Tác động của phân cấp ngân sách đến nổ lực thu ngân sách của chính quyền cấp tỉnh ở Việt Nam

KHUÔN KH CHÍNH SÁCH ..... Qu ng Ninh có t tr ng.

L I CAM OAN

Tôi xin cam đoan Lu n v n “Tác đ ng c a phân c p ngân sách đ n n l c

thu ngân sách c a chính quy n c p t nh Vi t Nam” hoàn toàn do tôi th c hi n

Các đo n trích d n và s li u s d ng trong lu n v n đ u đ c d n ngu n và có đ chính xác cao nh t trong ph m vi hi u bi t c a tôi Lu n v n này không nh t thi t

ph n ánh quan đi m c a Tr ng i h c Kinh t thành ph H Chí Minh hay

TÓM T T N I DUNG LU N V N

Sau khi th c hi n Lu t Ngân sách 2002, nhóm 10 t nh thu nh p trung bình

đ c Trung ng giao chia s ngu n thu v ngân sách trung ng đã n l c t ng thu đ b o đ m t cân đ i ngân sách đ a ph ng và có th ng d đóng góp cho ngân sách trung ng

Vi c quy đ nh có t l đóng góp ngu n thu vào ngân sách trung ng không

t o gánh n ng lên thu ngân sách c a các t nh này vì h đã có kh n ng th ng d ngân sách t tr c Song, m t công th c chia s ngu n thu công b ng gi a các t nh

là c n thi t h n vi c duy trì c ch ngân sách m m cho m t s t nh

S t ng thu c a nhóm t nh thu nh p trung bình ch y u nh l i th v kh

n ng thu v n có và n l c hành thu h n là nh vào n l c m r ng nh ng c s thu có ngu n thu b n v ng cho ngân sách đ a ph ng

Các ngu n thu riêng ít, khó d báo a ph ng ít có quy n quy t đ nh thu

su t biên, đ ng c t ng thu t khai thác tài nguyên đ t khá m nh; ch a có c s pháp lý đ khai thác ngu n thu b n v ng t thu nhà

Các ngu n thu chia s đ c thu theo thu su t th ng nh t nên chính quy n

đ a ph ng ít ch u áp l c trách nhi m gi i trình tr c công chúng C ch th ng

đ i v i s thu v t d toán đ c giao đã t o đ ng c t t cho h th ng thu đ a

ph ng t ng n l c hành thu Tuy nhiên, t tr ng c a ngu n thu thu VAT và thu TNDN – ngu n thu ti m n ng - trong c c u thu còn th p, đ t ra yêu c u ph i t ng

c ng c i thi n các chính sách phát tri n khu v c s n xu t và d ch v Thu tiêu th

đ c bi t, phí x ng d u m i b sung vào ngu n thu chia s cho ngân sách đ a ph ng

nh ng không ph i là ngu n thu quan tr ng h u h t các t nh

M c đ huy đ ng thu ngân sách c a các nhóm t nh đ u t ng t n m đ u r i

gi m d n vào n m cu i chu k ngân sách, cho th y có s gi ng co gi a m c tiêu t ng

kh n ng t cân đ i ngân sách v i đ ng c ghim gi ngu n thu m c v a ph i

Nhóm tnh th ng d ngân sách ph i tr c p r t l n đ cân đ i ngân sách cho các t nh nghèo

C i thi n chính sách phân c p đ đ t m c tiêu t cân b ng ngân sách đ a

ph ng c n đ t y u c u c b n là đ a ph ng có ngu n thu riêng n đ nh, đ c xác

đ nh và có kh n ng d báo tr c

Vi c quy đ nh ph m vi ngu n thu riêng r ng h n cho chính quy n đ a

ph ng c ng v i áp d ng m t t l chia s ngu n thu đ c tính toán công b ng theo

kh n ng thu c a t ng t nh s t o đ ng c t ng thu ngân sách t t h n vi c áp d ng

c ch ngân sách m m và tr c p cân đ i t ngân sách trung ng

Quy đ nh đánh thu nhà là c i cách c n thi t đ t ng ngu n thu riêng b n

v ng cho ngân sách đ a ph ng Tuy nhiên đ thu nhà không t o gánh n ng thu cho ng i nghèo mà v n b o đ m tính công b ng, kh thi thì c n c i thi n chính sách qu n lý th tr ng b t đ ng s n, ch đ kê khai, đ nh giá nhà, đ t

