng đ n n n kinh t Vi t Nam 61

2.2.3 T giá h i đoái và cán cân thanh toán qu c t 65

2.2.4 Nguy c Vi t Nam b t n công ti n t 70

Ch ng 3: Xây d ng mô hình c nh báo kh ng ho ng tài chính cho Vi t Nam 77

3.1 Các mô hình c nh báo kh ng ho ng 78

3.1.1 Ý t ng d báo kh ng ho ng ti n t c a Kaminsky và Reinhart 78

3.1.2 Mô hình Probit 79

3.1.3 Mô hình Logic m (Neuro Fuzzy) 80

3.1.4 Mô hình “ti p c n d u hi u” (Signal approach) 81

3.1.5 L a ch n mô hình phù h p v i Vi t Nam 84

3.2 ng d ng mô hình TCDH đ

c nh báo kh ng ho ng tài chính Vi t Nam 85

3.2.1 i u ch nh các bi n s c a mô hình .85

3.2.2 C s d li u 86

3.2.3 Xây d ng chu i ch s c nh báo kh ng ho ng 87

3.2.4 Xây d ng chu i ch s c nh báo kh ng ho ng th c nghi m cho Vi t Nam 91

3.2.5 Xác su t x y ra kh ng ho ng tài chính Vi t Nam 95

Ch ng 4: xu t chính sách phòng ng a kh ng ho ng tài chính cho Vi t Nam trong quá trình h i nh p 100

4.1 T do hóa tài chính theo m t l trình th n tr ng và an toàn 101

4.1.1 Quan đi m v t do hóa tài chính và h i nh p kinh t d a trên kinh nghi m c a các n c 101

4.1.2 xu t l trình t do hóa tài chính cho Vi t Nam 106

4.2 Hoàn thi n h th ng chính sách kinh t v mô 109

4.2.1 Chính sách ti n t 109

4.2.2 Chính sách tài khóa 115

4.2.3 m b o s ph i h p nh p nhàng gi a các c quan đi u chính chính sách 118

4.3 C ng c và phát tri n th tr ng tài chính 119

4.3.1 Nh ng đ c đi m c a m t th tr ng tài chính n đ nh và hi u qu 119

4.3.2 Hoàn thi n hành lang pháp lý cho th tr ng tài chính 120

4.3.3 Nâng cao n ng l c phòng ng a kh ng ho ng cho các c qu n lý th tr ng tài chính 121

4.4 Nâng cao n ng l c giám sát tài chính 124

4.4.1 Nâng cao vai trò c a y ban Giám sát tài chính qu c gia 124

4.4.2 Qu n lý và giám sát h th ng ngân hàng m t cách th n tr ng 125

4.4.3 Nâng cao hi u qu ki m soát các dòng v n đ u t 127

4.4.4 Thi t l p h th ng công b thông tin kinh t tài chính qu c gia theo chu n m c qu c t 128

4.5 M t s đ xu t v m t chính sách và h ng nghiên c u ti p theo 130

4.5.1 Minh b ch thông tin 130

4.5.2 H n ch t i đa và đi đ n xóa b c ch b o h cho DNNN, đ c bi t là tín d ng 131

4.5.3 Ti p t c duy trì m t c ch t giá h i đoái linh ho t, h tr cho xu t kh u 132

4.5.4 T ng c ng t l tích l y n i đ a 133

4.5.5 Khuy n khích phát tri n khu v c kinh t t nhân 134

4.5.6 C i cách tri t đ khu v c DNNN 134

4.5.7 C i cách và phát tri n khu v c tài chính 135

4.5.8 m b o ch t l ng c a phát tri n và tính công b ng xã h i 136

4.5.9 m b o tính n đ nh trong khi th c hi n chính sách m c a 137

K t lu n 139

Các công trình nghiên c u khoa h c đã công b 141

Danh m c tài li u tham kh o 142

Danh m c các b ng bi u

B ng 1.1: Kh ng ho ng kép, kh ng ho ng n và kh ng ho ng ti n t 32

B ng 2.1: i u ch nh k ho ch NSNN trong n m 2009 59

B ng 2.2: D báo t ng tr ng kinh t toàn c u 61

B ng 2.3: T ng tr ng xu t kh u c a Vi t Nam so v i các n c 63

B ng 2.4: Các d án FDI đ ng ký m i và các d án c t ng v n 68

B ng 2.5: Cán cân thanh toán qu c t c a Vi t Nam trong n m 2009 68

B ng 3.1: Nh ng bi n ch s c nh b o kh ng ho ng tài chính 82

B ng 3.2: Ma tr n t s nhi u c a ch s c nh báo kh ng ho ng 83

B ng 3.3: Gi i thích cách ch n bi n đ u vào và ngu n s li u s d ng 86

B ng 3.4: nhi u c a bi n d báo 89

B ng 3.5: Ng ng kh thi cho các bi n d báo 90

B ng 3.6: Chu i ch s c nh báo kh ng ho ng th c nghi m c a Vi t Nam 91

B ng 3.7: Giá tr St và xác su t x y ra kh ng ho ng có đi u ki n 96

B ng 3.8: Xác xu t có đi u ki n x y ra kh ng ho ng tài chính Vi t Nam 96

B ng 3.9: Các m c c nh báo t ng ng v i xác su t kh ng ho ng 98

B ng 4.1: L trình t do hóa tài chính đ xu t cho Vi t Nam 108

Danh m c các hình

Hình 1.1: Mô hình kh ng ho ng ti n t th h th nh t 21

Hình 1.2: Mô hình kh ng ho ng ti n t th h th hai (Mô hình k v ng xoay vòng) 23

Hình 1.3: Mô hình kh ng ho ng ti n t th h th ba 24

Hình 1.4: Mô hình kh ng ho ng th h th t 38

Hình 1.5: sâu (t n th t) c a các cu c kh ng ho ng (% so v i m c GDP đ nh) 40

Hình 1.6: dài (th i gian ph c h i l i m c t ng tr ng GDP tr c kh ng ho ng) c a các cu c kh ng ho ng tài chính .41

Hình 2.1: T c đ t ng cung ti n so v i GDP c a Vi t Nam so v i các n c trong khu v c 49

Hình 2.2: L m phát Vi t Nam giai đo n t n m 2007 đ n đ u n m 2009 50

Hình 2.3: Nh ng b c đi c a chính sách ti n t giai đo n 2008 – 2010 51

Hình 2.4: Công c chính sách ti n t trong n m 2008 – 2009 52

Hình 2.5: Ch ng trình cho vay h tr lãi su t trong n m 2009 53

Hình 2.6: Tình hình n x u c a h th ng NHTM 54

Hình 2.7: T ng ph ng ti n thanh toán trong giai đo n th c hi n h tr lãi su t 55

Hình 2.8: Nguy c tái l m phát trong n m 2010 56

Hình 2.9: So sánh gói kích c u c a Vi t Nam v i các n c trong khu v c và th gi i 57

Hình 2.10: Bi n đ ng giá hàng hóa trên th tr ng th gi i 62

Hình 2.11: Giá bán l x ng d u trong n c

so v i giá xu t kh u trên th tr ng th gi i 64

Hình 2.12: Tình hình xu t nh p kh u và cán cân m u d ch c a Vi t Nam trong n m 2008 – 2009 66

Hình 2.13: D báo tình tr ng thâm h t kép Vi t Nam đ n n m 2011 67

Hình 2.14: Bi n đ ng t giá USD/VND trong n m 2008 – 2009 69

Hình 2.15: S l ng h p đ ng NDF ký k t trong n m 2008 74

Hình 3.1: Chu i ch s kh ng ho ng th c nghi m giai đo n 1998 – 2009 92

Hình 3.2: Xác su t x y ra kh ng ho ng có đi u ki n 97

Hình 3.3: Xác su t kh ng ho ng th c nghi m Vi t Nam giai đo n 1998 – 2009 97

Hình 3.4: Các m c c nh báo kh ng ho ng đ i v i Vi t Nam giai đo n 1998 – 2008 99

Danh m c các t vi t t t

ADB : Ngân hàng phát tri n Châu Á

CEO : T ng giám đ c đi u hành

Ph n m đ u

1 Tính c p thi t c a lu n án

V n hào v đ i ng i Nga, Lev Tolstoy đã b t đ u cu n ti u thuy t c đi n

Anna Karenina c a mình b ng m t câu n i ti ng “M i gia đình h nh phúc đ u

gi ng nhau nh ng m i gia đình b t h nh đ u b t h nh theo cách riêng c a nó”

Có th n c M là m t d ng khác c a gia đình h nh phúc b i vì ph n l n

nh ng cu c kh ng ho ng trong l ch s đ u b t đ u b i s t do hóa tài chính

nh ng trong tr ng h p c a M , không có m t s t do hóa đáng chú ý nào v

m t lu t pháp, ch có nh ng s t do hóa d i d ng lu t b t thành v n Nh ng

đ nh ch tài chính m i, ch a đ c đ a vào lu t hay ch đ c nh c đ n m t cách

s sài đang d n đóng vai trò to l n h n trong h th ng tài chính Nh ng đ nh

ch m i này c ng v i nh ng ti n b k thu t hi n đ i giúp ti t ki m chi phí giao

d ch và cho ra đ i nhi u công c tài chính ph c t p đã t ng góp ph n thúc đ y

s phát tri n nh y v t c a th tr ng tài chính M nói riêng hay th tr ng tài chính toàn c u nói chung Nh ng ng c l i, gi ng nh m t “con dao hai l i”,

nó l i khu ch đ i m c đ nh y c m c a h th ng tài chính tr c nh ng cú s c kinh t , nh giá nhà đ t và n ng l ng ch ng h n, gây ra m t cu c kh ng ho ng

t i t v i nh ng h u qu n ng n nh t k t sau Chi n tranh Th gi i l n th 2

Nh ng h u qu n ng n c a cu c kh ng tài chính toàn c u trong n m 2008 không ch d ng l i nh ng thi t h i v v t ch t mà nó còn ch ra r ng th gi i còn đang lâm vào m t cu c kh ng ho ng khác đáng lo ng i h n, đó là kh ng

ho ng v m t lý lu n cho đ ng l i phát tri n kinh t c a các n c, c phát tri n

l n đang phát tri n, c giàu l n nghèo Nói theo cách c a Paul Krugman (Nobel

2008) thì môn kinh t h c v mô trong 30 n m qua “nh l i nh t thì có th nói

là c c k vô d ng, còn n ng l i thì ph i nói là th t s có h i!” M và các n c

EU đã t ng r t t hào v nh ng thành t u kinh t to l n th hi n b ng s giàu có

và th nh v ng, đ c bi t là s phát tri n v t b c c a th tr ng tài chính Các giáo s và chính tr gia c a nh ng qu c gia này đã liên t c rao gi ng cho các

n c đang phát tri n, ch y u là khu v c Châu Á nh ng bài h c ca ng i tính

th n k c a t do hóa, c a m c a và h i nh p, coi đó là con đ ng phát tri n duy nh t và t i u mà các n c đang phát tri n bu c ph i đi theo Th r i cu c

kh ng ho ng tài chính châu Á n m 1997 bùng n đã ch ra nh ng sai l m ch t

ng i c a các bài h c này i u đáng nói h n là nh ng “bài thu c ch a tr ”

m t chính sách nào đ c xem là tuy t đ i đúng đ n và t i u cho t t c các

qu c gia V n đ c a các chính ph , đ c bi t là các n c đang phát tri n là

ph i t mình ho ch đ nh m t k sách h i nh p và đ i đ u v i toàn c u hóa sao cho v a đ m b o đ c l i ích c a qu c gia, c a dân t c v a lo i b đ c nh ng

r i ro b t n đ b o v thành qu t ng tr ng kinh t c a đ t n c

L trình h i nh p kinh t mà ch y u là t do hóa tài chính c a Vi t Nam đ c đánh giá là đang di n ra r t m nh m v i m t t c đ khá nhanh Nói cách khác, cánh c a kinh t Vi t Nam đang d n đ c “m toang” và s n sàng h p th b t

c m t cú s c nào n u có t bên ngoài Bên c nh đó, h th ng ngân hàng đ c đánh giá là còn y u kém v i quy mô v v n nh , nh ng kho n tín d ng ch

