Quyền sở hữu trí tuệ và phát triển công nghệ trong ngành công nghệ thông tin Việt Nam

Th.S inh V Trang Ngân TP... Các hình th c chuy n giao công ngh .... Th c tr ng chuy n giao công ngh theo kênh gián ti p ..... Kênh chuy n giao công ngh gián ti p .... Mô t các kênh chuy

Th.S inh V Trang Ngân

TP H Chí Minh - N m 2010

L I CAM OAN

Tôi xin cam đoan lu n v n này hoàn toàn do tôi th c hi n Các đo n trích d n và s

li u s d ng trong lu n v n đ u đ c d n ngu n và có đ chính xác cao nh t trong

ph m vi hi u bi t c a tôi Lu n v n này không nh t thi t ph n ánh quan đi m c a

Tr ng i h c Kinh t thành ph H Chí Minh hay Ch ng trình gi ng d y kinh

t Fulbright

TP.HCM, ngày 12 tháng 7 n m 2010

Tác gi

Bùi Huy Bình

Tóm t t

Qua nghiên c u th c t m i li n h gi a chính sách b o v quy n s h u trí

tu (SHTT) và chuy n giao công ngh trong ngành công ngh thông tin (CNTT)

Vi t Nam, tác gi nh n th y chính sách ch a có vai trò th t s quan tr ng đ i v i chuy n giao công ngh Phân tích cho th y, m c dù v i m t chính sách đ m b o quy n SHTT y u, nh ng công ngh v n chuy n giao theo c hai kênh tr c ti p và gián ti p Chính sách b o v quy n SHTT có nh h ng thu n l i cho vi c chuy n giao công ngh t i kênh gián ti p nh ng không có nh h ng quan tr ng đ n vi c chuy n giao công ngh t i kênh tr c ti p, có nh h ng tiêu c c đ n vi c chuy n giao quy n s d ng sáng ch C ng thông qua nghiên c u cho th y nh ng nh

h ng quan tr ng h n chính sách b o v quy n SHTT đ i v i vi c chuy n giao công ngh ngành CNTT Vi t Nam theo kênh tr c ti p là lao đ ng, h t ng đ i v i thu hút đ u t tr c ti p n c ngoài (FDI); đào t o nhân l c v i vi c gia công ph n

m m; và nâng cao doanh s s n ph m đ i v i các đ i tác s n xu t thi t b g c (OEM)

T phân tích trên, tác gi đ xu t gi nguyên chính sách b o v quy n SHTT trong ng n h n, đ ng th i t ng c ng thu hút đ u FDI công ngh cao b ng chính sách u đãi c s h t ng và đào t o nhân l c; thúc đ y h p đ ng gia công ph n

m m v i vi c đào t o nhân l c đúng yêu c u; gia t ng doanh s l p ráp s n ph m

ph n c ng thông qua h tr thi t b CNTT cho các m c tiêu phát tri n c a qu c gia

T đó, chính s phát tri n công ngh trong ngành CNTT s t o ra m t c ch t đ y

m nh hi u qu th c thi c a chính sách b o v quy n SHTT d n t i m t h th ng

b o v quy n SHTT v i m c đích b o v thành qu sáng t o c a doanh nghi p, ng

h cho vi c chuy n giao công ngh trong dài h n

T khóa: quy n s h u trí tu , chuy n giao công ngh , công ngh thông tin

M C L C

Ch ng 1 - T NG QUAN 1

1.1 B i c nh chính sách 1

1.2 M c tiêu, đ i t ng và ph m vi nghiên c u 2

1.3 Câu h i nghiên c u 4

1.4 Ph ng pháp nghiên c u 4

1.5 B c c đ tài 6

Ch ng 2 - KHUNG PHÂN TÍCH 7

2.1 Các nghiên c u tr c 7

2.2 Ba giai đo n chuy n giao trong qu đ o công ngh 8

2.3 Các hình th c chuy n giao công ngh 9

2.4 Vai trò c a chính sách SHTT đ i v i chuy n giao công ngh 10

Ch ng 3 - VAI TRÒ C A CHÍNH SÁCH S H U TRÍ TU TRONG QUÁ TRÌNH THÚC Y CHUY N GIAO CÔNG NGH NGÀNH CÔNG NGH THÔNG TIN VI T NAM 12

3.1 Chính sách b o v quy n SHTT t i Vi t Nam 12

3.1.1 Chính sách b o h sáng ch t i Vi t Nam 14

3.1.2 Th c tr ng s li u sáng ch 16

3.1.3 Th c tr ng chuy n giao quy n s d ng đ i t ng SHTT 17

3.1.4 Th c tr ng vi c th c thi quy n SHTT t i Vi t Nam 19

3.2 nh v kh n ng công ngh c a ngành CNTT Vi t Nam 21

3.2.1 T ng quan v ngành CNTT Vi t Nam 21

3.2.2 Th c tr ng chuy n giao công ngh theo kênh tr c ti p 23

3.2.3 Th c tr ng chuy n giao công ngh theo kênh gián ti p 26

3.2.4 Phát tri n công ngh 27

3.3 Vai trò c a chính sách b o v quy n SHTT đ i v i quá trình chuy n giao

công ngh ngành CNTT Vi t Nam 30

3.3.1 Kênh chuy n giao công ngh tr c ti p 30

3.3.2 Kênh chuy n giao công ngh gián ti p 32

Ch ng 4 - XU T CHÍNH SÁCH B O V QUY N S H U TRÍ TU NH M THÚC Y QUÁ TRÌNH CHUY N GIAO CÔNG NGH TRONG NGÀNH CÔNG NGH THÔNG TIN 34

4.1 Chính sách b o v quy n SHTT v i hai đi m m nh cùng h ng t i m c tiêu t ng c ng chuy n giao công ngh trong ng n h n 34