Chính quy n đ a ph ng c n đ c giao quy n quy đ nh m c thu biên đ i v i

m t s kho n phí, l phí trong các ho t đ ng d ch v công nh giáo d c, y t , v n hóa g n v i l i ích t d ch v mà ng i dân nh n đ c Chính sách này c n có m t

c ch chính th c đ b o đ m tính minh b ch và trách nhi m gi i trình c a chính quy n đ a ph ng đ i v i c tri

Công tác d báo, phân lo i, d toán thu chi ngân sách, ch đ phân chia ngu n thu, chu k ngân sách c n đ c quy đ nh th ng nh t trong c n c, theo chu n m c qu c t đ nâng cao tính minh b ch c a h th ng, ph c v cho công tác

đi u hành ngân sách và ra các quy t đ nh chính sách

Cu i cùng, k t qu h i quy cho th y c s kinh t đ b o đ m cân b ng ngân sách b n v ng là vi c m r ng c s thu Nh ng chính sách kinh t v mô có nh

h ng tích c c đ n m r ng c s thu là: T ng tr ng kinh t ph i g n v i t ng thu nh p và m c s ng ng i dân, s d ng hi u qu các y u t s n xu t làm t ng giá

tr t ng thêm cho n n kinh t và gi m ph thu c vào s n xu t nông nghi p, nâng cao

hi u qu đ u t nhà n c, c i thi n th ch và môi tr ng kinh doanh đ h tr phát tri n các ho t đ ng s n xu t và d ch v

M C L C

L I CAM OAN i

TÓM T T N I DUNG LU N V N ii

M C L C iv

DANH M C CÁC B NG VÀ HÌNH vi

M U 1

CH NG 1 3

T NG QUAN 3

1.1 KHUÔN KH CHÍNH SÁCH 3

1.1.1 Nh ng đi m gi ng nhau gi a Lu t Ngân sách 1996 và Lu t Ngân sách 2002 3

1.1.2 Nh ng đi m khác nhau gi a Lu t Ngân sách 1996 và Lu t Ngân sách 2002 3

1.2 T NG QUAN CÁC NGHIÊN C U CÓ TR C 4

CH NG 2 8

TÁC NG C A LU T NGÂN SÁCH N M 2002 N NG C THU NGÂN SÁCH C A CHÍNH QUY N CÁC T NH 8

2.1 NHÓM 10 T NH THU NH P TRUNG BÌNH CÓ KH N NG T CÂN I VÀ TH NG D NGÂN SÁCH KHÔNG? 8

2.1.1 S khác bi t v c s thu , kh n ng thu gi a các t nh Vi t Nam 8

2.1.1.1 Nh ng t nh t cân đ i ngân sách t tr c đ n nay 8

2.1.1 2 S khác bi t khá rõ v kh n ng thu thu gi a các t nh 10

2.1.2 Các ngu n thu chính và t c đ t ng tr ng 14

2.1.2.1 Các ngu n thu chính c a nhóm t nh thu nh p trung bình đ c duy trì x p x v i nhóm t nh thu nh p cao 14

2.1.2.2 Ngu n thu chính ph thu c l i th v n có c a t ng t nh 16

2.1.2.3 i m qua thay đ i ngu n thu c a m t s t nh trong n m 2003 và n m 2004 18

2.2 DI N BI N NG C THU NGÂN SÁCH C A NHÓM T NH THU NH P TRUNG BÌNH 20

2.2.1 Có s khác bi t v đ ng c thu, chi trong chu k ngân sách 20

2.2.1.1 ng c t ng thu ngân sách gi m d n trong chu k ngân sách 20

2.2.1.2 Chi ngân sách t ng ch m 21

2.2.2 Trong chu k ngân sách 2004 – 2006, đ ng c t ng tr ng các ngu n thu c a nhóm t nh thu nh p trung bình ít có đ t bi n 22