đ nh, thâm h t tài kho n vãng lai l n, n n c ngoài, khu v c DNNN còn kém

hi u qu , n ng l c c nh tranh y u kém c a hàng hóa và nh ng b t c p khác trong chính sách kinh t v mô đang là nh ng nguy c ti m n TTCK t ng

tr ng lúc thì quá nóng, lúc thì gi m sâu và hàm ch a đ b t n r t cao Nh ng

r i ro trong n i t i n n kinh t đó s đ c khu ch đ i b i nh ng cú s c và tác

đ ng bên ngoài n u có các b t n t th tr ng khu v c và th gi i đ y n n kinh t vào m t cu c kh ng ho ng là nh ng kh n ng hoàn toàn có th x y ra

Vì v y, đ ph c v cho quá trình ho ch đ nh chính sách phát tri n kinh t c a

đ t n c r t c n m t h th ng giám sát tài chính v a có kh n ng đ a ra tín

hi u c nh báo kh n ng xu t hi n kh ng ho ng tài chính Vi t Nam trong m t kho ng th i gian nh t đ nh, v a có th đ a ra các k ch b n ng phó nh m giúp các c quan đi u hành kinh t v mô có th ch đ ng ho ch đ ch các ch ng trình hành đ ng thích h p n u kh ng ho ng n ra ng th i đ đ t đ c l i ích t i đa t quá trình h i nh p kinh t qu c t trong m t b i c nh th gi i ngày càng tr nên b t n h n thì m t h th ng gi i pháp phòng ng a r i ro kh ng

ho ng tài chính cho Vi t Nam là m t yêu c u c n thi t cho n n kinh t lúc này

Xu t phát t tính c p thi t c a yêu c u th c ti n nêu trên, tác gi ch n đ tài v i

tên g i “H th ng phòng ng a kh ng ho ng tài chính cho Vi t Nam trong

quá trình h i nh p” làm n i dung nghiên c u trong lu n án ti n s c a mình

2 Tình hình nghiên c u liên quan đ n n i dung lu n án

Theo tham kh o c a tác gi thì hi n nay các công trình nghiên c u trong n c

v kh ng ho ng tài chính và các công c d báo, phòng ng a r i ro kh ng

ho ng tài chính c ng r t phong phú Các tài li u này ch y u nghiên c u v

kh ng ho ng tài chính Châu Á n m 1997 và kh ng ho ng n Argentina n m

2002, m t s ít h n nghiên c u v cu c kh ng ho ng tài chính g n đây Liên quan đ n ch đ này, c ng có r t nhi u các công trình khác nghiên c u v t do hóa tài chính, ki m soát v n và an ninh tài chính a s các tài li u này đi sâu vào phân tích các cu c kh ng ho ng m t cách đ c thù, t nguyên nhân, di n

bi n c a các cu c kh ng ho ng cho đ n các gi i pháp ph c h i kinh t sau

kh ng ho ng Trong khi đó, m t s tài li u khác đi vào nghiên c u các bài h c kinh nghi m rút ra t các cu c kh ng ho ng tài chính trên th gi i

Trên th gi i, tình hình nghiên c u t lý lu n đ n th c ti n v kh ng ho ng tài chính có th nói là r t đ s , có r t nhi u các k t qu đã đ c công b v các mô hình kh ng ho ng tài chính, nguyên nhân đ c thù c a các n c d n đ n kh ng

ho ng, các k t qu ki m đ nh th c nghi m v m i quan h gi a kh ng ho ng tài chính và t do hóa tài chính, nh ng bài h c kinh nghi m cho chính sách kinh t

v mô đ c rút ra t kh ng ho ng v.v Trong đó, n i b t lên các tên tu i đã có r t

nhi u các công trình có giá tr h c thu t cao đã đ c công b nh McKinnon, Edward Shaw, Fry và Roland Clark, Caprio và Kliengebiel, Lindgren, Garcia và Saal Goldstein, Kaminsky và Reihart, Paul Krugman, Flood và Garber v.v Trong s các công trình đó, r t đáng chú ý là các mô hình c nh b o kh ng ho ng tài chính đã đ c áp d ng r t thành công nhi u n c trên th gi i nh Mô hình

ti p c n d u hi u (Signal approach) c a Kaminsky, Lizondo và Reinhart (1998) Ngoài ra còn có các bài nghiên c u, báo cáo và tài li u chuyên v t do hóa tài chính và kh ng ho ng tài chính c a các t ch c kinh t qu c t nh Ngân hàng

th gi i, Qu ti n t th gi i, Ngân hàng phát tri n Châu Á và Ch ng trình phát tri n c a Liên Hi p Qu c r t phong phú, đa d ng và có hàm l ng giá tr khoa h c r t cao, đ c bi t là có tính ng d ng và kinh nghi m th c ti n sát v i các n c đang phát tri n, đ c bi t là Vi t Nam

M c dù các tài li u và công trình nghiên c u v kh ng ho ng tài chính, d i nhi u góc đ ti p c n khác nhau c trong n c và th gi i có khá nhi u c ng

nh r t phong phú v m t n i dung, tuy nhiên v n c n có m t công trình đi sâu vào nghiên c u m t cách có h th ng các cu c kh ng ho ng tài chính đã x y ra trên th gi i đ có th khái quát thành bài h c kinh nghi m, c thành công l n

th t b i trong chính sách kinh t v mô, chính sách h i nh p kinh t qu c t và

đ c bi t là l trình t do hoá tài chính trong đi u ki n đ c thù c a Vi t Nam

ng th i k t h p v i nh ng phân tích, đánh giá v th c tr ng kinh t hi n t i

c a Vi t Nam đ đ a ra m t mô hình có kh n ng c nh báo đ c kh ng ho ng tài chính đ đ a ra các chính sách phòng ng a

3 M c tiêu và các câu h i nghiên c u

M c tiêu nghiên c u c a lu n án là nh m xây d ng m t mô hình c nh báo nguy

c x y ra kh ng ho ng tài chính Vi t Nam b ng xác su t đ t đó có th

ho ch đ ch nh ng k ch b n đ i phó và đ ng th i đ xu t m t h th ng gi i pháp nh m phòng ng a r i ro kh ng ho ng tài chính cho Vi t Nam trong quá trình h i nh p

C th h n, lu n án bao g m b n m c tiêu nghiên c u sau đây:

(1) Nêu ra nh ng nguy c ti m n c a kh ng ho ng tài chính Vi t Nam

xu t phát t các cú s c n i sinh và cú s c ngo i sinh

(2) Xây d ng mô hình c nh báo s m kh ng ho ng b ng xác su t và đ a

ra m t h th ng “báo đ ng” kh ng ho ng tài chính Vi t Nam

(3) Xây d ng m t h th ng các gi i pháp phòng ng a kh ng ho ng tài

chính cho n n kinh t trong quá trình h i nh p

(4) a ra m t s g i ý v m t chính sách kinh t v mô đ làm n n t ng

h tr cho các gi i pháp đã đ xu t

đ t đ c các m c tiêu nghiên c u nêu trên, n i dung c a lu n án ph i tr l i

đ c cho các câu h i nghiên c u sau đây:

(1) Li u kh ng ho ng tài chính có ph i là cái giá ph i tr c a m t l trình

t do hóa tài chính sai hay không?

(2) Hi n nay n n kinh t Vi t Nam có ch a đ ng nh ng r i ro ti m n

nào có th gây nên kh ng ho ng và m c đ c a nó có đ đ “kích

ho t” m t cu c đ v hay kh ng ho ng tài chính hay không?

(3) Mô hình c nh báo kh ng ho ng nào là kh thi trong đi u ki n kinh t

Vi t Nam và xác su t x y ra kh ng ho ng tài chính Vi t Nam hi n nay là bao nhiêu?

có phê phán và t ng h p các lý thuy t v kìm hãm tài chính, t do hoá tài chính

c a các tác gi nh McKinnon (1973), Edward Shaw (1973), Fry (1988) và Roland Clark (1996), các công trình nghiên c u v các mô hình kh ng ho ng

tài chính c a các tác gi Paul Krugman (1979), Flood & Garber (1984), Obsfeld, Radelet và Sachs (1998), các công trình nghiên c u v kh ng ho ng

ti n t , kh ng ho ng ngân hàng và kh ng ho ng n c a Kamisky và Reinhart (1999), Reuven Glick và Michael Hutchison (2001), Raphael H.Solomon (2003), C Bauer, B Herz và V Karb (2003), Bernhard Herz và Hui Tong (2004, 2007), Dominik Maltritz (2006), Cristina Arellano và Narayana Kocherlakota (2008) đ làm rõ các khía c nh c a kh ng ho ng tài chính Bên

c nh đó, tác gi c ng s d ng ph ng pháp phân tích và t ng h p các cu c

kh ng ho ng tài chính đã x y ra trong l ch s đ khái quát thành nh ng bài h c kinh nghi m, c thành công l n th t b i trong chính sách kinh t v mô đ làm

c s cho nh ng gi i pháp đ xu t

Trong ph ng pháp đ nh l ng, tác gi đã ti n hành kh o sát r t nhi u mô hình

c nh báo s m kh ng ho ng – EWS (Early Warning System) nh mô hình EWS

c a c a NHTW Châu Âu (ECB), mô hình Probit, mô hình Logic m (Neuro Fuzzy) và mô hình ti p c n d u hi u (Signal approach) Sau khi xem xét, so sánh các mô hình này v tính kh thi và đ phù h p khi áp d ng trong đi u ki n

Vi t Nam, tác gi quy t đ nh l a ch n mô hình Ti p c n d u hi u Trong quá trình áp d ng mô hình này, tác gi đã th nghi m và đem so sánh chu i s xác

su t c nh báo kh ng ho ng t k t qu c a mô hình nhi u l n v i th c tr ng kinh t v mô c a Vi t Nam đ đi u ch nh các bi n s đ u vào cho đ n khi có

đ c k t qu c nh báo t t nh t

5 Các phát hi n và k t qu nghiên c u

Lu n án ti n s c a tác gi đóng góp các k t qu nghiên c u sau:

• H th ng các lý thuy t t kìm hãm tài chính đ n t do hóa tài chính

và kh ng ho ng tài chính Nguyên nhân đ c thù và các d ng th c

c a kh ng ho ng

• Mô hình kh ng ho ng tài chính th h th t đ gi i thích cho cu c

kh ng ho ng tài chính toàn c u n m 2008

• D báo nh ng r i ro ti m n trong quá trình t do hóa tài chính hình thành t các cú s c n i sinh c a n n kinh t Vi t Nam và các cú s c ngo i sinh t th tr ng tài chính toàn c u

• Mô hình c nh báo kh ng ho ng tài chính cho Vi t Nam và các m c báo đ ng v xác su t x y ra kh ng ho ng trong m t kho ng th i gian xác đ nh

• H th ng các gi i pháp phòng ng a kh ng ho ng tài chính cho Vi t Nam trong quá trình h i nh p bao g m m t l trình t do hóa tài chính th n tr ng và an toàn; các gi i pháp nh m nâng cao hi u qu

đi u hành chính sách kinh t v mô và phát tri n th tr ng tài chính; nâng cao n ng l c giám sát tài chính qu c gia

• M t s g i ý v m t chính sách đ làm n n t ng h tr cho h th ng các gi i pháp đã đ xu t

Ch ng 1

H i nh p tài chính và kh ng ho ng

TÓM T T Trong ch ng này, lu n án t ng h p và phân tích m t cách có h th ng các k t qu nghiên c u v h i nh p tài chính và kh ng ho ng tài chính trong kho ng th i gian t sau cu c kh ng ho ng tài chính Châu Á n m 1997 đ n tr c cu c kh ng ho ng tài chính toàn c u n m 2008 Nhìn chung k t qu c a các nghiên c u đ u ch ra r ng có

m t m i quan h nhân qu gi a quá trình t do hóa – h i nh p tài chính các n c

và kh ng ho ng Các nhà nghiên c u đã phát hi n ra r ng có các b ng ch ng th c nghi m cho th y kh ng ho ng tài chính đã x y ra nhi u h n các n c có th c hi n quá trình t do hóa tài chính và h i nh p Trong khi đó, t do hóa tài chính có làm gia t ng tính hi u qu c a th tr ng tài chính và đóng góp vào quá trình t ng

tr ng và phát tri n hay không v n còn là m t v n đ gây tranh cãi

V kh ng ho ng tài chính thì cho đ n th i đi m này, các nhà kinh t h c th ng nh t phân lo i kh ng ho ng tài chính ra làm ba lo i: kh ng ho ng ti n t , kh ng ho ng ngân hàng và kh ng ho ng n Bên c nh đó là s t ng tác qua l i gi a ba lo i kh ng

ho ng trên t o thành kh ng ho ng kép lo i m t và kh ng ho ng kép lo i hai Các nghiên c u đ c trình bày trong ch ng này ch y u xoay quanh ba lo i kh ng ho ng trên Ph n l n các công trình này là các nghiên c u th c nghi m d a trên m u quan sát khá l n bao g m hàng ch c cu c kh ng ho ng n ra t i các qu c gia phát tri n l n đang phát tri n trong m t th i gian dài Các tác gi đã rút ra nhi u k t qu thú v v nguyên nhân, d u hi u d n t i kh ng ho ng, s t ng tác gi a các cu c kh ng ho ng

l n nhau, các đ ng thái c a chính ph tr c và sau kh ng ho ng, đi u này mang r t nhi u hàm ý giá tr v m t đ xu t chính sách phòng ng a kh ng ho ng

Ph n cu i c a ch ng này, lu n án t ng h p các k t qu nghiên c u m i nh t k t sau n m 2008 v cu c kh ng ho ng tài chính toàn c u đ c p nh t nh ng giá tr h c thu t m i nh t làm n n t ng lý thuy t cho kh ng ho ng tài chính c bi t, tác gi

m nh d n đ xu t mô hình kh ng ho ng th h th t đ gi i thích cho cu c kh ng

ho ng tài chính đ ng đ i

1.1 T do hóa tài chính và h i nh p tài chính

Theo công trình nghiên c u c a Kunt A.D và Detragiache E (1998), trong ba th p niên cu i c a th k 20, m t s qu c gia phát tri n và đang phát tri n đã th c hi n quá trình t do hóa h th ng tài chính c a mình Nh ng qu c gia này đã t ng b c

n i l ng ho c xoá b các quy đ nh v m c tr n lãi su t, h th p t l d tr b t bu c

và các hàng rào ng n c n doanh nghi p m i gia nh p th tr ng, gi m thi u s can thi p c a chính ph vào các quy t đ nh phân b tín d ng và t nhân hóa nhi u ngân hàng và các công ty b o hi m ng th i, m t s qu c gia c ng đã tích c c đ y m nh

s phát tri n c a th tr ng ch ng khoán trong n c và khuy n khích s gia nh p th

tr ng c a các đ nh ch tài chính n c ngoài C ng gi ng nh quá trình t do hóa

th ng m i, chính t do hóa tài chính đã làm gia t ng m c đ h i nh p c a m t n n kinh t vào th tr ng tài chính toàn c u Chính vì v y lu n án t p trung vào phân tích quá trình t do hóa tài chính đ làm rõ v n đ h i nh p tài chính

1.1.1 Kìm hãm tài chính

H u h t các nhà kinh t h c đi tiên phong trong l nh v c nghiên c u v t do hóa tài chính đ u ch n cách ti p c n v n đ t khía c nh ng c l i, cái mà h g i là “kìm hãm tài chính”( )1 Thu t ng kìm hãm tài chính mang ý ngh a t ng ph n v i t do hóa tài chính N u xét theo ngh a đó thì t do hóa tài chính là quá trình xóa b nh ng kìm hãm và ràng bu c v m t tài chính, hay nói cách khác t do hóa tài chính là quá trình đ cho các công c c a chính sách ti n t đ c v n hành theo c ch th tr ng Edward Shaw và McKinnon (1973) đã lý gi i cho thu t ng kìm hãm tài chính hay còn g i là áp ch tài chính r ng: N u chính ph các n c đánh thu ho c bóp méo th

tr ng v n b ng cách s d ng các công c nh t l d tr b t bu c cao, các t ch c tín d ng đ c chuyên môn hóa và áp d ng m c tr n lãi su t ti n g i và cho vay v.v thì n n kinh t n c đó đ c coi là b kìm hãm v m t tài chính

Theo McKinnon, h th ng tài chính b kìm hãm b i ba kh i chính:

Kh i th nh t, B tài chính thông qua h th ng ngân hàng đ bù đ p cho các thi u

h t trong ngân sách b ng cách bu c các t ch c này mua nhi u công trái chính ph lãi su t th p d i danh ngh a ho c bán công trái cho NHTW đ l y ti n tr c ti p

Kh i th hai, NHTW v i nhi m v huy đ ng v n t p trung nh m đáp ng nhu c u v

v n tài tr c a kh i th nh t Nhi m v này đ c th c thi b ng hai cách: (1) đánh

( ) 1 Nh McKinnon (1973), Edward Shaw (1973), Fry (1988) và Roland Clark (1996)

thu vào nhu c u g i ti n hay các tài kho n ti n g i thông qua m c d tr b t bu c cao; (2) đánh thu vào nhu c u gi ti n m t thông qua thu l m phát (phát hành ti n

th a trong l u thông)

Kh i th ba, các NHTM và các t ch c huy đ ng ti n ti t ki m huy đ ng v n ti t

ki m trong dân, nh m th c hi n nhi m v kép: (1) t o nên ngu n thu thu qua đó NHTW có th đánh thu vào các tài kho n ti n g i; (2) ti n hành cho vay đ t n t i Các k t qu nghiên c u cho th y nhi u n c đang phát tri n, th ng là các n c Châu M La-tinh, Châu Á và Châu Phi đã th c hi n các chính sách kìm hãm tài chính Edward Shaw và McKinnon c ng đã đúc k t các tác đ ng tiêu c c c a kìm hãm tài chính nh : c n tr s phát tri n c a h th ng tài chính theo chi u sâu, không làm t ng tr ng v n đ u t vì kh n ng huy đ ng ti t ki m b h n ch , ti n t b t n

đ nh và các tài s n tài chính không có tính thanh kho n v.v Và hai ông c ng đã đi tiên phong trong vi c cung c p m t c s lý thuy t rõ ràng cho nh ng lu n đi m ng

h r ng t do hóa tài chính là m t b c đi t t y u c a quá trình phát tri n kinh t

1.1.2 Các n i dung c b n c a t do hóa tài chính

T do hóa tài chính là quá trình chuy n đ i t h th ng tài chính đ c đi u ti t m t cách ch t ch và c ng nh c b ng các công c hành chính m nh l nh là ch y u sang

h th ng tài chính đ c đi u ti t linh ho t b ng các công c kinh t , d a trên các y u

T do hóa lãi su t T do hóa lãi su t là Nhà n c không n đ nh các m c lãi su t (lãi su t ti n g i, ti t ki m, cho vay, v.v) đ ng th i không kh ng ch lãi su t (lãi su t

tr n và lãi su t sàn) mà đ cho lãi su t t hình thành theo c ch th tr ng và có s tác đ ng gián ti p c a NHTW Các NHTM đ c quy n xác đ nh và công b lãi su t kinh doanh đ áp d ng trong các nghi p v huy đ ng v n và cho vay Lãi su t hình

thành theo các y u t c a th tr ng d a trên c s c a cung c u v v n, m c ti t

ki m, thu nh p và chi tiêu c a cá nhân và t ch c và các nhân t khác

T do hóa lãi su t đ c coi là h t nhân, là v n đ c t lõi c a t do hóa tài chính Nó

có t m quan tr ng r t l n b i nh đó mà làm cho các lu ng tài chính v n hành m t cách thông su t T do hóa lãi su t nói riêng và t do hóa tài chính nói chung là m t

xu th khách quan Tuy nhiên, quá trình t do hóa lãi su t ph i là m t quá trình chuy n đ i t ng b c đ không gây tác đ ng đ t bi n cho n n kinh t - xã h i

T do hóa t giá h i đoái T do hóa t giá h i đoái g m hai c p đ là t do hóa

hoàn toàn và t do hóa có qu n lý

T do hóa t giá h i đoái hoàn toàn g n li n v i c ch t giá th n i, ngh a là đ cho

t giá trên th tr ng v n hành m t cách t do mà không có s can thi p c a chính

ph Tuy nhiên, chúng ta đ u hi u r ng th c t không m t c ch c a chính ph nào

v qu n lý ngo i h i và t giá l i th n i hoàn toàn vì nh v y vai trò đi u ti t v mô

c a chính ph s b tri t tiêu

T do hóa t giá th n i có qu n lý g n li n v i c ch t giá h i đoái linh ho t, t c là

th n i t giá nh ng không ph i th n i hoàn toàn mà có s can thi p c a chính ph

m t cách h p lý và linh ho t ây là c ch đ c r t nhi u n c áp d ng, nó th hi n

s tôn tr ng các quy lu t c a th tr ng nh ng đ ng th i không b qua vai trò qu n lý

v mô c a chính ph T do hóa t giá h i đoái còn g n li n v i vi c n i l ng và đi

đ n xóa b các rào c n v ngo i h i, các dòng v n ch y vào và ra qua biên gi i và các giao d ch vãng lai