4.2 S h i thúc c a n n kinh t d n đ ng cho hi u q a th c thi quy n SHTT t ng d n 35

4.3 Hi u qu th c thi quy n SHTT cao t o ra m t chính sách b o v quy n SHTT t t 37

K T LU N 38

TÀI LI U THAM KH O 40

Ph l c 1 Danh m c các thu t ng chuyên môn 43

Ph l c 2 o l ng quy n SHTT 45

Ph l c 3 Mô t các kênh chuy n giao công ngh 46

Ph l c 4 S đ n yêu c u b o h sáng ch đã n p t n m 1990 - 2007 47

Ph l c 5 S b ng b o h sáng ch đã c p t n m 1990 - 2007 48

Ph l c 6 S đ n yêu c u b o h gi i pháp h u ích đã n p t n m 1990 – 2007 49

Ph l c 7 S b ng b o h gi i pháp h u ích đã c p t n m 1990 - 2007 50

DANH M C CÁC T VI T T T

ASEAN Hi p h i các qu c gia ông Nam Á

BSA Liên minh ph n m m doanh nghi p

CNTT Công ngh thông tin

HCA H i tin h c thành ph H Chí Minh

IDC Công ty d li u qu c t (International Data Corporation)

USPTO C quan qu n lý sáng ch và nhãn hi u Hoa K

WEF Di n đàn kinh t th gi i

WIPO T ch c SHTT th gi i

DANH M C HÌNH

Hình 2.1 - Các hình th c ti p nh n công ngh … 10

Hình 3.1- S đ các đ i t ng và c quan b o h quy n SHTT t i Vi t Nam 13

Hình 3.2 - S l ng h p đ ng chuy n giao quy n s d ng đ i t ng SHTT

đ ng ký và đ ng b gi a Vi t Nam và N c ngoài giai đo n 1997 – 2002

tr ng vi ph m quy n SHTT di n ra t i nh ng n c đang phát tri n ph bi n h n các

n c phát tri n

T i Vi t Nam, chính sách b o v các đ i t ng và ph m vi quy n SHTT ngày càng đ c hoàn thi n T chính sách b o h trong ph m vi qu c gia đã t ng

b c thay đ i phù h p v i các quy đ nh qu c t Quy n SHTT ngày nay không ch

đ c b o v ph m vi trong n c mà có m i liên h toàn c u Các đ i t ng SHTT

đ c m r ng t s h u công nghi p, b n quy n tác gi đ n gi ng cây tr ng m i

Hi n nay, chính sách b o h đ c đánh giá là đ y đ và phù h p v i thông l qu c

t B ng ch ng là chính sách SHTT c a Vi t Nam hi n nay đã đ c các qu c gia thành viên WTO ch p nh n trong quá trình đàm phán

Tuy nhiên, v n đ th c thi quy n SHTT v n còn r t y u Theo báo cáo công ngh thông tin toàn c u n m 2009 c a Di n đàn kinh t th gi i (WDF), ch s b o

v quy n SHTT t i Vi t Nam đ ng th 93/133 qu c gia, ch cao h n Philippines và

th p h n các qu c gia ông Nam Á phát tri n1 còn l i Vi ph m b n quy n ph n

m m theo đánh giá c a BSA và IDC hi n v n m c 85%, cao nh t so v i các qu c gia ông Nam Á, cao h n c Trung Qu c, m c dù các công ty n c ngoài luôn coi Trung Qu c là qu c gia vi ph m b n quy n cao

Th c thi quy n SHTT nh h ng đ n s phát tri n công ngh B o v quy n SHTT y u t o đi u ki n cho vi c h c h i, sao chép công ngh t nh ng n c phát tri n Vi c sao chép là khá d dàng v i nh ng công ngh có m c đ ph c t p th p Các doanh nghi p Vi t Nam đã và đang ti p c n và h p th đ c nhi u công ngh

đ n gi n, tuy nhiên, công ngh cao m i ch phát tri n t i khu v c FDI Trong b i

c nh đó, nghiên c u xem xét vai trò c a quy n SHTT nh h ng đ n qua trình phát tri n công ngh tai Vi t Nam

1.2 M c tiêu, đ i t ng và ph m vi nghiên c u

Nghiên c u này phân tích vai trò c a chính sách b o v quy n SHTT đ n quá trình chuy n giao công ngh t n c phát tri n vào Vi t Nam trong l nh v c CNTT

T nh ng phân tích c th đó, nghiên c u đ xu t chính sách b o v quy n SHTT

nh m thúc đ y quá trình chuy n giao công ngh

Trong nh ng ngành công nghi p phát tri n t i Vi t Nam, chúng tôi l a ch n ngành công nghi p CNTT làm đ i t ng phân tích vì ba lý do Th nh t, s phát tri n m nh m v công ngh c a ngành CNTT là ti n đ t t cho vi c chuy n giao công ngh vào Vi t Nam Trên th gi i, ngành CNTT đ c đ u t cho R&D l n; s

l ng đ n và b ng sáng ch t ng tr ng nhanh và chi m t tr ng cao t o ra s phát tri n m nh m v công ngh Các s n ph m và d ch v CNTT liên t c đ c đ u t nghiên c u, g n li n v i đó là các quy n SHTT nh sáng ch /gi i pháp h u ích,

ki u dáng công nghi p, thi t k , b trí m ch tích h p, b n quy n tác gi đ c b o

1

Nhóm các n c so sánh là các qu c gia phát tri n t i ông Nam Á bao g m Singapore, Thái Lan,

Indonesia, Malaysia, Philippines

h 2 Chi đ u t cho nghiên c u và phát tri n (R&D) cho ngành máy tính và thi t b

đi n t chi m t tr ng l n nh t trong các ngành, n m 2007 chi m 25% t ng R&D toàn c u (Kim Loan, 2009) Trong s 20 công ty có chi R&D hàng đ u th gi i, có