2.2.2.1 T ng tr ng các ngu n thu riêng không n đ nh 22

2.2.2.2 T ng tr ng các ngu n thu chia s ch y u do tác đ ng y u t th i gian và l m phát chung c a n n kinh t 23

2.2.3 Chính sách thu, chi đ t gánh n ng nhi u h n cho các t nh có th ng d ngân sách 25

2.3 CÁC Y U T TÁC NG N KH N NG NGU N THU NGÂN SÁCH 27

2.3.1 Mô hình nghiên c u 27

2.3.2 Các gi đ nh 28

2.3.3 Mô t d li u 29

2.3.4 Phân tích k t qu h i quy 30

CH NG 3 33

CÁC KHUY N NGH CHÍNH SÁCH 33

3.1 NHÓM CHÍNH SÁCH TR C M T 33

3.2 NHÓM CHÍNH SÁCH TRONG DÀI H N 35

TÀI LI U THAM KH O 37

PH L C 39

Ph l c 1: Các ch tiêu kinh t ch y u đ a ph ng giai đo n 2002 - 2007 39

Ph l c 2: Các ch tiêu ch y u c a 15 t nh th ng d ngân sách 53

Ph l c 3: Thu đ a ph ng h ng theo phân c p tính trên dân s n m 2006 56

Ph l c 4 : C c u ngu n thu t đ t c a m t só tính 58

Ph l c 5: C c u ngu n thu c a m t s t nh trong 2 n m 2003 và 2004 59

Ph l c 6: B ng phân tích h s t ng quan gi a các bi n 62

Ph l c 7: K t qu h i quy các y u t tác đ ng đ n thu ngân sách đ a ph ng 63

DANH M C CÁC B NG VÀ HÌNH

B ng s li u

B ng 2.1: Nh ng t nh t cân đ i ngân sách đ a ph ng và có chia s ngu n thu cho ngân

sách trung ng 9

B ng 2.2: Các ch tiêu ch y u c a các nhóm t nh 12

B ng 2.3: Kh n ng tài tr chi tiêu t các ngu n thu đ c h ng 13

B ng 2.4: Các ngu n thu chính trong t ng thu n m 2006 c a m t s t nh 17

B ng 2.5: T c đ t ng ngu n thu riêng c a nhóm t nh thu nh p trung bình so v i t c đ t ng c a c n c 23

B ng 2.6: T c đ t ng ngu n thu chia s c a nhóm t nh thu nh p trung bình so v i t c đ t ng c a c n c 24

B ng 2.7: Thu chi ngân sách Vi t Nam giai đo n 2002 - 2007 25

B ng 2.8: K t qu h i quy thu NS c p t nh đ c h ng giai đo n 2002 - 2007 31

Hình và đ th Hình 2.1: Thu ngân sách đ a ph ng đ c h ng/đ u ng i n m 2006 10

Hình 2.2: T tr ng các ngu n thu chính giai đo n 2003 – 2006 15

Hình 2.3: T c đ t ng thu NS trên đ a bàn/GDP 20

Hình 2.4: T c đ t ng chi NS/GDP (ch a tính các kho n chuy n giao có m c tiêu) 21

M U

Phân c p ngân sách cho chính quy n đ a ph ng là ph n quan tr ng c a chính sách qu n lý tài chính công đa s các qu c gia Vi t Nam đang th c hi n chính sách phân c p theo Lu t Ngân sách n m 2002 Chính sách phân c p này đang tác đ ng đ n n l c t ng tr ng thu, chi ngân sách đ a ph ng và t o ra nh ng đ ng

c m i c a chính quy n đ a ph ng trong vi c ti n t i m c tiêu cân b ng ngân sách

Vi c đ t đ c m c tiêu chính sách không ch c i thi n hi u qu huy đ ng và phân

b các ngu n l c mà còn b o đ m hi u qu c a các n i dung phân c p khác

M c đích nghiên c u c a Lu n v n nh m gi i quy t các câu h i: Khi th c

hi n Lu t Ngân sách 2002, nhóm 10 t nh thu nh p trung bình có kh n ng t cân đ i

và có th ng d ngân sách không? Chính sách phân c p ngân sách đã tác đ ng nh

th nào đ n n l c cân b ng ngân sách đ a ph ng? Nh ng y u t nào tác đ ng đ n

kh n ng cân đ i ngân sách đ a ph ng?

i t ng nghiên c u c a lu n v n là thu, chi ngân sách c a 64 t nh, thành

ph (t đây v sau g i t t là t nh) trong c n c nh ng nghiên c u s t p trung vào

10 tnh m i đ c x p b sung vào nhóm t nh th ng d ngân sách khi th c hi n Lu t Ngân sách 2002

Ph m vi nghiên c u c a Lu n v n t n m 2002 đ n n m 2007, là th i k phân c p ngân sách ch u s đi u ch nh c a Lu t Ngân sách 1996 (n m 2002, 2003)

và Lu t Ngân sách 2002 (b t đ u t chu k ngân sách 2004 – 2006)

Lu n v n s d ng k t h p ph ng pháp đ nh tính và đ nh l ng đ gi i quy t các câu h i nghiên c u K thu t phân tích th ng kê mô t , so sánh đ c s d ng đ phát hi n nh ng khác bi t gi a nhóm 10 t nh nêu trên v i nh ng t nh còn l i K thu t phân tích h i quy đ c s d ng đ đo l ng tác đ ng c a các y u t kinh t