T do hóa tài kho n v n T do hóa tài kho n v n ph n ánh các kho n thu chi do s

v n đ ng c a v n, bao g m v n đ u t tr c ti p n c ngoài (FDI), v n vay c a chính

ph d i hình th c h tr phát tri n chính th c (ODA) v.v Tài kho n v n, do tính

ch t quan tr ng c a nó đ i v i s n đ nh và phát tri n b n v ng c a n n kinh t m t

qu c gia nên thông th ng là không th chuy n sang c ch t do hoàn toàn ngay

đ c mà nó s g n li n v i m t h th ng các bi n pháp ki m soát v n c a chính ph Tuy nhiên đi cùng v i t do hóa tài chính thì các bi n pháp ki m soát v n này s theo

xu h ng đ c n i l ng d n và ti n t i m c a hoàn toàn tài kho n v n khi đã h i đ các đi u ki n nh h th ng tài chính ngân hàng trong n c th t m nh và n đ nh, d

tr ngo i h i l n và v ng ch c

T do hóa các d ch v tài chính T do hóa các d ch v tài chính là vi c m c a th

tr ng ho c bãi b nh ng rào c n trong vi c thâm nh p th tr ng đ i v i nh ng nhà cung c p d ch v n c ngoài trong l nh v c ngân hàng, b o hi m, ch ng khoán và

qu n lý qu Nó đòi h i s đ i đãi công b ng đ i v i nh ng nhà cung c p d ch v trong n c và nh ng nhà cung c p d ch v n c ngoài T do hóa các d ch v tài chính ch y u di n ra trong các l nh v c: d ch v b o hi m và các d ch v liên quan

đ n b o hi m nh b o hi m nhân th , b o hi m phi nhân th , tái b o hi m, trung gian

b o hi m, t v n, th ng kê, đánh giá r i ro, gi i quy t tranh ch p v.v; d ch v ngân hàng và các d ch v tài chính khác nh các hình th c tín d ng, ti n g i ti t ki m, cho thuê tài chính, các d ch v thanh toán và chuy n ti n, b o lãnh và cam k t, phát hành

ch ng khoán, môi gi i ti n t , qu n lý tài s n, t v n đ u t v.v

1.1.3 M c đ h i nh p tài chính

Theo Ngân hàng th gi i (WB), có nhi u cách ti p c n khác nhau đ đánh giá m c đ

h i nh p v tài chính c a m t n n kinh t , bao g m:

Ti p c n r i ro: th c đo này d a trên khái ni m r i ro qu c gia c a m t n n kinh t

đ đánh giá m c đ h i nh p vào th tr ng tài chính toàn c u Theo cách đánh giá

x p h ng r i ro qu c gia c a IIS (Institutional Investor Survey), n u ch s IIS nh

h n 20 thì r i ro qu c gia đ c cho là th p, l n h n 50 là cao và gi a hai m c này là trung bình Nh v y tùy thu c vào quan đi m c a chính ph các n c trong vi c ti p

c n h i nh p tài chính, nh ng qu c gia có m c đ h i nh p càng cao thì có r i ro càng l n

Ti p c n dòng v n t nhân: th c đo này đánh giá m c đ nh p tài chính d a trên

kh n ng c a qu c gia đó trong vi c thu hút các ngu n tài tr t nhân b ng cách xem xét t s gi a dòng v n t nhân so v i GDP B i vì h i nh p tài chính hàm ý s liên

k t gi a các th tr ng, do đó c n có s phân bi t trong c u trúc c a các dòng v n t nhân, ngh a là không ph i t t c các lo i hình c a dòng v n t nhân đ u đ c đánh giá nh nhau Theo WB, nh ng qu c gia nào có dòng v n t nhân t n t i ch y u

d i hình th c FDI s có m c đ h i nh p tài chính th p h n nh ng n c nh n dòng

v n này d i hình th c đ u t gián ti p FPI và các kho n vay ngân hàng Các h s

đ c xác đ nh nh sau: đ u t gián ti p FPI có h s nhân là 5, dòng v n ngân hàng

là 3 và FDI là 1 Theo đó, nh ng qu c gia có dòng v n t nhân ít h n 20% GDP đ c xem là có m c đ h i nh p tài chính th p, trên 50% là h i nh p tài chính cao và gi a hai m c này là trung bình

Ti p c n m c đ đa d ng hóa dòng v n: th c đo này xem xét m c đ đa d ng hóa

ngu n tài tr c a t ng qu c gia d a trên c u trúc c a dòng chu chuy n v n, b i l k t

c u c a các dòng v n khác nhau có nh ng hi u ng khác nhau lên t do hóa tài chính: FDI mang l i nh ng l i ích cho các nhà ti p nh n đ u t trong n c và đ n

l t nó nh ng ch th ti p nh n FDI có kh n ng ti p c n các nhà đ u t v n qu c t

đ thu hút v n đ u t tài tr cho các d án t ng tr ng Gi a FDI và FPI có m i liên

h t ng quan v i nhau r t l n, s đa d ng hóa và giao thoa gi a hai ngu n v n tài

tr này càng l n thì m c đ h i nh p tài chính đ c đánh giá là càng cao Dòng v n ngân hàng l i càng d n đ n “chi u sâu tài chính” ngh a là nó có kh n ng t ng thêm

tính thanh kho n cho th tr ng v n và đ n l t nó chi u sâu tài chính l i làm gia

t ng m c đ h p d n đ i v i các nhà đ u t n c ngoài

M t hàm ý quan tr ng c a c ba hình th c c a dòng chu chuy n v n là tính cân đ i

c a h i nh p Các qu c gia đang phát tri n nào nh n đ c t i thi u 5% trong t ng s dòng v n vào các n c đang phát tri n d i đ y đ ba hình th c FDI, FPI và vay ngân hàng thì đ c xem là h i nh p cân đ i Qu c gia nào tuy nh n t i thi u c ng 5% trong t ng dòng v n nh ng ch có hai trong ba lo i dòng v n trên đ c xem là h i

nh p trung bình và nh ng qu c gia còn l i không thu c hai nhóm trên có m c đ h i

nh p tài chính th p

T do hóa tài kho n vãng lai và tài kho n v n: WB còn đ a ra m t tiêu chu n n a

đ đánh giá m c đ h i nh p tài chính, đó là vi c xóa b các rào c n trên tài kho n vãng lai, tài kho n v n và vi c áp d ng các ch đ đa t giá (ngh a là áp d ng nhi u

c ch t giá h i đoái khác nhau cho các giao d ch trên tài kho n vãng lai và áp d ng các t giá chính th c cho các giao d ch trên tài kho n v n) Th c t cho th y trong khi n m 1985 có kho ng 60% các thành viên c a IMF đã áp đ t các rào c n trên tài kho n vãng lai thì đ n n m 2000 con s này ch còn l i kho ng không t i 1/3 C ng trong th i gian này, vi c áp đ t các gi i h n trên tài kho n v n đã gi m t 80% xu ng 70% trong s các thành viên IMF và vi c áp d ng c ch đa t giá gi m t 30%

xu ng còn 16% trong t ng s các thành viên IMF Nh v y nh ng qu c gia nào có các rào c n trên tài kho n vãng lai và tài kho n v n đ c xóa b hoàn toàn cùng v i

vi c áp d ng m t c ch đi u hành t giá th n i, có th đ c xem nh là đã hoàn toàn h i nh p tài chính t m m c qu c t

n đây m t câu h i đ c đ t ra là li u có m t m i t ng quan nào gi a h i nh p tài chính và tính hi u qu c a th tr ng tài chính hay không? Nói rõ h n là tính hi u qu

c a th tr ng tài chính có t ng lên hay không n u n n kinh t đó ngày càng có m c

đ h i nh p cao vào th tr ng tài chính toàn c u

1.1.4 H i nh p tài chính và tính hi u qu c a th tr ng tài chính

V m t lý thuy t, h i nh p tài chính có th giúp phát tri n th tr ng tài chính trong

n c, làm cho nh ng chính sách v mô đi vào chu n m c, gia t ng s c nh tranh và

do đó các công ty trong n c luôn n l c nâng cao n ng l c qu n lý c a mình Khi các rào c n đ i v i h i nh p tài chính đ c lo i b , doanh nghi p có th l a ch n đ u

t vào nh ng d án t i u nh t cùng v i vi c tìm đ c các ngu n tài tr hi u qu đ

gi m thi u chi phí s d ng v n V i dòng v n ch y vào càng nhi u trong quá trình

h i nh p, s c nh tranh các n c đang phát tri n s t ng cao và do đó làm t ng thêm tính hi u qu c a h th ng tài chính L i ích c a đa d ng hóa danh m c đ u t

đ c t o ra ch y u t c u trúc các tài s n trong danh m c đ c phân b h p lý gi a các qu c gia và n n công nghi p khác nhau Vì v y, h i nh p tài chính s thúc đ y làm t ng tính hi u qu c a th tr ng tài chính thông qua đa d ng hóa danh m c đ u

t và quá trình chu chuy n v n hi u qu h n

Hi n nay, có nhi u b ng ch ng cho th y r ng các n c phát tri n đang trong m t

tr ng thái h i nh p khá cao v i nhau v tài chính Trong khi đó, quá trình h i nh p

c ng đang di n ra m nh m các n c đang phát tri n D a vào đi u này, Hong Rim

và Robert Setaputra (2008)( )2 đã đ a ra m t ý t ng quan tr ng trong vi c đánh giá tính hi u qu c a h i nh p tài chính, đó là thông qua s liên k t gi a các th tr ng

ch ng khoán các n c v i nhau B i vì d a trên di n bi n c a các th tr ng này, chính ph các n c s có c s đ ho ch đ nh nh ng chính sách kinh t v mô đ m

b o cho s t ng tr ng n đ nh và b n v ng trong khi các nhà đ u t qu c t có th

ki m soát t t h n doanh m c đ u t c a mình

M c tiêu c a nghiên c u này là ki m đ nh quá trình h i nh p trên th tr ng tài chính Châu Á D li u đ c s d ng trong nghiên c u này là báo cáo ch ng khoán hàng ngày c a Morgan Stanley Capital International (MSCI) trong kho ng th i gian t tháng 1 n m 1992 đ n tháng 9 n m 2006 Ch s tính cho c khu v c (Châu Á và M )

đ c tính b ng bình quân gia quy n gi a các th tr ng t i các n c trong m u quan sát Tác gi nói rõ h l a ch n th i kì này b i vì có r t nhi u s ki n v kinh t tài

( ) 2 Hong Rim & Robert Setaputra (2008), “Studies on the financial integration and market

efficiency: empirical evidence from Asia”

chính di n ra, nh NAFTA (1/1994), kh ng ho ng ti n t Mexico (12/1994), kh ng

ho ng kinh t Châu Á (7/1997) và cu c t n công vào n c M (9/2001) Nh ng s

ki n này có th đã có tác đ ng r t l n lên n n t ng m i quan h gi a các th tr ng

ch ng khoán đ c bi t là nh ng th tr ng m i n i Nghiên c u này dùng mô hình GARCH và mô hình phân tích t ng quan đ ki m đ nh quá trình h i nh p tài chính qua m t th i k Nghiên c u có ba k t qu quan tr ng:

(1) Nh ng th tr ng tài chính c a các n c trong khu v c đã không tr nên h i

nh p v i nhau h n qua th i k đ c ki m đ nh

(2) H i nh p tài chính không đi kèm v i tính hi u qu trên th tr ng tài chính Tuy nhiên, h i nh p tài chính làm gi m đi tác đ ng tiêu c c c a nh ng cú s c

b t ng thông qua đa d ng hóa danh m c đ u t và chu chuy n v n

(3) Tác đ ng c a th tr ng tài chính M lên các th tr ng trong khu v c v n còn

r t l n (đi u này cho th y tuy r ng các th tr ng tài chính trong khu v c không liên thông t t v i nhau nh ng chính b n thân chúng l i liên k t nhi u

v i các th tr ng l n ngoài khu v c)

1.2 T t do hóa tài chính đ n kh ng ho ng tài chính

Quá trình t do hóa tài chính đã làm cho n n kinh t c a các qu c gia ngày càng h i

nh p v i dòng chu chuy n v n qu c t và th tr ng tài chính toàn c u Tuy nhiên,

h i nh p tài chính c ng làm gia t ng tính b t n theo hai cách: (1) nó có th m toang

n n kinh t c a các n c đang phát tri n làm cho n n kinh t ti p c n tr c di n v i ngu n g c c a nh ng cú s c trong kinh t qu c t và (2) khuy ch đ i và làm tr m

tr ng thêm nh ng cú s c trong n c Các qu c gia đang phát tri n r t d b t n

th ng b i nh ng cú s c th c (do thay đ i đi u ki n m u d ch nh s thay đ i trong giá c nhiên li u qu c t , s thay đ i trong c c u s n ph m xu t kh u và nh p kh u,

t giá h i đoái th c đ c đ nh giá cao làm x u đi cán cân tài kho n vãng lai) và cú

s c chính sách h n là nh ng n c phát tri n và đ n l t nó nh ng thay đ i này l i gây ra nh ng b t n l n h n trong dòng v n, giá c c a tài s n và t su t sinh l i trên tài s n Thêm vào đó, c ng có m t vài đ c đi m các n c đang phát tri n có th khuy ch đ i nh ng cú s c n i đ a và qu c t trong th i k đ u c a h i nh p các

n c đang phát tri n, h th ng thông tin b t hoàn h o và m t cân x ng c ng nh s

y u kém v th ch tác đ ng m nh m đ n th tr ng v n và th tr ng tài chính h n

là nh ng n c phát tri n Trong môi tr ng này, tâm lý b y đàn c a các nhà đ u t

l n h n và nh ng nhà đ u t trong n c có th b nh h ng b i nh ng nhà đ u t

n c ngoài, d n đ n s b t n càng l n h n Nói m t cách ng n g n, m t n n kinh t đang trong quá trình t do hóa tài chính s đ ng tr c m t tình tr ng mà các nhà kinh

t h c g i là “s mong manh v tài chính”

1.2.1 S mong manh v tài chính

Các quan đi m tích c c v t do hóa tài chính ph n nào đã b lu m b i s gia t ng rõ

r t tình tr ng mong manh v tài chính khi mà các qu c gia phát tri n và đang phát tri n trong th p niên 80 và 90 đ u đã tr i qua ( ) 3

c bi t, khu v c ngân hàng trên toàn th gi i đã b ch n đ ng b i các tr c tr c nghiêm tr ng, mà m t s trong đó đã chuy n thành nh ng cu c kh ng ho ng mang tính h th ng nh đã đ c d n ch ng

b ng t li u trong các nghiên c u sâu r ng c a Caprio và Kliengebiel (1995), Lindgren, Garcia và Saal (1996) K t qu nghiên c u c a các ông đã ch ra kh ng

ho ng ngân hàng qu th t đã x y ra nhi u h n t i nh ng qu c gia có t do hóa tài chính, ngay c khi các y u t khác (nh lãi su t th c) v n đ c chính ph ki m soát Nghiên c u th c nghi m c ng đã ch ra r ng khi môi tr ng th ch y u kém s làm cho vi c t do hóa tài chính có kh n ng s d n đ n kh ng ho ng ngân hàng cao h n,

đ c bi t là t i nh ng qu c gia có s qu n lý b ng pháp lu t y u kém, tham nh ng tràn lan, n n quan liêu d n đ n ho t đ ng qu n lý nhà n c kém hi u qu và c ch c ng

ch thi hành h p đ ng không h u hi u và do đó t do hóa tài chính có khuynh h ng tác đ ng đ c bi t l n đ i v i xác su t x y ra kh ng ho ng ngân hàng Nh v y, đã có

nh ng b ng ch ng th c nghi m rõ r t v t do hóa tài chính s làm t ng tình tr ng mong manh v tài chính t i nh ng qu c gia đang phát tri n, n i mà nh ng th ch c n thi t đ h tr cho m t h th ng tài chính v n hành hi u qu v n ch a đ c thi t l p hoàn ch nh

Nh ng khám phá trên đã làm phát sinh câu h i: ph i ch ng nh ng l i ích c a t do

hóa tài chính v n đ c tô đ m trong các tài li u nghiên c u s không đ đ bù đ p cho cái giá ph i tr c a tình tr ng d b t n th ng tr c các cu c kh ng ho ng ngân hàng? L i gi i đáp đ y đ và rõ ràng cho câu h i ph c t p này v t ra ngoài

ph m vi c a nh ng nghiên c u hi n nay trên th gi i Tuy nhiên, b ng vi c s d ng

m t t p h p các s li u, Kunt và Detragiache đã c g ng làm sáng t m t khía c nh

( ) 3 Xem thêm ph l c 1: “Minh h a th c t m i quan h gi a t do hóa tài chính và kh ng

ho ng tài chính các n c trên th gi i” trang 151

c th c a v n đ , đó là nh h ng c a t do hóa tài chính và kh ng ho ng ngân hàng

g n nh không khác v i nh ng qu c gia không t do hóa tài chính đ ng th i

đo n tr c khi t do hóa Sau đó Kunt và Detragiache th c hi n nh ng ki m đ nh

gi ng nh mô t trên cho hai m u này i v i nhóm qu c gia b kìm hãm tài chính

y u, k t qu t ng t nh k t qu nguyên thu tr c khi đ c chia làm hai Ng c

l i, nh ng n c b kìm hãm tài chính m nh, t do hóa tài chính s đi kèm v i phát tri n tài chính cao h n, ngay c khi có m t cu c kh ng ho ng ngân hàng di n ra Các phát hi n này đã cho th y: “T do hóa tài chính có th có m t tác đ ng tích c c đ i

v i t ng tr ng kinh t thông qua phát tri n tài chính t i nh ng n c đ c đ c tr ng

b i s kìm hãm tài chính m nh, cho dù chúng có th làm gia t ng thêm tình tr ng mong manh v tài chính”

1.2.2 C ng th ng tài chính

Có r t nhi u các nghiên c u th c nghi m ch ng minh r ng trong giai đo n tr c khi

x y ra kh ng ho ng, th tr ng tài chính c a các qu c gia b đ t trong m t tr ng thái

mà h g i là “c ng th ng tài chính” ó là hi n t ng mà h th ng ngân hàng v n

ti p t c duy trì ho t đ ng nh n ti n g i và tr ti n rút cho nh ng ng i g i ti n, đ ng

th i cho vay theo thông l nh ng th c ch t là ngân hàng đã m t kh n ng tr n mà khách hàng ch a nh n ra, t c là t ng tài s n c a ngân hàng nh h n t ng ngu n v n

đ i v i nh ng ng i g i ti n Và đâu là nguyên nhân gây ra hi n t ng trên?

Th nh t, đi u ki n kinh t v mô x u đi do chu k kinh t và nh ng cú s c t bên ngoài gây ra cho khu v c s n xu t hàng hóa và d ch v Trong giai đo n “đi lên” c a chu k kinh t , khi đ u t và s n l ng gia t ng, t su t sinh l i k v ng t ng theo nên nhi u nhà đ u t s n sàng đ u t vào các d án có đ r i ro cao và dùng các kho n vay ng n h n đ tài tr cho nh ng d án dài h n T đó càng có thêm nhi u

ng i đi vay nh m trang tr i cho các kho n n hi n t i c a mình Tuy nhiên, khi g n

đ t đ n đ nh c a chu k kinh t , lãi su t s t ng, m t ph n do c u tín d ng ít nhi u không co giãn theo lãi su t và ph n khác là do d c u tín d ng K t qu , nhi u ng i

th y không còn kh n ng tr n , h b t đ u g p khó kh n v dòng ti n c a mình và kéo dài th i h n tr n cho nh ng nhà đ u t khác, gây ra hi n t ng khó kh n tài chính trên di n r ng H n n a, trong giai đo n “đi lên” c a chu k kinh t , giá tài s n

nh đ t đai hay c phi u t ng nhanh i u này làm t ng giá tr c a các tài s n th

ch p đ vay v n ng th i c ng gây ra hi n t ng bùng n đ u c vì nh ng kho n lãi v n có đ c do s h u các tài s n này v t xa l i nhu n t ho t đ ng s n xu t kinh doanh Do đó nh ng ng i đi vay s n sàng b v n vay vào các ho t đ ng đ u c này ngay c khi lãi su t đi vay v t xa lãi su t có th có trong khu v c s n xu t hàng hóa n khi giai đo n “đi xu ng” c a chu k kinh t , giá c tài s n có xu h ng

gi m và ngày càng gi m m nh, n khê đ ng s d n d n ch ng ch t Ngân hàng s lâm

vào tình tr ng “c ng th ng tài chính” và b t đ u th t ch t các kho n cho vay, đi u này càng góp ph n làm gi m s n l ng, vi c làm và t ng thêm khó kh n cho kh n ng tr

n c a nhà đ u t Nh v y, kh n ng d đ v c a th tr ng tài chính khi có các cú

s c bên trong hay bên ngoài tác đ ng tùy thu c r t l n vào ph n ng c a ngân hàng và

c a các t ch c giám sát tr c m c đ r i ro ngày m t l n h n c a ng i đi vay, c ng

v i s bùng n giá tài s n do ho t đ ng đ u c

Th hai, c c u và hành vi c a th tr ng tín d ng, đó là các khuy t t t c a th tr ng

v hi n t ng l a ch n ng c (hay còn g i là s l a ch n đ i ngh ch) và l i d ng b o lãnh, c ý làm li u Khi các nhà đ u t đã vay n tr c đây g p khó kh n trong vi c

tr n , làm t ng r i ro tín d ng nh ng ngân hàng v n ti p t c cho h vay m c lãi

su t cao v i hy v ng là cu i cùng h có th h i ph c và tr đ c n H n n a, ngân hàng c ng không mu n cho bên ngoài bi t là ngân hàng có nh ng món n không thu

h i đ c, làm gi m kh n ng thanh toán c a ngân hàng, gây ra tâm tr ng lo s cho

ng i g i ti n i u này đi ng c v i nguyên t c phân tán r i ro trong ho t đ ng c a ngân hàng và làm cho nh ng nhà đ u t lành m nh không vay đ c v n ho c h không ch p nh n vay v i lãi su t quá cao do ngân hàng đ a ra vì ngân hàng không

th phân bi t đ c đâu là khách hàng làm n t t và đâu là khách hàng đang g p khó

kh n tài chính K t qu s d n đ n hi n t ng t p trung v n vay trong tay nh ng

ng i vay v n hi n t i không có kh n ng tr n C nh v y, vi c “phân b tín d ng sai” r i vào cái vòng l n qu n ngày càng nghiêm tr ng h n ng th i, khi ng i đi vay đang khó kh n tài chính vay v i lãi su t cao thì h s hành đ ng theo cách ngày càng li u l nh vì mu n thu v l i t c l n h n nh m trang tr i cho nh ng kho n lãi ngày càng ch ng ch t Nh v y, quy t đ nh cho vay sai và vi c s d ng v n vay li u

l nh, sai m c đích đã d n đ n tình tr ng c ng th ng tài chính cho h th ng ngân hàng