6 công ty thu c l nh v c CNTT, chi m 28,6% t ng s chi R&D c a 20 công ty toàn

c u (Kim Loan, 2009) S đ n yêu c u c p b ng sáng ch giai đo n 2001-2006, ch tính riêng l nh v c công ngh máy tính (computer technology) cao nh t trong các

l nh v c chi m h n 20% trong nhóm k thu t đi n và g n 7% trong t ng s đ n và

Th ba, m c đ s n sàng ng d ng CNTT c a c ba khu v c: chính ph , doanh nghi p và t nhân đ u r t kh quan Theo đánh giá c a di n đàn kinh t th

gi i (WEF) t i báo cáo ngành CNTT toàn c u, trong nh ng n m qua, ch s s n sàng ng d ng CNTT t i Vi t Nam không ng ng c i thi n N m 2009, v trí cao

nh t là khu v c chính ph (24/134 qu c gia), th 2 là khu v c t nhân đ t 43/134

qu c gia và cu i cùng là khu v c doanh nghi p đ t 52/134 qu c gia Các ch s đó

đã t o nên ch s t ng h p v m c đ s n sàng ng d ng CNTT n m 2009 đã đ t 37/134 qu c gia Ch s này đ a Vi t Nam v t qua c Thái Lan, Indonesia, Philippines, đ ng sau n , Trung Qu c và Malaysia

2 Theo quy đ nh c a WIPO, b trí m ch tích h p đ c b o h nh ki u dáng ho c sáng ch , b n quy n ph n

m m b o h nh sáng ch

Do đó, khi xem xét vai trò tác đ ng c a quy n SHTT đ n chuy n giao công ngh , v i m t ngành có s phát tri n m nh m v công ngh nh ngành CNTT là

m t đi u ki n t t cho nghiên c u

i t ng nghiên c u là chính sách b o v quy n SHTT bao g m chính sách

b o h sáng ch , chính sách chuy n giao quy n s d ng đ i t ng SHTT3

và chính sách th c thi quy n SHTT đ i v i các đ i t ng SHTT Các đ i t ng SHTT lu n

v n này xem xét g m sáng ch /gi i pháp h u ích, ki u dáng công nghi p, thi t k

b trí m ch tích h p bán d n và b n quy n ph n m m, trong đó t p trung chính vào sáng ch “Sáng ch là gi i pháp k thu t d i d ng s n ph m ho c quy trình nh m

gi i quy t m t v n đ xác đ nh b ng vi c ng d ng các quy lu t t nhiên”4

Chuy n giao công ngh là vi c các doanh nghi p trong n c n m đ c quy trình công ngh

đ s n xu t ra m t s n ph m m i Công ngh đó có th đ c chuy n giao tr c ti p

t các đ i tác n c ngoài ho c gián ti p do các doanh nghi p trong n c sao chép, sáng t o ra

1.3 Câu h i nghiên c u

V i m c tiêu đó, nghiên c u này h ng vào tr l i câu h i r ng, li u chính sách b o v quy n SHTT hi n t i Vi t Nam có vai trò khuy n khích s chuy n giao công ngh t các n c phát tri n vào Vi t Nam trong l nh v c CNTT hay không? N u có thì s khuy n khích đó đang đ c di n ra nh th nào, và n u không, t i sao? T đó, vi c th c thi chính sách b o v quy n SHTT trong ngành CNTT Vi t Nam nên có nh ng c i thi n gì nh m thúc đ y chuy n giao công ngh

và khuy n khích sáng t o trong dài h n?

tr các câu h i trên, nghiên c u này s d ng ph ng pháp đ nh tính k t

h p v i phân tích th ng kê mô t Qua đó, tác gi k v ng s có đ c cái nhìn toàn

di n và chi ti t h n v các m t c a chính sách, nh m mô t b i c nh kinh t , xã h i

và th ch mà chính sách b o v quy n SHTT đang đ c v n hành t i Vi t Nam Nghiên c u này không s d ng ph ng pháp đ nh l ng đ phân tích vai trò c a chính sách SHTT trong chuy n giao công ngh c a ngành CNTT Vi t Nam vì hai lý

do sau:

M t là, trong các nghiên c u v chính sách b o v quy n SHTT, v n đ quan

tr ng nh t là đo l ng Quy n SHTT là không d dàng đo l ng c ng không hi n nhiên nh h ng lên giá c (Maskus, 2000a) M t lo t các nghiên c u s d ng

ph ng pháp kinh t l ng v i d li u m c đ qu c gia th ng s d ng ch s GP

đ đo l ng m c đ b o v c a chính sách quy n SHTT t i m i n c Ch s GP do Ginarte và Park (1997) xây d ng t ch s RR (Xem thêm ph l c 2 v cách đo

l ng các ch s ) i m m nh c a ch s GP so v i ch s RR là đánh giá đ c m c

đ b o v c a chính sách quy n SHTT bao quát h n nh ng Maskus (2000a) cho

r ng khó có th đ nh l ng h t t t c các chính sách

Hai là, hi n tr ng s li u th ng kê ngành CNTT Vi t Nam còn ch a th ng

nh t Theo s li u c a T ng c c Th ng kê, ngành CNTT ch a đ c th ng kê riêng

S li u th ng kê5 ph n c ng n m trong ngành công nghi p ch bi n, ch t o; ph n

m m và d ch v CNTT n m trong ngành thông tin và truy n thông Tr c đó6

, ngành ph n m m còn ch a đ c đ c p nh m t m c riêng S li u th ng kê toàn ngành có th đ c th ng kê theo báo cáo ngành d c7

ho c đ c t ng h p theo đánh giá c a các t ch c n c ngoài nh Ngân hàng th gi i, Liên minh vi n thông qu c

t , Di n đàn kinh t th gi i… Do đó, các s li u trong các báo cáo trong n c và

n c ngoài, gi a các t ch c trong n c còn nhi u đi m ch a đ ng nh t

1.5 B c c đ tài

B c c đ tài g m 4 ch ng: sau ch ng 1 v t ng quan các v n đ nghiên

c u; ch ng 2 đi m l i các nghiên c u tr c và đ a ra khung phân tích; ch ng 3 xem xét th c tr ng chính sách SHTT t i Vi t Nam và phân tích vai trò c a chính sách đ i v i quá trình chuy n giao công ngh ; ch ng 4 đ xu t chính sách SHTT