đ n kh n ng thu ngân sách đ a ph ng

tài nghiên c u hy v ng s b sung nh ng phân tích th c ch ng v di n

bi n hành vi c a chính quy n đ a ph ng d i tác đ ng c a Lu t Ngân sách hi n

hành K t qu nghiên c u c ng đ a ra g i ý cho các nhà lãnh đ o c p trung ng

đ l a ch n chính sách hoàn thi n Lu t Ngân sách Nghiên c u c ng đ a ra các

ki n ngh mà chính quy n đ a ph ng c n quan tâm đ c i thi n n ng l c ngân sách

nh ng đi m c b n: (i) Nhi m v thu và ngu n t thu c a ngân sách đ a ph ng

v n đ c phân giao nh tr c (ii) Chính quy n trung ng v n qu n lý t p trung c

s thu và thu su t (iii) H th ng thu thu v n ph thu c kép (iv) T l phân chia ngu n thu chia s v n tính chung trên t ng ngu n thu chia s c a t ng t nh (v) Ngân sách trung ng v n gi vai trò c p bù cân đ i ngân sách đ a ph ng n u ngu n t thu và ngu n thu chia s không b o đ m nhi m v chi

1.1.2 Nh ng đi m khác nhau gi a Lu t Ngân sách 1996 và Lu t Ngân sách 20021

Khác bi t c b n gi a Lu t NS 2002 so v i Lu t NS 1996 là: (i) Chính quy n c p t nh đ c giao quy n ch đ ng cân đ i ngân sách c p d i thay vì trung

ng qui đ nh rõ nh ng lo i thu đ c giao phó phân b hoàn toàn hay m t ph n cho t ng c p trong b n c p chính quy n (ii) Chính quy n đ a ph ng đ c quy t

đ nh m c thu m t s kho n phí, l phí thu c ngu n t thu (iii) Thu tiêu th đ c

bi t t hàng hóa, d ch v trong n c và phí x ng, d u đ c b sung vào ngu n thu chia s gi a ngân sách trung ng và ngân sách đ a ph ng (iv) T l phân chia ngu n thu chia s gi a trung ng và đ a ph ng đ c giao n đ nh trong chu k ngân sách t 3 – 5 n m, không ph i đi u ch nh h ng n m nh tr c

(v) Trong th i k n đ nh ngân sách, đ a ph ng đ c s d ng ngu n t ng thu ngân sách hàng n m (g m c ngu n t thu và ngu n thu chia s gi a trung ng

và đ a ph ng) đ chi cho các nhi m v phát tri n kinh t - xã h i trên đ a bàn

1

Tham chi u Lu t ngân sách nhà n c n m 1996 và Lu t ngân sách nhà n c n m 2002

nh ng sau chu k ngân sách ph i t ng kh n ng t cân đ i, gi m d n s c p bù t ngân sách trung ng (đ i v i t nh đ c ngân sách trung ng c p bù) ho c gi m t

l phân chia ngu n thu chia s (đ i v i t nh đã t cân đ i ngân sách)

T l ph n tr m phân chia ngân sách đ a ph ng đ c h ng là t l gi a

t ng s các kho n thu đ c phân chia v i hi u s gi a t ng s chi ngân sách đ a

ph ng và t ng s các kho n t thu theo quy đ nh a ph ng s đ c h ng t l phân chia 100% n u hi u s nói trên l n h n t ng s các kho n thu đ c phân chia

N u k t qu tính toán thu v n ch a b o đ m chi thì ph n chênh l ch s đ c ngân sách trung ng b sung đ cân đ i ngân sách đ a ph ng2

Vì chính quy n đ a ph ng có th gi l i m t ph n hay toàn b s thu v t ch tiêu ngân sách, nên h có đ ng c l p d toán th p s thu và khuy n khích các c quan thu thu đ y đ các kho n thu thu c ngu n thu chia s (Ph m Lan H ng, 2004) M t khác, quy đ nh này c ng t o đ ng c đ chính quy n đ a ph ng l a ch n chính sách huy đ ng ngu n thu ho c ghim gi thích h p ngu n thu trong chu k ngân sách đ tránh các áp l c chính tr t ng i n p thu m t khi chính quy n trung ng quy đ nh

ph i t ng kh n ng t cân đ i ho c gi m t l phân chia ngu n thu chia s

Trong tài li u “Phân c p ông Á, t ng c ng hi u l c cho chính quy n đ a

ph ng” xu t b n n m 2005, nhóm chuyên gia c a Ngân hàng Th gi i cho r ng

phân c p ngân sách c a Vi t Nam thay đ i v t p trung m c v a ph i, chính quy n trung ng v n gi quy n ki m soát đáng k đ i v i chính quy n đ a ph ng (Roland White và Paul Smoke, trang 9) Chính quy n đ a ph ng ch đ c quy đ nh