Th ba là s thay đ i chính sách N u NHTW th t ch t cung ti n quá m c, thì NHTM s thi u h t d tr so v i m c b t bu c, do đó h ph i bán b t tài s n và vì th giá tài s n s

gi m và lãi su t t ng, ni m tin vào h th ng ngân hàng s b t n th ng

1.2.3 Khái ni m kh ng ho ng tài chính

Nh v y, d a vào hai khái ni m nêu trên có th rút ra nh ng đ nh ngh a khác nhau v

kh ng ho ng tài chính Theo Laeven và Valencia (2008), kh ng ho ng tài chính là m t

bi n c mà khi đó các khu v c tài chính và các t ch c kinh t có s v n v i s

l ng l n, các t p đoàn và đ nh ch tài chính ph i đ i m t v i r t nhi u khó kh n v i

nh ng h p đ ng đ n h n thanh toán Do đó, nh ng kho n n m t kh n ng thanh toán

t ng v t và t t c ho c h u h t ngu n v n c a h th ng ngân hàng b rút c n Tình

hu ng này có th xu t hi n cùng v i s s t gi m giá tài s n, s t ng nhanh c a lãi su t

th c và s ch m l i ho c đ o chi u c a dòng v n đ u t Trong m t vài tr ng h p,

cu c kh ng ho ng b t đ u b i nh ng ng i g i ti n vào ngân hàng, tuy nhiên trong

(i) Vi c rút ti n hàng lo t d n t i vi c chính ph ph i đóng c a, sáp nh p ho c thâu tóm m t ho c nhi u đ nh ch tài chính

(ii) N u không có s rút ti n, đóng c a, sáp nh p, thâu tóm hay s giúp đ quy mô

l n c a chính ph đ i v i m t đ nh ch tài chính quan tr ng (ho c m t nhóm các đ nh ch ) thì s đánh d u s b t đ u tình tr ng c ng nh dây đàn đ i v i các đ nh ch tài chính khác

1.3 Các mô hình kh ng ho ng tài chính tr c n m 2008

D a vào các cách ti p c n khác nhau v khái ni m kh ng ho ng tài chính nêu trên thì cho đ n tr c khi cu c kh ng ho ng tài chính toàn c u n m 2008 thì có m t s đ ng

ý sâu r ng trong gi i nghiên c u r ng kh ng ho ng tài chính đ c ch y u t o thành

t hai nguyên nhân chính: th nh t là s m t cân đ i trong cán cân thanh toán khi thâm h t tài kho n vãng lai quá l n không đ c bù đ p b ng các ngu n thu ngo i t

d n đ n vi c m t cân đ i cung c u trên th tr ng ngo i h i t o c h i cho các cu c

t n công ti n t và th hai là s m t thanh kho n c a h th ng NHTM Chính t hai nguyên nhân đó mà các nhà kinh t h c m i chia kh ng ho ng tài chính ra làm hai

Paul Krugman (1979) và sau đó là Flood & Garber (1984) đã gi i thích c ch truy n

đ ng c a kh ng ho ng ti n t d a vào mô hình ti n t đ n gi n v i tên g i lý thuy t

kh ng ho ng th h th nh t, đ c khái quát t các cu c kh ng ho ng c a các n c Châu M Latin trong th p niên 80

D tr ngo i

h i suy

gi m

T n công

đ nh và duy trì ch đ t giá

h i đoái c đ nh

Hình 1.1: Mô hình kh ng ho ng ti n t th h th nh t

Các cu c kh ng ho ng này có nguyên nhân t n n c ngoài quá l n do tình tr ng

“thâm h t kép” (twin deficits), bao g m thâm h t ngân sách kéo dài c a chính ph và thâm h t m u d ch Khi đ ng n i t có nguy c b phá giá, các ch n không ti p t c cho vay n a và s đ ng lo t rút ti n gây ra s tháo ch y c a dòng v n n c ngoài

i u này s nh h ng t c th i t i các ho t đ ng kinh t và h th ng tài chính gây ra

kh ng ho ng

G i là kh ng ho ng ti n t (hay kh ng ho ng cán cân thanh toán) vì nó liên quan đ n

vi c chính ph không còn đ d tr ngo i t đ đáp ng nhu c u s d ng ngo i t c a các khu v c khác nhau trong n n kinh t và bu c ph i phá giá đ ng n i t M i chuy n th ng b t đ u t vi c chính ph duy trì c ch t giá h i đoái c đ nh Chính

ph có th b o v t giá này b ng cách can thi p vào th tr ng ngo i h i (tr c ti p mua ho c bán ngo i t ) N u có m t th tr ng tài chính phát tri n, nghi p v này có

th đ c th c hi n b ng các ho t đ ng th tr ng m hay can thi p vào th tr ng ngo i h i k h n Tuy nhiên, vi c b o v t giá c ng có gi i h n c a nó Tr c s c

ép gi m giá tr n i t (th ng là do chính ph in ti n đ bù đ p thâm h t ngân sách), chính ph ph i bán ngo i t đ b o v t giá D tr ngo i h i gi m và cu i cùng chính ph bu c ph i ch m d t t giá c đ nh và chuy n sang th n i t giá i m đ c

bi t là ngay tr c khi d tr ngo i h i c n ki t, s suy y u c a các y u t kinh t v

mô tr thành tín hi u cho các cu c t n công mang tính đ u c vào đ ng n i t và đ y nhanh quá trình kh ng ho ng

D a trên mô hình ti n t đ n gi n, lý thuy t c a Krugman đã gi i thích ti n trình d n

đ n kh ng ho ng ti n t khi chính ph c đ nh t giá h i đoái và theo đu i chính sách kinh t v mô không mang tính b n v ng i m then ch t là vi c c ch t giá c

đ nh s p đ và đ c thay b ng t giá th n i là m t s ki n t t y u x y ra sau m t

cu c t n công mang tính đ u c tr c khi d tr ngo i h i c n ki t

Tuy v y, phân tích trên có đi m y u là d a vào mô hình v mô đ n gi n, trong đó gi

đ nh m i đ i t ng có kh n ng d đoán hoàn h o Vi c gi đ nh hai lo i tài s n là n i

t và ngo i t có ngh a là chính ph ch có th b o v t giá c đ nh kh i b phá giá

b ng cách tr c ti p bán d tr ngo i t Nh ng gi đ nh đ n gi n c a mô hình cho phép

ta mô t khá c th quá trình di n ra kh ng ho ng nh ng rõ ràng trong th c t có nhi u

y u t gây ra kh ng ho ng (ch không ch là thâm h t ngân sách) đã b b qua

Mô hình kh ng ho ng ti n t c a Krugman nêu trên đã đ a ra m t cách gi i thích khá thuy t ph c v quá trình s p đ c a t giá h i đoái c đ nh khi d tr ngo i t c n

ki t Tuy v y, trong r t nhi u cu c kh ng ho ng ti n t (đ c bi t đ i v i nh ng n n kinh t phát tri n), chính ph rõ ràng có đ d tr ngo i h i đ b o v t giá nh ng

đã không làm nh v y Ng c l i, do nh ng m i quan ng i v tác đ ng lãi su t cao

và th t nghi p nên chính ph nhi u n c đã th n i t giá khi b các nhà đ u c t n công( )4 Vì v y, Obsfeld (1994) đã phát tri n mô hình kh ng ho ng ti n t th h th hai, m c đích là đ gi i thích cho cu c kh ng ho ng c a H th ng Ti n t Châu Âu (EMS) bùng n trong n m 1992 Trong mô hình này, Obsfeld đã đ a ra khái ni m

“k v ng xoay vòng” (self-fulfilling expectations), vì v y mà mô hình kh ng ho ng

ti n t th h th hai còn đ c g i là mô hình k v ng xoay vòng Theo ông, vi c quy t đ nh b o v t giá h i đoái c đ nh có c l i ích và chi phí ng tr c s c ép

ph i th n i t giá, n u chính ph quy t đ nh b o v t giá c đ nh thì l i ích có đ c

s là uy tín v chính sách trong dài h n Nh ng vi c b o v t giá t o ra nh ng tác

đ ng tiêu c c t i n n kinh t vì th ng thì lãi su t ph i t ng lên Lãi su t t ng, tr c

h t làm suy gi m t ng tr ng kinh t và gây ra th t nghi p M t tác đ ng tiêu c c khác là đ i v i h th ng ngân hàng, lãi su t cao bu c các ngân hàng ph i tr lãi cao

h n cho các ngu n v n huy đ ng Nh ng đ i t ng vay n theo lãi su t th n i s

( ) 4 Ozkak và Sutherland (1993).

g p khó kh n v kh n ng thanh toán T l n khó đòi và tình tr ng v n vì th gia

t ng làm nh h ng t i n ng l c tài chính và kh n ng thanh kho n c a h th ng ngân hàng

chính ph th y lãi su t

t ng lên gây nh h ng

x u đ n t ng tr ng và tình tr ng th t nghi p nên

th n i t giá

K V NG XOAY VÒNG

Hình 1.2: Mô hình kh ng ho ng ti n t th h th hai (Mô hình k v ng xoay vòng)

ng tr c s cân đ i gi a l i ích và chi phí, chính ph có th l a ch n b o v t giá

h i đoái hay th n i t giá Các nhà đ u c c ng có hai s l a ch n: ho c là t n công vào đ ng n i t ho c là không N u th y t i m t th i đi m nào đó, vi c b o v t giá

c đ nh t o nên nh ng chi phí kinh t quá l n thì các nhà đ u c có th suy đoán r ng chính ph s th n i t giá đ có th gi m lãi su t và thúc đ y t ng tr ng kinh t K

v ng này làm các nhà đ u c và c nhi u nhà đ u t khác đ ng lo t bán n i t đ mua ngo i t

i m then ch t trong mô hình c a Obsfeld là kh ng ho ng hoàn toàn có th mang tính t phát sinh ch do y u t tâm lý c a các nhà đ u c l n đ u t ch không ph i

do nh ng y u kém n i t i c a n n kinh t S d có đi u này là b i vì k v ng ban

đ u có đ c ph thu c vào vi c suy đoán ph n ng c a chính ph nh ng ph n ng

c a chính ph l i ph thu c vào vi c thay đ i giá c và ch s kinh t khác tác đ ng

nh th nào t i tình hình kinh t và chính tr Nh ng ng c l i, nh ng thay đ i v giá

c và các ch s kinh t này l i có th x y ra đ n gi n là vì k v ng c a các nhà đ u

t Nh ng y u t có tác đ ng qua l i theo ki u xoay vòng này có th t o ra m t cu c

kh ng ho ng mà l ra không th x y ra nh ng l i x y ra khi các đ i t ng có cùng

m t k v ng nh v y

KH NG HO NG

T n công đ u c

V n ch y ra ngoài Ngân hàng và doanh nghi p phá s n

Hình 1.3: Mô hình kh ng ho ng ti n t th h th ba

Mô hình kh ng ho ng ti n t th h th hai này b phê phán là khó gi i thích nh ng

s nh y v t c a n n kinh t gi a các tr ng thái cân b ng Thông th ng, ph i m t

m t th i gian nh t đ nh thì lãi su t trong n c m i nh h ng b t l i t i th t nghi p

và ngân sách Do đó, mô hình có th không gi i thích đ c t i sao kh ng ho ng t phát l i x y ra trong th i gian ng n nh v y Bên c nh đó, mô hình c ng không th

gi i thích đ c t i sao các nhà đ u t l i đ ng lo t đi u ch nh d đoán c a h gây ra

nh ng chuy n đ ng c a n n kinh t gi a các đi m cân b ng Mô hình này ch có th

gi i thích t t tình hu ng trong đó nhà đ u t ho c nhà đ u c l n t n t i trên th

tr ng nh ng không th gi i thích đ c tình hu ng mà đó c n s ph i h p gi a các nhà đ u t đ t o ra nh ng cu c t n công t phát