đ m b o cân b ng l i ích gi a hai kênh ti p nh n công ngh và k t lu n

Ch ng 2 KHUNG PHÂN TÍCH

2 Khung phân tích

2.1 Các nghiên c u tr c

Nhi u nghiên c u v SHTT toàn c u ng h t ng c ng s b o v quy n SHTT Vai trò c a quy n SHTT đ i v i ti n b công ngh đ c các nhà nghiên c u kinh t theo tr ng phái lý thuy t t ng tr ng n i sinh đánh giá cao Lý thuy t t ng

tr ng n i sinh xem ti n b công ngh là m t bi n s quan tr ng Nh ng s li u

th ng kê l ch s cho th y nh ng g i ý v m i quan h đ ng bi n gi a t ng tr ng kinh t , R&D và SHTT (Idris, 2005) Yang và Maskus (2008) đ xu t b o v quy n SHTT m nh đ thúc đ y chuy n giao công ngh Các nghiên c u theo dòng quan

đi m này cho th y quy n SHTT thúc đ y th ng m i toàn c u, đ ng th i c ng là

ch t xúc tác cho t ng tr ng FDI

Tuy nhiên, m t s nghiên c u khác l p lu n r ng c n gi m b t m c đ b o

v quy n SHTT t i các n c đang phát tri n đ ti p c n và sao chép công ngh trong giai đo n đ u c a quá trình phát tri n Maskus (2000b) cho r ng quy n SHTT

y u trong giai đo n đ u s giúp h c h i công ngh , nh ng trong dài h n quy n SHTT c n b o v ch t đ thúc đ y sáng t o Chen và Puttianum (2004) đ xu t m c

đ b o h quy n SHTT lúc đ u gi m d n r i sau t ng d n Quy n SHTT m nh hay

y u tùy thu c m c đ phát tri n c a qu c gia Mansfield (1994) cho th y quy n SHTT gi m ch tác đ ng đ n FDI trong vi c liên doanh, các công ty t M v n đ u

t d án 100% v n n c ngoài và v n đ u t thu c l nh v c phân ph i

T i Hàn Qu c, Giáo s Linsu Kim đã đóng góp r t nhi u nghiên c u v m i quan h gi a phát tri n công ngh và quy n SHTT T nh ng nghiên c u trong n i

b ngành công nghi p đ n m c đ qu c gia, cho th y v n đ chính sách b o v

quy n SHTT y u hay m nh nh m khuy n khích chuy n giao công ngh ph thu c vào m c đ ph c t p c a công ngh và trình đ công ngh

Trong lu n v n này, nh m xem xét vai trò c a chính sách b o v quy n SHTT trong khuy n khích chuy n giao công ngh , tác gi áp d ng khung lý thuy t

d a trên các nghiên c u c a Linsu Kim v qu đ o phát tri n công ngh và chuy n giao công ngh t nh ng n c phát tri n vào nh ng n c đang phát tri n, m i liên

h gi a chuy n giao công ngh và quy n SHTT, nghiên c u c a Maskus (2000b) v chi phí chuy n giao công ngh

xem xét nh h ng c a chính sách b o v quy n SHTT đ n quá trình chuy n giao công ngh , tr c h t tác gi đi m l i lý thuy t v qu đ o chuy n giao công ngh và các kênh chuy n giao công ngh

2.2 Ba giai đo n chuy n giao trong qu đ o công ngh

Nh ng nghiên c u c a Linsu Kim (2003) đ xu t các giai đo n phát tri n c a công ngh theo qu đ o công ngh đ các n c đang phát tri n b t k p các n c phát tri n T i nh ng n c phát tri n, theo Utterback và Abernathy (t Kim, 2003),

qu đ o công ngh c a m t s n ph m tr i qua ba tr ng thái đ c tác gi g i là tr ng thái d bi n đ i (fluid), tr ng thái chuy n ti p (transition) và tr ng thái chi ti t (specific) Qu đ o công ngh t i các n c đang phát tri n đ c Linsu Kim (1980) nghiên c u trong ngành đi n t Hàn Qu c và đ a ra mô hình ba giai đo n: ti p nh n công ngh (acquisition), h p th công ngh (assimilation) và c i ti n công ngh (improvement)

• Ti p nh n công ngh (acquisition): giai đo n đ u c a công nghi p hóa, các

n c đang phát tri n ti p nh n các công ngh c b n t nh ng n c công nghi p phát tri n Các doanh nghi p n i đ a phát tri n quy trình s n xu t thông qua vi c ti p nh n công ngh tr n gói bao g m dây truy n s n xu t,

s n ph m, bí quy t công ngh , nhân công k thu t và các ph n khác liên

quan Giai đo n này s s n xu t ra nh ng s n ph m hoàn toàn gi ng nh ng

nh n c a giai đo n này là sao chép nguyên tr ng, chính xác và “m khóa”

đ c công ngh

2.3 Các hình th c chuy n giao công ngh

Theo Linsu Kim, có b n kênh có th ti p nh n công ngh (Kim, 1997), đ c

mô t trong hình 2.1 S phân chia này d a vào cách ti p nh n tr c ti p ho c gián

ti p, có th tr ng hay không có th tr ng Ti p nh n chính th c là khi ng i s

h u công ngh qu n lý đ c quá trình lan t a công ngh c a mình và thu đ c chi phí nghiên c u Ng c l i, ti p nh n công ngh phi chính th c khi ng i s h u công ngh không qu n lý đ c quá trình lan t a công ngh và không thu đ c chi phí nghiên c u Ti p nh n công ngh có th tr ng là khi giao d ch đ c th c hi n trên nguyên t c h p đ ng có bên mua và bên bán, có th ng l ng v chi phí Ti p

nh n công ngh không có th tr ng là chuy n giao công ngh không có h p đ ng cam k t Công ngh có th ng u nhiên đi kèm theo giao d ch khác mà không ph i

tr chi phí ti p nh n công ngh Ph l c 3 mô t các kênh ti p nh n công ngh m t cách chi ti t