m c thu gi i h n đ i v i m t s lo i thu và phí nh t đ nh Vi c thi u quy n ki m soát thu su t biên làm m t đi trách nhi m gi i trình v thu c a chính quy n đ a

ph ng Chính quy n đ a ph ng s có đ ng c tìm các ngu n thu không chính

2

Tham chi u Thông t 59/2003/TT-BTC ngày 23/6/2003 c a B Tài chính

th c t thu và phi thu và có l a chu ng m t chi n l c thu thu l ng l o (Robert R Taliercio, trang 165); chuy n giao cân đ i ngân sách d a trên chênh l ch

gi a nhu c u chi tiêu và thu nh p d tính có th t o đ ng c mang tính tiêu c c vì

v i các kho n thu nh p cao h n thì các kho n chuy n giao nh n đ c s th p đi (Ngân hàng Th gi i 2004b)

Báo cáo chung c a Chính ph Vi t Nam và Ngân hàng Th gi i (2005)

“ ánh giá t ng h p chi tiêu công, đ u th u mua s m công và trách nhi m tài chính 2004” cho r ng vi c đ a ph ng đ c gi l i m t ph n s thu v t d toán có th

t o đ ng c thúc đ y t ng thu thu t i đ a ph ng Cách th c hi u qu đ nâng cao trách nhi m gi i trình và kh n ng đáp ng v m t ngân sách là giao cho chính quy n đ a ph ng m t m c đ t ch v thu t ng ng v i ti m n ng ngu n l c

và kh n ng qu n lý

Trong tài li u đ i tho i chính sách s 2/2005 c a Ch ng trình phát tri n Liên hi p qu c “Phân c p trong m t h th ng thu th ng nh t – Thu ngân sách t i

Thành ph H Chí Minh 2001 – 2004”, Nhóm nghiên c u cho r ng vi c k t h p

quy n h n chi tiêu đã đ c phân c p v i h th ng thu ngân sách t p trung có tác

đ ng t i c c u khuy n khích c c p trung ng và c p đ a ph ng (trang 7) Chính quy n c p t nh không th c s ki m soát m c thu ngân sách c a mình nên s dao đ ng v m c thu c a chính quy n ch y u là do nh ng thay đ i mà Trung ng

đ a ra Các kho n thu t các lo i thu phân chia gi a ngân sách trung ng và ngân sách đ a ph ng t ng t ng đ i liên t c nh ng s t ng này không ph n ánh s gia

t ng v n l c thu thu hay k t qu khai thác t t h n các ngu n thu (trang 24) Nghiên c u c a Ninh Ng c B o Kim và V Thành T Anh (2008) “Phân

c p t i Vi t Nam: Các thách th c và g i ý chính sách nh m phát tri n b n v ng”

cho r ng trách nhi m chi không g n li n v i các ngu n tài chính c a chính quy n

đ a ph ng; quy n t quy t thu, chi c a chính quy n đ a ph ng h n ch ; chia s thu không công b ng gi a các t nh giàu và t nh nghèo, các t nh ph i t p trung ngu n l c đ thu m t s lo i thu thay cho chính quy n trung ng mà không đ c chính quy n trung ng bù đ p tho đáng

Nghiên c u c a S ình Thành và Bùi Th Mai Hoài (2009) “Thi t l p mô

hình ngân sách đô th cho các thành ph l n Vi t Nam” cho r ng: Ngân sách

trung ng đang cân đ i thay cho ngân sách đ a ph ng, phân c p tài khóa ch a phân bi t đ c đi m gi a tài khóa chính quy n đô th và tài khóa chính quy n nông thôn Nên giao cho chính quy n đ a ph ng quy n quy t đ nh m t s kho n thu thu g n v i l i ích công chúng và tài s n đ a ph ng nh thu nhà đ t, thu thu

nh p cá nhân và chuy n d n các kho n thu phân chia thành kho n thu riêng cho đ a

ph ng

Báo cáo công vi c s 148 c a Ngân hàng Phát tri n Á Châu (2009) “Fiscal

Decentralization, Fiscal Incentives, and Pro-Poor Outcomes: Evidence from Viet Nam”, cho r ng phân c p ngân sách s t o ra b n d ng khuy n khích: S công b ng trong chia s ngu n thu s thúc đ y s ch đ ng c a đ a ph ng tiêu dùng cho

ng i nghèo, khuy n khích đ y m nh và đáp ng tiêu dùng đ a ph ng, khuy n khích t ng c ng trách nhi m tham gia vào quy trình xây d ng và ho ch đ nh ngân sách qu c gia, khuy n khích trách nhi m công b và ki m soát các báo cáo đi u hành ngân sách th ng niên (trang 13)