Cu c kh ng ho ng tài chính Châu Á n m 1997 c ng không th gi i thích t t b i mô hình th h th hai Các n c Châu Á không có v n đ th t nghi p hay n chính ph nào đáng k tr c khi kh ng ho ng x y ra nên không c n ph i lo i b chính sách t giá h i đoái c đ nh đ th c thi chính sách ti n t m r ng Vì v y, Krugman, Radelet

và Sachs (1998) đã đ a ra mô hình kh ng ho ng th h th ba rút ra t cu c kh ng

ho ng tài chính Châu Á n m 1997

1.3.2 Kh ng ho ng ngân hàng (Banking Crisis)

Theo qu ti n t qu c t (IMF) đ nh ngh a thì: “Kh ng ho ng ngân hàng là tr ng thái các ngân hàng lâm vào tình tr ng rút ti n t và b phá s n Các ngân hàng bu c ph i

d ng vi c thanh toán các cam k t c a mình, ho c đ tránh tình tr ng này, chính ph

bu c ph i can thi p b ng các bi n pháp h tr đ c bi t Kh ng ho ng ngân hàng có

th bùng phát t i m t ngân hàng và lan truy n ra toàn b h th ng”

Trái ng c v i mô hình kh ng ho ng ti n t , đ c xây d ng ch y u d a trên nh ng

gi đ nh v thông tin cân x ng (th tr ng hi u qu v m t thông tin), nh ng lý thuy t

v kh ng ho ng ngân hàng l i cho r ng tính b t n (d đ v ) c a h th ng ngân hàng b t ngu n t tính b t cân x ng thông tin c a th tr ng, là tình tr ng khi m t bên trong m i quan h kinh t hay giao d ch có ít thông tin v phía bên kia, đi u này

d n t i ba v n đ c b n sau:

S l a ch n đ i ngh ch: l a ch n đ i ngh ch là v n đ thông tin b t cân x ng xu t

hi n tr c khi giao d ch th c hi n, do nh ng ng i cho vay có ít thông tin t nh ng

ng i đi vay Trong khi đó, nh ng ng i đi vay đã tham gia vào nh ng d án ch a

đ ng nhi u r i ro đang tìm ki m m t cách ch đ ng nh ng kho n cho vay Vì v y,

nh ng ng i đi vay đ a ra nh ng thông tin sai l ch v hi u qu c a nh ng d án và khi n nh ng ng i cho vay (ngân hàng) r i vào v th r i ro tín d ng r t cao, đe d a

đ n tính thanh kho n c a ngân hàng

R i ro v đ o đ c: R i ro v đ o đ c xu t hi n sau khi giao d ch đ c th c hi n

ng trên quan đi m c a ng i cho vay, h s quan tâm t i vi c kho n vay có đ c

s d ng đúng m c đích hay không R i ro v đ o đ c có th x y ra khi ng i đi vay

s d ng ti n đ đ u t vào nh ng d án r i ro cao N u d án thành công, h s nh n

đ c nh ng l i ích l n Ng c l i khi d án th t b i, ng i cho vay ph i là ng i gánh ch u h u h t h u qu M t khác, r i ro đ o đ c còn là vi c ng i đi vay s d ng

ti n vay cho m c đích chi dùng cá nhân hay th c hi n nh ng d án không có kh

n ng sinh l i mà ch nh m vào vi c t ng v th hay quy n l c

Tâm lý b y đàn: Nh ng ng i cho vay th ng c g ng theo s d n d t c a ng i mà

h tin t ng là s có nh ng thông tin t t h n Tâm lý b y đàn xu t hi n khi các nhà

đ u t thi u thông tin v nh ng ng i qu n lý qu c a mình Nh ng ng i qu n lý

qu y u kém l i nh n th y là h p lý khi th c hi n theo nh ng quy t đ nh c a nh ng nhà đ u t khác đ không b phát hi n là mình th t s y u kém Và cu i cùng tâm lý

b y đàn tr thành k v ng h p lý khi các nhà đ u t , công ty qu n lý qu , ngân hàng

có cùng nh ng hành đ ng gi ng nh nhau

Trong th gi i tài chính đ c tr ng b i hi n t ng b t cân x ng thông tin, nh ng nhà cung c p qu g p khó kh n trong vi c qu n lý các trung gian tài chính Các t ch c này c ng g p nh ng khó kh n t ng t đ i v i nh ng ng i s d ng qu Vì v y,

nh ng tài s n c a ngân hàng th ng có đ c tr ng là khó chuy n đ i và không d đ nh giá trên th tr ng, nh ng ngân hàng v i nh ng kho n n c a mình ch y u đ c c u thành b i nhu c u ti n g i r t d b t n th ng đ i v i vi c đánh giá l i k v ng

i u này góp ph n vào tính d đ v v n có c a ngân hàng D dàng nh n th y, v i

s hi n di n c a nh ng thông tin không t ng x ng hay không đ y đ , nhà đ u t s

th c hi n nh ng hành đ ng qua đó có th khuy ch đ i nh ng bi n đ ng v giá và gây

c a h th ng ngân hàng và có th d n t i kh ng ho ng Miskin F.S (1996) đã thêm vào hai nguyên nhân ti m n làm cho kh ng ho ng ngân hàng d x y ra các n c đang phát tri n h n ó là:

• Th nh t, các n c đang phát tri n th ng là nh ng n i s n xu t hàng hóa thô,

d b tác đ ng b i nh ng cú s c th ng m i i u này có th phá h ng b ng cân đ i k toán c a ngân hàng, đ c c u thành ch y u b i kho n cho vay đ n các doanh nghi p trong n c S thi u tính đa d ng hóa bên ngoài có th đ a

t i nh ng v n đ tr m tr ng các n c đang phát tri n h n là nh ng qu c gia phát tri n có s đa d ng hóa t t nhi u n c

• Th hai, các ngân hàng nh ng n c đang phát tri n huy đ ng v n v i nh ng kho n n b ng ngo i t Vì v y, m t s s t gi m giá tr đ ng n i t có th gia

t ng tình tr ng n n n, trong khi giá tr tài s n c a ngân hàng không t ng K t

qu là d n đ n s x u đi c a v n ch s h u s làm gia t ng kh n ng phá s n

c a ngân hàng

1.3.3 Kh ng ho ng kép lo i m t

Th p niên “r i lo n” tài chính trong nh ng n m 1990 đã khi n các nhà nghiên c u không còn xem xét kh ng ho ng ti n t nh m t s ki n đ c l p, mà hi n nay, đã có nhi u công trình đi vào nghiên c u m i t ng quan gi a kh ng ho ng ti n t và

kh ng ho ng ngân hàng Khi kh ng ho ng ti n t và kh ng ho ng ngân hàng x y ra

đ ng th i v i nhau, ng i ta g i tình hu ng này là kh ng ho ng kép lo i m t ( ) 5 Theo nghiên c u c a Chang và Velasco (1999), kh ng ho ng ti n t và kh ng ho ng ngân hàng có th đi li n v i nhau và có m i quan h nhân qu tr c ti p Ki m đ nh

th c nghi m trong giai đo n 1997–1998 cho th y, kh ng ho ng ngân hàng và kh ng

ho ng ti n t bùng n m nh m vào cùng m t th i đi m Thái Lan, Indonesia, Malaysia và Hàn Qu c Các đ t t n công đ u c vào đ ng Baht x y ra vào tháng 7

n m 1997 đã làm chính ph Thái Lan ph i b o v đ ng ti n c a mình b ng cách s

d ng d tr ngo i h i Khi d tr ngo i h i g n c n ki t, Thái Lan bu c ph i th n i

t giá Kh ng ho ng nhanh chóng lan ra các n c ông Á khác ng n i t c a Hàn

Qu c, Indonesia, Malaysia và Philipines đ u ch u s c ép S phá giá đ ng n i t các n c này cùng v i lãi su t gia t ng đã khi n nhi u doanh nghi p r i vào tình

tr ng khó kh n và th m chí có m t s không ít ph i phá s n, đi u này tác đ ng tr c

ti p lên tính thanh kho n c a h th ng ngân hàng và d n t i kh ng ho ng ngân hàng Obsfeld (1994) cho r ng l nh v c ngân hàng ho t đ ng y u kém có th làm ti n đ cho kh ng ho ng ti n t n u các nhà đ u c d đoán đ c r ng chính ph s u tiên

ki m ch l m phát h n là s n đ nh t giá h i đoái M c đích c a s u tiên chính sách này là đ tránh n n phá s n trong l nh v c ngân hàng Tuy nhiên, Velasco (1987) và Calvo (1997) l i tranh lu n r ng kh ng ho ng ngân hàng là nguyên nhân

d n đ n kh ng ho ng ti n t n u s t ng c ng kh n ng thanh toán b ng ti n m t

c ng nh s h tr tài chính t phía chính ph đ i v i h th ng ngân hàng không

đ ng nh t cùng s n đ nh t giá h i đoái Miller (1999) c ng cho r ng s m t giá

ti n t là m t ph n c a vi c l a ch n chính sách h p lý c a m t chính ph b đe d a

b i kh ng ho ng ngân hàng trong c ch t giá h i đoái c đ nh Gonzalex – Hermosillo (1996) thì l i đ a ra nguyên nhân kh ng ho ng kép n m h th ng tài chính nghèo nàn khi có th thay th v n n i đ a b ng v n n c ngoài

( ) 5 T n m 1976 đ n n m 2002 đã có 38 qu c gia tr i qua kh ng ho ng kép lo i m t, ngh a là m t

cu c kh ng ho ng ti n t theo sau kh ng ho ng ngân hàng Nh ng cu c kh ng ho ng này đ c ghi

nh n b i Kamisky và Reinhart (1999), Glick Reuven và Hutchison Michael (2001)