Hình 2.1 - Các hình th c ti p nh n công ngh

Ngu n: Linsu Kim, 2003 [29]

Quá trình chuy n giao công ngh ch u tác đ ng b i kh n ng h p th công ngh c a các doanh nghi p trong l nh v c công ngh đó (Cohen và Levinthal, 1990; Kim, 1998 t Kim, 2003) Kh n ng h p th công ngh là nh ng gì có đ c thông qua quá trình h c h i công ngh Kh n ng h p th công ngh ph thu c vào hai nhân t quan tr ng là ki n th c n n và m c đ n l c Ki n th c n n là kh n ng, trình đ h c v n c a m i cá nhân trong t ch c M c đ n l c là ph n n ng l c các

cá nhân trong t ch c b ra đ cùng gi i quy t v n đ

Vi c chuy n giao công ngh có th là khó hay d tùy thu c vào đ ph c t p

c a công ngh và cách ti p nh n (Maskus, 2000b) Ví d nh vi c sao chép m t

ph n m m là khá đ n gi n, nh ng vi c n m đ c ph n m m đó có c u trúc th nào

l i khó kh n h n Sao chép hình dáng bên ngoài s n ph m là đ n gi n, nh ng n m

đ c công ngh bên trong là r t khó kh n Nh ng s n ph m công ngh ph c t p

nh vi c s n xu t b n m ch, chíp máy tính là r t khó sao chép

2.4 Vai trò c a chính sách SHTT đ i v i chuy n giao công ngh

Quy n SHTT có nh h ng quan tr ng đ n chi phí chuy n giao công ngh (Maskus, 2000b) Theo Teece (trong Maskus, 2000b) dù công ngh đ c chuy n giao theo cách nào c ng ph i t n chi phí Chi phí có th không đáng k nh trong

H tr k thu t b i

ng i mua, nhà cung

c p

tr ng h p sao chép ph n m m đ n r t nhi u đ i v i vi c mua chuy n giao quy n

s d ng đ i t ng SHTT s n xu t các s n ph m công ngh cao Xét trên góc đ ti p

nh n công ngh không tr c ti p, quy n SHTT m nh s ng n ch n kh n ng sao chép nguyên tr ng s n ph m (nh đ i v i ph n m m máy tính) và làm t ng chi phí

mô ph ng công ngh ho c k thu t ng c Xét trên góc đ ti p nh n công ngh gián ti p, quy n SHTT m nh s làm gi m chi phí chuy n giao c a ch công ngh

b i hai lý do: m t là do quy n SHTT đ c b o đ m s t o ra m t hi u ng m r ng

th tr ng nghiên c u; hai là quy n SHTT m nh t o đi u ki n thu n l i cho giao

d ch công ngh và t o ra nh ng h p đ ng chuy n giao rõ ràng h n

Do đó, quy n SHTT đóng vai trò cân b ng trong thúc đ y sáng t o và h n

ch sao chép, nh h ng đ n ti p nh n ch đ ng ho c b đ ng Khi quy n s h u trí

tu t i m t qu c gia đ c b o đ m m nh, chuy n giao công ngh theo h ng chính

th c nhi u h n, các hãng trong n c c ng s n sàng đ u t chi phí đ ti p nh n công ngh m i, đ u t chi phí nghiên c u đ làm ch và c i ti n công ngh Nh ng khi

đó, các s n ph m s n xu t theo công ngh n c ngoài có xu h ng đ c quy n nhi u

h n, t ng giá và làm gi m th ng d xã h i và th ng d tiêu dùng ng th i, các hãng trong n c do có môi tr ng c nh tranh m nh s đ u t cho nghiên c u nhi u

h n, t o ra nh ng s n ph m phù h p h n s tác đ ng t ng hi u qu đ u t và t ng

th ng d xã h i (Chen và Puttianum, 2005) Ng c l i, khi quy n s h u trí tu y u,

xu h ng chuy n giao công ngh theo h ng b đ ng t ng, đ c bi t là sao chép nguyên tr ng Xu h ng này trong ng n h n s làm gi m giá thành s n ph m (do

gi m chi phí chuy n giao công ngh ), t ng th ng d xã h i và th ng d tiêu dùng

Nh ng trong dài h n s không có tác d ng khuy n khích các hãng trong n c đ u

t chi phí cho nghiên c u và quá trình phát tri n công ngh ch d ng l i giai đo n chuy n giao mà khó chuy n qua giai đo n làm ch và c i ti n

Khung phân tích trên s đ c s d ng làm c s lý thuy t cho nh ng phân tích trong ch ng 3 nh m xem xét vai trò c a chính sách b o v quy n SHTT trong thúc

đ y chuy n giao công ngh trong ngành CNTT t các n c phát tri n vào Vi t Nam

Ch ng 3 VAI TRÒ C A CHÍNH SÁCH S H U TRÍ TU

CÔNG NGH NGÀNH CÔNG NGH THÔNG TIN

đ i t ng s h u công nghi p g m có sáng ch /gi i pháp h u ích, ki u dáng công nghi p, nhãn hi u hàng hóa, thi t k b trí m ch tích h p, ch d n đ a lý, bí m t kinh doanh và tên th ng m i Các đ i t ng b o h b n quy n g m có ph n m m, các tác ph m v n h c, ngh thu t, âm nh c Gi ng cây tr ng m i c ng là đ i t ng