V đo l ng tác đ ng c a các y u t kinh t đ n ngu n thu ngân sách, các nghiên c u tr c đây t p trung vào kh n ng đánh thu c p qu c gia, g m có: Nghiên c u c a Lotz and Morss (1970), Chelliah, Baas and Kelly (1975) và Tait, Gratz và Eichengreen (1979) Nghiên c u c a Tait, Gratz và Eichengreen 63 qu c

gia đang phát tri n đã cho th y t s thu quan h đ ng bi n v i GDP/đ u ng i, nghch bi n v i t tr ng nông nghi p/GDP và đ ng bi n v i các quai thu nh : t

tr ng xu t kh u (không g m xu t kh u khoáng s n)/GDP, t tr ng khai khoáng/GDP

Lu n v n này s ti p t c k th a các k t qu nghiên c u có tr c đ gi i thích v kh n ng và đ ng c t cân đ i ngân sách c a nhóm 10 t nh thu nh p trung bình trong chu k ngân sách 2004 – 2006, các y u t tác đ ng đ n kh n ng thu ngân sách đ a ph ng Có đ ng c t t nào rút ra t thành qu c a các t nh này làm

kinh nghi m đ các nhà ho ch đ nh chính sách c a trung ng s d ng vào c i thi n chính sách qu n lý tài chính công trong th i gian t i không; nh ng khuy n ngh đ i

v i chính quy n đ a ph ng đ m r ng c s thu

CH NG 2

C THU NGÂN SÁCH C A CHÍNH QUY N CÁC T NH

I VÀ TH NG D NGÂN SÁCH KHÔNG?

2.1.1 S khác bi t v c s thu , kh n ng thu gi a các t nh Vi t Nam

2.1.1.1 Nh ng t nh t cân đ i ngân sách t tr c đ n nay

Th c hi n Lu t Ngân sách 1996 đ n n m 2003 có 5/63 t nh, chi m 7,93%

t ng s t nh trong c n c t cân đ i ngân sách đ a ph ng và có chia s ngu n thu

v ngân sách trung ng Các t nh này g m: Hà N i, TP H Chí Minh, ng Nai, Bình D ng, Bà R a – V ng Tàu (t đây v sau g i t t là nhóm t nh có thu nh p cao) là nh ng trung tâm kinh t l n ho c là n i chi m t tr ng l n các ngành công nghi p, d ch v trong c n c và khu v c

u chu k ngân sách 2004 – 2006, Trung ng quy đ nh có thêm 10 t nh (t đây v sau g i t t là nhóm t nh có thu nh p trung bình) ph i t cân đ i ngân sách và chia s ngu n thu v ngân sách trung ng, t ng s t nh có th ng d ngân sách lên 15/64, chi m 23,43% t ng s t nh trong c n c Nhóm 10 t nh này phân b đ u trong ba mi n và c ng là nh ng trung tâm kinh t trong các vùng kinh t

T l chia s ngu n thu gi a ngân sách trung ng và ngân sách đ a ph ng không cho th y quy lu t th ng nh t trong vi c xác đ nh t l này T l chia s

d ng nh không ph i là bi n gi i thích duy nh t cho kh n ng th ng d ngân sách

đ a ph ng Cùng nhóm t nh thu nh p cao nh ng t l ngu n thu đ c gi l i c a

TP H Chí Minh t ng t 29% n m 2002 lên 33% n m 2003 và gi m xu ng 29%

n m 2004; trong khi đó Hà N i t ng t 30% n m 2002 lên 32% n m 2003 và đ c

gi nguyên a s các t nh thu c nhóm thu nh p trung bình có t l chia s v ngân sách trung ng r t th p Các t nh Tây Ninh, Long An, Ti n Giang, V nh Long có

t l chia s v ngân sách trung ng ch 1% và đ n chu k ngân sách 2007 – 2009

tr thành t nh nh n c p bù t ngân sách trung ng – đi u này cho th y t l chia s mang tính áp đ t nhi u h n là đ c tính toán trên c s công b ng gi a các t nh