Cho t i nay, các nghiên c u lý thuy t v kh ng ho ng kép đa ph n đ c phát tri n t

lý thuy t v kh ng ho ng ti n t đã đ c trình bày trên Nh ng nhà nghiên c u

kh ng ho ng ti n t chia làm ba tr ng phái Trong khi, tr ng phái th nh t cho r ng

n n t ng kinh t v mô y u kém s là nguyên nhân d n t i kh ng ho ng ti n t thì

tr ng phái th hai l i ch ra nh ng thay đ i ng u nhiên trong kì v ng s d n t i kh ng

ho ng ti n t Krugman (1999) và nh ng mô hình hi n nay đ c xem là tr ng phái

th ba Ngoài ra, d a trên khung lý thuy t n n t ng v hi n t ng rút ti n t c a Diamond và Dybvig (1983), Chang và Velasco (2000) đã đ a ra mô hình c a mình v

kh ng ho ng ti n t Theo hai ông, kh ng ho ng ti n t theo sau kh ng ho ng ngân hàng không ch cho th y quá trình h th ng tài chính b t n th ng và lan truy n ra th

th i gian t ng đ i cho quá trình x y ra hai cu c kh ng ho ng Thông qua vi c s

d ng “t s nhi u” (signal-to-noise ratio) trong mô hình “ti p c n d u hi u c nh báo

kh ng ho ng”( )7 , các tác gi đã c l ng và xác đ nh vai trò c a kh ng ho ng ngân hàng trong vi c d đoán kh ng ho ng tài chính trong t ng lai K t qu nghiên c u

đã ch ra m c t ng quan r t m nh gi a kh ng ho ng ngân hàng và kh ng ho ng tài chính t i các th tr ng m i n i Th m chí, hi n t ng này v n x y ra sau khi chính

ph đã th c hi n ki m soát s thay đ i trong c u trúc tài chính và c u trúc n n kinh

t Các tác gi c ng đã ch ng minh s xu t hi n c a kh ng ho ng ngân hàng là m t

ch báo h u hi u kh n ng d n đ n kh ng ho ng ti n t Tuy nhiên, hi n t ng ng c

l i thì không x y ra, ngh a là kh ng ho ng ti n t không ph i là m t ch báo h u d ng cho m t cu c kh ng ho ng ngân hàng trong t ng lai K t qu c ng cho th y, s m

c a c a các th tr ng m i n i đ i v i dòng v n n c ngoài, song song v i m t c u trúc tài chính đang trong quá trình t do hóa đã làm cho các th tr ng này d b t n

th ng h n và d n t i kh ng ho ng kép

( ) 6 Glick Reuven và Hutchison Michael (1999), “Banking and currency crisis: how common are twins”

c nh báo kh ng ho ng tài chính cho Vi t Nam”

ã có r t nhi u nghiên c u m i trong th i gian g n đây v kh ng ho ng kép lo i m t

và nhi u mô hình đã cho k t qu v i m c đ phù h p cao trong vi c gi i thích kh ng

ho ng kép Trong s đó, n i b t là nghiên c u c a Solomon Raphael H (2003)( ) 8

ông

đã ch ra nh ng khuy t đi m mà các mô hình khác c n kh c ph c:

• Th nh t, vì trong các mô hình này, hoàn toàn gi đ nh r ng m i s rút ti n t (bi u hi n c a kh ng ho ng ngân hàng) đ u d n t i kh ng ho ng ti n t nên nó không gi i thích đ c th c t là m t vài tr ng h p sau khi kh ng ho ng ngân hàng n ra, đôi khi l i đ a t i m t ch đ ti n t t t h n

• Th hai, nh ng mô hình tr c không gi i thích đ c s l a ch n cân b ng, do đó

c ng không c l ng đ c m c đ r i ro c a chính sách c đ nh t giá

• Th ba, các mô hình đó không cho phép c dân trong và ngoài n c có k

v ng khác nhau do đó nó không gi i thích đ c các hành vi khác nhau (gi a nhà đ u t trong n c và n c ngoài) trong th i kì x y ra kh ng ho ng

Solomon (2003) đã “m x ” kh ng ho ng kép th h th nh t đ gi i quy t ba v n

đ trên theo h ng ti p c n t h th ng tài chính và đ c bi t là hi n t ng rút ti n

t t ngân hàng K t qu c a công trình đã tr l i đ c r t nhi u câu h i mà các công trình khác ch a làm đ c u tiên, s t ng tác gi a nhà đ u t trong n c

và nhà đ u t n c ngoài có nh h ng t i th i đi m và tính ch t c a kh ng ho ng kép N u không có y u t n c ngoài, m i cu c kh ng ho ng tài chính đ u x y ra theo k t qu c a mô hình “rút ti n t” c a Diamond và Dybvig (1983) Tuy nhiên, theo mô hình c a Solomon thì s xu t hi n c a kh ng ho ng s khác nhau tùy thu c vào hành đ ng c a nhà đ u t trong n c và nhà đ u t n c ngoài đây, c nhà

đ u t trong n c và n c ngoài đ u có th rút ti n t kh i ngân hàng Tuy nhiên,

n u hành đ ng m t cách riêng l , nh ng nhà đ u t n c ngoài không th t mình gây ra m t cu c kh ng ho ng kép đ t ng t Vi c rút ti n t c a các nhà đ u t

n c ngoài m c dù d n đ n kh ng ho ng ti n t nh ng không d n t i s s p đ c a

h th ng ngân hàng b i vì ngân hàng không bu c ph i cung c p ngo i t đ n n i

m t tính thanh kho n M t đi u đáng ng c nhiên là hành đ ng c a các nhà đ u t trong n c l i có th gây ra kh ng ho ng kép Vi c rút ti n t c a h có th d n

đ n s s p đ c a ngân hàng Khi đó các nhà đ u t n c ngoài ch nh n đ c

nh ng đ ng n i t vô giá tr ng ngo i t theo sau đ ng n i t b rút ra kh i ngân

( ) 8 Solomon Raphael H (2003), “Anatomy of a twin crisis”

hàng và k t qu là ch đ t giá h i đoái c đ nh b s p đ và cu c kh ng ho ng

ti n t di n ra Th hai, m t kh n ng không đ c đ c p đ n trong nh ng nghiên

c u tr c đây là hi n t ng các nhà đ u t trong và ngoài n c đ ng lo t rút ti n

t Chính s t n công k t h p này đã đ l i nhi u h u qu nghiêm tr ng cho h

hai Nhi u qu c gia (g n đây nh Argentina, Ecuador và Nga) đã ph i đ i m t v i

nh ng v n đ trong cán cân thanh toán cùng m t th i đi m v i vi c ph i đ ng đ u

v i nh ng kho n n t i h n M c dù không đ c ph bi n nh các mô hình kh ng kho ng kép lo i m t nh ng cho t i nay c ng đã có nhi u công trình nghiên c u v

lo i kh ng ho ng kép này

Nghiên c u th c nghi m c a Bauer C., Herz B Và Karb V.(10) đã ch ra r ng kh ng

ho ng ti n t th ng đi chung v i kh ng ho ng n h n là kh ng ho ng ngân hàng Bài nghiên c u đã phân tích b n chính sách mà chính ph ph i l a ch n, gi a phá giá n i

t hay t ch i tr n , hay s d ng c hai, hay không s d ng gì c Nhìn chung, phá giá hay không s ph thu c vào n n t ng kinh t c a qu c gia và tr n hay không s liên quan đ n đ l n c a kho n n ôi khi, m t m c n th p có th thay th cho m t n n

t ng kinh t t t trong phòng tránh m t cu c kh ng ho ng và ng c l i (ngay c khi n n

t ng kinh t là t i t , kh ng ho ng ti n t c ng có th tránh đ c n u bi t duy trì m t

m c n đ th p và ng c l i, ngay c khi m c n là khá cao, kh ng ho ng n c ng có

th tránh đ c n u bi t duy trì m t n n t ng kinh t đ v ng ch c) Trong tr ng h p chúng ta có m t m c n r t cao đi chung v i m t n n t ng kinh t th t v ng m nh ho c

m t m c n r t th p đi chung v i m t n n t ng kinh t y u kém, đây là lúc kh ng

ho ng có th x y ra (crisis zone) Ví d , khi m i ng i lo s kh n ng qu c gia m t

kh n ng tr n , nó s không ch châm ngòi cho m t cu c kh ng ho ng n mà còn châm ngòi cho m t cu c phá giá ti n t Nghiên c u c a nhóm tác gi đã xem xét m i

( ) 9 The United Church of Canada/L’Eglise Unie du Canada (2006), “Understanding the debt crisis”

( 10 ) Bauer C., Herz B & Karb V (2003), “Another Twin Crisis: Curency and Debt”

quan h gi a kh ng ho ng n và kh ng ho ng ti n t , cân nh c b n chính sách nêu trên theo tiêu chí là m c l i ích ròng đ t đ c

Trong m t nghiên c u khác c ng v hi n t ng kh ng ho ng kép lo i hai(11), Herz B

và Tong H đã thi t l p mô hình tác đ ng qua l i gi a kh ng ho ng n và kh ng

ho ng ti n t Hai ông đã th c hi n ki m đ nh d a trên c s d li u c a 74 n c đang phát tri n t n m 1975 đ n n m 2007, s d ng mô hình kinh t l ng ARCH c a Granger và Engle (2003)(12) Công trình đã tìm th y b ng ch ng rõ ràng cho quan h nhân qu t kh ng ho ng n t i kh ng ho ng ti n t và b ng ch ng không ch c ch n cho quan h nhân qu theo chi u ng c l i Theo đó, khi kh ng ho ng n x y ra trong

mô hình v i bi n kh ng ho ng n là bi n tr m t n m s có nhi u kh n ng gây ra

kh ng ho ng ti n t và n u kh ng ho ng ti n t x y ra trong mô hình v i bi n kh ng

ho ng ti n t là bi n tr hai n m s ít có kh n ng gây ra kh ng ho ng n h n(13) c

bi t nh ng b ng ch ng xác th c c a hai tác gi còn ch ng minh kh ng ho ng n và

kh ng ho ng ti n t có chung nh ng nguyên nhân nh : t l d tr ngo i h i trên

nh p kh u th p, t c đ t ng tr ng GDP th p và t l FDI trên n n c ngoài th p

N m 2007, Herz và Tong l i ti p t c m t nghiên c u khác v hi n t ng kh ng

ho ng kép lo i hai đ tr l i cho câu h i: kh ng ho ng kép và kh ng ho ng ti n t

th c s là hai hi n t ng b sung cho nhau hay thay th l n nhau?(14) V n đ ng trên quan đi m kh ng ho ng n và kh ng ho ng ti n t có liên quan v i nhau thông qua các công c tài khóa và ti n t c a chính ph , trong đó vi c t ch i tr n và phá giá

ti n t đ c xem là hai công c chính sách, nghiên c u th c nghi m c a tác gi đã

ho ng n là 0,27 (h s này khác 0 v i m c ý ngh a 8%)

(14) Herz B & Tong H (2007), “Debt and Currency Crises – Complements or Substitutes?”