đ c b o h quy n SHTT S m r ng đa d ng các đ i t ng SHTT cho phép các sáng t o đ c b o h d dàng d i nhi u hình th c khác nhau (xem s đ 3.1 các

đ i t ng và c quan b o h quy n SHTT t i Vi t Nam trang sau)

Chính sách th c thi quy n SHTT đ c phân công cho các c quan chuyên ngành g m Toà án, Thanh tra, Qu n lý th tr ng, H i quan, Công an, U ban nhân

dân các c p Tòa án ch u trách nhi m x lý hình s Thanh tra chuyên ngành ch u trách nhi m ki m tra, giám sát, x lý vi ph m theo th m quy n khi có yêu c u trong

l nh v c đ i t ng SHTT pháp lu t quy đ nh C quan qu n lý th tr ng ch u trách nhi m ki m tra, x ph t hành chính đ i v i hàng hóa vi ph m quy n SHTT l u thông trên th tr ng C quan h i quan ch u trách nhi m ki m tra, x ph t hành chính hàng hóa vi ph m quy n SHTT trong l nh v c ngo i th ng Công an ch u trách nhi m ph i h p khi có yêu c u, tr c ti p x lý t i ph m vi ph m pháp lu t SHTT y ban nhân dân các c p c ng có quy n s ph t vi ph m hành chính theo

C c S h u trí tu C c B n quy n tác gi

Sáng ch

Ki u dáng công nghi p Nhãn hi u hàng hóa

Ch d n đ a lý

Bí m t kinh doanh Tên th ng m i

B trí m ch tích h p

Tác ph m v n h c, ngh thu t, khoa h c (bao g m ch ng trình ph n m m)

Cu c bi u di n, b n ghi âm, ghi hình,

ch ng trình phát sóng, tín hi u v tinh

Gi ng cây tr ng

và v t li u nhân

gi ng

B Nông nghi p và Phát tri n nông thôn

V n phòng b o h

gi ng cây tr ng m i

3.1.1 Chính sách b o h sáng ch t i Vi t Nam

M t h th ng b ng đ c quy n sáng ch m nh và s th c thi phù h p là đi u

ki n tiên quy t cho chuy n giao công ngh (Idris, 2005) Sáng t o m c đ cao

nh t đ c b o v sáng ch d i hai hình th c: sáng ch s n ph m và c i ti n quy trình (đ c g i là gi i pháp h u ích) Gi i pháp h u ích th ng thích h p h n v i

nh ng c i ti n trong dây truy n s n xu t Tuy nhiên, các quy đ nh v b o h sáng

ch là r t nghiêm ng t và c n tr m t s thành qu sáng t o m c đ th p đ c c p

b ng đ c quy n sáng ch Ví d nh sáng t o v hình th c s n ph m, v b trí m ch tích h p s r t khó đáp ng đ c trình đ sáng t o và tính m i đ b o v thành sáng

ch m t m c đ yêu c u th p h n, các sáng t o này đ c b o h d i d ng b ng

đ c quy n ki u dáng công nghi p ho c thi t k b trí m ch tích h p

Chính sách b o h sáng ch t khi ra đ i đ n nay đã có nhi u thay đ i,

nh ng ch a th y tác đ ng làm thay đ i s l ng đ n sáng ch c a ng i Vi t và

ch a đ c s k t lu n nh h ng đ n s l ng đ n sáng ch t ng i n c ngoài

n p t i C c SHTT i m quan tr ng đ u tiên c a chính sách b o h sáng ch là th i gian b o h Th i gian b o h là m t đ c đi m quan tr ng c a h th ng sáng ch

nh m khuy n khích b o h Th i gian b o h th p s khuy n khích công ngh khu ch tán vì khi h t th i gian b o h , công ngh có th đ c s d ng mi n phí

Th i gian b o h càng t ng s càng khuy n khích nghiên c u phát tri n và n p đ n

b o h sáng ch /gi i pháp h u ích vì các thành qu sáng t o đ c có th i gian b o dài h n nên có xác su t thu l i nhu n l n h n Tuy nhiên, th i gian b o h t ng là

m t khó kh n h n cho vi c khu ch tán công ngh do ch s h u đ c có th i gian

đ c quy n dài h n N m 1993, khi ngh đ nh 63/CP ra đ i đã nâng th i gian b o h sáng ch t 15 n m lên 20 n m, gi i pháp h u ích có th i h n b o h 15 n m S thay đ i này b t ngu n t áp l c h i nh p qu c t và đ phù h p v i các yêu c u khi

Vi t Nam mu n tham gia vào hi p c qu c t Chính sách này đã không có tác

đ ng t ng s đ n sáng ch c ng nh gi i pháp h u ích c a ng i Vi t B ng ch ng

là s đ n sáng ch và gi i pháp h u ích không nh ng t ng mà ng c l i còn gi m

n sáng ch t ng i n c ngoài t 1993 đ n 1997 đã có giai đo n t ng tr ng cao nh ng l i t ng tr ng t tr c th i đi m có chính sách nên khó có th k t lu n

đó là k t qu c a chính sách (xem s li u chi ti t t i ph l c 3 và ph l c 5)

Nguyên nhân có l xu t phát t n n t ng nghiên c u Trong m t tình tr ng

đ u t cho R&D không nhi u, công ngh đang nh ng giai đo n đ u v i m c đích

t o ra nh ng s n ph m t ng t thì ph n ng c a ng i n p đ n sáng ch Vi t Nam

tr c thông tin thay đ i chính sách không m nh c ng là đi u d hi u

Thay đ i th hai là yêu c u tính m i u tiên sáng ch đ c b o h v i

nh ng yêu c u r t s khai và tính m i ch h n ch trong n n kinh t qu c dân Gi i pháp h u ích đ c g i là sáng ki n, h p lý hóa s n xu t Tuy nhiên, sáng ch đ c

b o v ch yêu c u tính m i trong n n kinh t trong n c là không phù h p v i các

hi p c qu c t và không đ c các qu c gia khác công nh n Cho đ n n m 1990, sau khi n n kinh t m c a, khái ni m v sáng ch đ c đ nh ngh a v sáng ch