cho ngân sách trung ng

Tên t nh

T l ngu n thu chia s ngân sách đ a

ph ng đ c h ng (%) Giai đo n 2002 -

2.1.1 2 S khác bi t khá rõ v kh n ng thu thu gi a các t nh

2.1.1.2.1 Các t nh thu nh p cao và thu nh p trung bình có thu ngân sách/đ u ng i cao h n bình quân c n c

Hình 2.1.1 cho th y đ n cu i chu k ngân sách 2004 – 2006, h u h t 15 t nh

th ng d ngân sách đ u có ch tiêu thu ngân sách đ c h ng/dân s cao h n m c bình quân chung c n c M c dù ch tiêu này ch a th hi n quy mô c s thu và

n l c thu , nh ng s cách bi t kh n ng thu v i nhóm t nh còn l i g i ý s m t cân b ng ngang ngân sách c p t nh v n còn l n, đòi h i n u mu n t ng thêm s t nh

th ng d ngân sách thì trung ng ph i có nh ng đi u ch nh chính sách thích h p Không có s t ng quan h p lý gi a thu ngân sách/đ u ng i v i t l chia

s ngu n thu đ c n đ nh à N ng có thu ngân sách/đ u ng i n m 2006 là 4,1 tri u VN (xem ph l c 3), cao h n 2 l n ch tiêu này c a Khánh Hòa (1,63 tri u)

nh ng t l n p ngu n thu cho ngân sách trung ng ch có 5%, trong khi đó Khánh Hòa là 48% T ng t , Hà N i có ch tiêu thu ngân sách/đ u ng i là 2,85 tri u, cao h n ch tiêu này c a TP H Chí Minh nh ng t l trích n p ngân sách trung

Trong s các t nh đ c ngân sách trung ng c p bù (sau đây g i t t là nhóm

tnh thu nh p th p) l i có m t s t nh nh Bình nh, Bình Thu n, Bình Ph c có thu ngân sách/đ u ng i cao h n m c bình quân c n c i u này m t l n n a cho

th y t l chia s ngu n thu v n mang tính m m trong phân chia ngân sách

2.1.1.2.2 Nhóm t nh thu nh p trung bình có s t ng tr ng m nh ngu n thu trong chu k ngân sách 2004 - 2006

Nhóm tnh thu nh p trung bình đã có s c i thi n đáng k các y u t kinh t tác đ ng đ n kh n ng ngu n thu đ a ph ng Nét đ c tr ng c a phân c p ngân sách

Vi t Nam là chính quy n đ a ph ng mu n t ng kh n ng ngân sách đ b o đ m chi tiêu thì cách l a ch n duy nh t là n l c m r ng c s thu và c i thi n công tác hành thu K t qu n l c c a các đ a ph ng trong vi c phân b l i ngu n l c, c i thi n h t ng và môi tr ng kinh doanh là GDP/đ u ng i c a nhóm t nh thu nh p trung bình trong giai đo n 2004 – 2006 đã t ng g n g p đôi so v i giai đo n 2002 –

2003, theo kp m c t ng c a nhóm t nh thu nh p cao và t o kho ng cách rõ r t v i nhóm tnh thu nh p th p T c đ t ng tr ng GDP c a nhóm t nh này t ng t 11,5%/n m lên 13,2%/n m, cao h n t c đ t ng c a hai nhóm t nh còn l i

S doanh nghi p ho t đ ng trên đ a bàn m c cao g p đôi so v i nhóm t nh thu nh p th p (có B ng 2.2 trang sau)

T ng thu ngân sách trên đ a bàn/GDP c a nhóm t nh thu nh p trung bình chi m 25% GDP, duy trì x p x v i nhóm thu nh p cao trong c hai chu k ngân sách và cao g p đôi so v i nhóm t nh thu nh p th p, cho th y l i th ngu n thu

nh ng t nh có nhi u doanh nghi p trung ng và doanh nghi p có v n đ u t n c ngoài đóng trên đ a bàn

Có n l c cân b ng ngân sách c a nhóm t nh thu nh p trung bình B ng 2 2 cho th y ch tiêu ngu n t thu và ngu n thu chia s /GDP c a nhóm t nh này không

nh ng duy trì m c cao mà còn t ng tr ng cao (t 3,2% lên 8%) Ngu n t thu/GDP gi m c cao nh t (5,9%) cho th y các n l c c i thi n ngu n thu đã có

t tr c Ngu n thu chia s c a nhóm t nh này t ng m nh t 3,2% lên 8%, bình quân t ng 2,4%/n m, cao h n m c t ng ch tiêu t ng ng các t nh nghèo

(Ngu n: Tính toán c a tác gi trên c s s li u thu ngân sách c a B Tài chính; s

li u GDP, dân s , doanh nghi p c a T ng c c Th ng kê)