đ c b o h d i d ng gi i pháp h u ích, không đòi h i tính sáng t o và tính m i cao i u này nh m m c đích khuy n khích sáng t o trong n c trình đ ch a

8

i u 10, i u l v sáng ki n, c i ti n k thu t, h p lý hóa s n xu t và sáng ch ban hành kèm theo Ngh

đ nh s 31/CP ngày 23/1/1981 đ c s a đ i, b sung theo Ngh đ nh 84/H BT ngày 20/3/1990: “Sáng ch là

gi i pháp k thu t m i so v i trình đ k thu t th gi i, có tính sáng t o và có kh n ng áp d ng trong các

l nh v c kinh t - xã h i”

9

i u 58, Lu t SHTT n m 2005

cao Tuy nhiên, s khuy n khích này c ng không nhìn th y rõ ràng qua đ n gi i pháp h u ích c a ng i Vi t không t ng cao nh k v ng Nguyên nhân c t lõi có

l v n do m c đ đ u t R&D cho nghiên c u t i Vi t Nam th p

3.1.2 Th c tr ng s li u sáng ch

Sáng ch c a ng i Vi t Nam r t ít S li u th ng kê v sáng ch c a ng i

Vi t chi m t l r t nh trong t ng s sáng ch : S đ n sáng ch ch chi m 9%; S

b ng sáng ch ch chi m ch a đ y 5% (s li u chi ti t t i ph l c 4, 5) M i n m ch

có vài ch c b ng sáng ch đ c c p cho ng i Vi t Nam, n m cao nh t c ng ch a

đ t 50 b ng sáng ch N u theo th ng kê c a WIPO, s sáng ch bao g m c b trí

m ch tích h p bán d n và ph n m m thu c l nh v c máy tính chi m 7% t ng s thì

s đ n sáng ch , t ng s b ng gi i pháp h u ích c ng ch t ng đ ng 9% s b ng sáng ch S li u th ng kê giai đo n t n m 1900 đ n 2007, ch có 4 n m g n đây

s đ n và s b ng sáng ch c a công dân Vi t Nam đ t trên 100, còn l i ch d ng

m c hai con s T c đ t ng tr ng trung bình 15%, tuy nhiên t c đ t ng tr ng không đ u, có nh ng n m t ng tr ng g n g p đôi và có nhi u n m l i gi m (s li u chi ti t t i ph l c 6)

10

C quan qu n lý sáng ch và nhãn hi u Hoa K , ngu n s li u c a WEF

T ng s b ng sáng ch và gi i pháp h u ích c p ra ch đ t kho ng 35% t ng

s đ n N u tính đ tr trung bình c a vi c c p v n b ng là kho ng 2 n m (c n c vào th i gian công b đ n 18 tháng), thì s v n b ng đ c c p so v i s đ n tr c

đó 2 n m có t l khác bi t l n Có nh ng n m t l này lên đ n h n 80%, nh ng có

nh ng n m t l này ch đ t 20%, th m chí d i 20% M t trong nh ng lý do là m c

đ ch c ch n c a đ n yêu c u c p v n b ng là r t không đ ng đ u Tuy nhiên, c ng không lo i tr kh n ng quá t i c a c quan c p v n b ng đã làm ch m quá trình

c p v n b ng trong m t s th i đi m nh t đ nh (s li u chi ti t t i ph l c 7)

Ph n ng c a ng i n p đ n v i vi c thay đ i chính sách nh kéo dài th i gian b o h , t ng chi phí n p đ n c ng không nhìn th y qua s li u th ng kê đ n sáng ch Trong các m c v thay đ i th i gian b o h , t ng chi phí n p đ n, s đ n sáng ch và gi i pháp h u ích đ u không có s t ng tr ng đ t bi n i m này cho

th y chính sách b o h sáng ch d ng nh b áp l c c a c ng đ ng qu c t nên

bu c ph i thay đ i nhi u h n là s ch đ ng c a chính sách nh m khuy n khích

tr c ti p đ n t ng tr ng s đ n, khuy n khích gián ti p đ n chuy n giao công ngh theo kênh chính th c

3.1.3 Th c tr ng chuy n giao quy n s d ng đ i t ng SHTT

S li u th ng kê chuy n giao quy n s d ng đ i t ng SHTT t i Vi t Nam cho th y có s chuy n d ch c a công ngh t n c ngoài vào Vi t Nam nh ng r t

th p th hi n qua s l ng h p đ ng và s đ i t ng chuy n giao quy n s d ng công ngh Chuy n giao quy n s d ng đ i t ng SHTT đ c th ng kê theo ba lo i

h p đ ng tùy vào các bên tham gia giao d ch: gi a n c ngoài và n c ngoài; gi a

n c ngoài và Vi t Nam; gi a Vi t Nam và Vi t Nam S l ng đ n c ng nh h p

đ ng đã đ c đ ng b đ u cho th y kh i l ng giao d ch gi a Vi t Nam và n c ngoài chi m u th c v s h p đ ng và s đ i t ng chuy n giao Tuy nhiên, s

l ng h p đ ng n m cao nh t c ng ch đ t g n m t tr m h p đ ng cho toàn b các ngành công nghi p S phát tri n m nh m c a ngành CNTT thông tin g n đây m c

dù s li u ch a đ c c p nh t nh ng th c t g n nh ch a th y thông tin v chuy n giao quy n s d ng đ i t ng SHTT gi a doanh nghi p trong n c và n c ngoài.

Hình 3.5 - S l ng h p đ ng chuy n giao quy n s d ng đ i t ng SHTT

đ ng ký và đ ng b gi a Vi t Nam và N c ngoài giai đo n 1997 – 2002

Hình 3.6 - S l ng đ i t ng SHTT đ ng ký và đ ng b gi a Vi t

Nam và N c ngoài giai đo n 1997 - 2002

Ngu n: C c S h u trí tu [22]

Xét theo đánh giá c a WEF, s li u v chuy n giao quy n s d ng đ i t ng SHTT n m 2008 Vi t Nam đ t 3,58 đi m, x p 112/134 qu c gia Th h ng này g n

nh kém nh t trong khu v c, ch trên Mông C và ông Timo

Tác đ ng m nh nh t đ n vi c chuy n giao quy n s d ng đ i t ng SHTT là chi phí chuy n giao Gi ng nh các hàng hóa thông th ng khác, chi phí càng gi m càng khuy n khích vi c chuy n giao quy n s d ng đ i t ng SHTT Tác đ ng th hai là m c đ ph c t p c a đ i t ng SHTT i v i đ i t ng SHTT đ n gi n, chi phí nghiên c u th p h n chi phí chuy n giao, các công ty s t nghiên c u và phát tri n s d dàng làm ch công ngh h n Tuy nhiên, vi c nghiên c u c ng ph i c n

c trên thông tin quy n s d ng đ i t ng SHTT đ tránh vi c vi ph m quy n SHTT đ i v i nh ng đ i t ng SHTT đã đ c b o h đ c quy n Tác đ ng th ba

là m c đ rõ ràng c a thông tin công ngh Thông tin v đ i t ng chuy n giao càng rõ ràng s càng d th ng l ng giá c và quá trình chuy n giao đ c d dàng

h n

3.1.4 Th c tr ng vi c th c thi quy n SHTT t i Vi t Nam

Tuy có m t h th ng lu t pháp cho phép b o h khá đ y đ các đ i t ng SHTT, nh ng h th ng th c thi l i r t y u kém X lý vi ph m không tri t đ , m c

ph t ch a đ r n đe là nh ng ti n l cho vi ph m quy n SHTT gia t ng i n hình

nh t là vi ph m v b n quy n ánh giá c a BSA và IDC, t l vi ph m b n quy n phân m m c a Vi t Nam hi n nay v n vi ph m đ n 85% 11

R t nhi u các s n ph m

ph n m m có th d dàng sao chép mi n phí ho c mua t i th tr ng v i giá r t r ,

ch b ng m t vài ph n tr m giá s n ph m chính hãng T l vi ph m b n quy n ph n

m m c a Vi t Nam m c dù có gi m, nh ng hi n v n m c cao nh t trong nhóm

n c ông Nam Á phát tri n n n m 2008, Vi t Nam v n n m trong 10 qu c gia

n

H ng Kông Hàn Qu c Philippines

Nh t

Hình 3.2 - T l vi ph m b n quy n ph m m m

Ngu n: BSA and IDC [25]

ánh giá c a WEF v vi c b o đ m quy n SHTT Vi t Nam r t th p càng

kh ng đ nh l p lu n trên So v i các n c công nghi p m i và các n c ông Nam

Á phát tri n, quy n SHTT Vi t Nam đ c đánh giá b o v r t y u, đ t 3,02/7

đi m, x p 93/133 qu c gia vào n m 200812 S li u đánh giá cho th y Vi t Nam ch

h n Philippines và th p h n toàn b các qu c gia còn l i

0 1 2 3 4 5 6 7

Hon

g Kong

Indo

nesia

Ma

laysia

Philippi

nes

Sing

apore

Tháian

m t ph n c a ngành ph n m m Các s n ph m chính c a ngành ph n c ng là máy tính, máy in, thi t b m ng và linh ki n trong các s n ph m đó Các s n ph m ph n

m m là m t ph n m m hoàn ch nh ho c s n ph n gia công d ng bán thành ph m Ngành CNTT là m t ngành khá đ c thù và công ngh có nhi u đ c đi m khác bi t các ngành khác

Th nh t, ngành CNTT r t ít qu c gia m nh toàn di n c v ph n c ng, ph n

m m và d ch v CNTT M i s n ph m, d ch v đ u có s tham gia c a nhi u đ n

v , nhi u qu c gia Trong l nh v c ph n c ng, các công ty đa qu c gia v i th ng

hi u m nh s đ t hàng linh ki n t các công ty khác ho c t s n xu t và l p ráp t i

m t n c th ba Công ngh cao trong m i linh ki n s n ph m th ng do nh ng công ty đa qu c gia làm ch và liên doanh ho c đ t nhà máy 100% v n đ u t n c ngoài đ s n xu t t i n c th ba Nh ng qu c gia đang phát tri n th ng th c hi n

l p ráp và/ho c s n xu t các s n ph m công ngh th p Các qu c gia m nh v ph n

c ng g m: M (toàn di n), Nh t B n (máy tính l n), Trung Qu c & ài Loan &

H ng Kông (chi m kho ng 60% th tr ng máy tính nh ), m t s qu c gia Tây Âu,

đ c xem là m nh v ph n c ng c ng ch chi m kho ng trên 1% th tr ng

Trong l nh v c ph n m m, các s n ph m ph n m m làm gia công13 theo h p

đ ng, các s n ph m nh do các công ty có th t s n xu t Xu h ng hi n nay là chia nh thành nhi u modul và thuê các công ty khác S th a h ng, h c h i c a

13 Gia công ph n m m (outsourcing) là vi c th c hi n h p đ ng s n xu t m t ph n c a s n ph m sau khi

nh ng công ty đ i tác lên ý t ng, thi t k s n ph m và chia nh thành nhi u modul v i các ch c n ng khác nhau Gia công ph n m m g m ba d ng công vi c chính là l p trình (programing), ki m tra (testing) và/ho c

s a l i (fix bug) Thông th ng các công ty s thuê làm m t trong ba d ng công vi c trên