2.1.1.2.3 Kh n ng tài tr chi tiêu t ngu n thu đ c h ng c a nhóm t nh thu

nh p trung bình x p x nhóm t nh thu nh p cao

B ng 2 3 phân tích kh n ng tài tr cho chi tiêu d toán t các ngu n thu

đ c h ng c a chính quy n đ a ph ng, ch a tính ngu n chuy n giao cân b ng

d c và chi chuy n giao theo ch ng trình m c tiêu

S li u ba m c đ cao, trung bình và th p cho th y trong giai đo n t 2002

đ n 2007, nhóm t nh thu nh p cao v n ti p t c duy trì b n v ng kh n ng cân b ng ngân sách t 88,7% lên 102,3%, t nh th p nh t c ng t ng t 63,2% lên 86,3% Nhóm tnh thu nh p trung bình c ng duy trì t ng tr ng n đ nh kh n ng cân b ng ngân sách t 47,3% lên 69%, cao g p đôi so v i nhóm t nh thu nh p th p

B ng 2.3: Kh n ng tài tr chi tiêu t các ngu n thu đ c h ng (đvt %)

(Ngu n: S li u c a B Tài chính và tính toán c a tác gi )

Kh n ng tài tr chi tiêu c a nhóm t nh thu nh p trung bình đã t ng t 61%

n m 2003 lên 75,1% n m 2004, cao h n so v i hai nhóm t nh còn l i, cho th y có

n l c cân b ng ngân sách trong n m đ u tiên th c hi n Lu t NS 2002, nh ng không đ ng đ u gi a các t nh S li u c ng cho th y có t nh thu c nhóm thu nh p trung bình nh ng kh n ng t cân đ i ngân sách ch đ t 42% và ngu n thu kém n

đ nh b n v ng

Kh n ng tài tr chi tiêu c ng ph thu c vào xu h ng thay đ i quy mô thu

và chi Hình 2.2.2.2 d i đây cho th y t tr ng chi ngân sách/GDP c a nhóm t nh

thu nh p trung bình v n duy trì t ng đ u, ngh a là chúng ta đã lo i tr kh n ng ch

s thu/chi t ng do s s t gi m c a chi tiêu

Vi t Nam, các ngu n thu ngoài ngân sách đóng góp khá l n vào chi tiêu

h ng n m c a các đ a ph ng Ngu n thu này g m các kho n đóng góp tr c ti p t

ng i dân vào xây d ng các công trình công c ng thông qua c ch t qu n, các ngu n tài tr tr c ti p c a t ch c và cá nhân cho t ch c th h ng, các ngu n đ u

t t v n t có, v n vay c a doanh nghi p, các kho n v n đ ng tài tr …nh ng ít

đ c ph n nh c th trên các s li u báo cáo tài chính ây là m t h n ch c a k t

qu nghiên c u v kh n ng tài tr chi tiêu t các ngu n thu c a đ a ph ng

Hình 2.1.2 cho th y các ngu n thu chính trong t ng thu ngân sách c a nhóm

tnh thu nh p trung bình trong giai đo n 2003 – 2006 g m: thu t đ t, thu thu nh p doanh nghi p và thu VAT t khu v c kinh t t nhân, thu tiêu th đ c bi t, thu phí và l phí tr c b

Ngu n thu t đ t chi m t tr ng cao trong c c u ngu n thu và gia t ng m nh trong giai đo n 2003 – 2006 các t nh thu nh p cao ngu n thu này t ng t 17,47% lên 30,95%, nhóm t nh thu nh p trung bình là 32,79% lên 39,68% Vì Pháp l nh thu nhà đ t hi n hành ch a thu thu nhà và ch a quy đ nh v thu nhà3

nên ngu n t

ti n giao quy n s d ng đ t và cho thuê đ t chi m t tr ng ch y u (98%) trong

t ng thu t đ t (xem thêm ph l c 4)

3

Ngu n: Tham chi u Pháp l nh thu nhà đ t n m 1992

Tuy nhiên, ngu n thu t giao quy n s d ng đ t không ph i là ngu n thu

b n v ng và d phát sinh tình tr ng đ u c đ t đai Trong dài h n, các đ a ph ng

c n đ c khai thác ngu n thu b n v ng t thu nhà đ t

Sau khi th c hi n Lu t NS 2002, c c u ngu n thu chính có thay đ i nh ng

ch a xác l p ngu n thu b n v ng cho cân b ng ngân sách c a nhóm t nh thu nh p trung bình Trong khi nhóm tnh thu nh p cao gia t ng n đ nh ngu n thu t khu

v c kinh t t nhân t 19,09% (n m 2003) lên 19,61% (n m 2004) và 23,34% (n m 2006) thì con s t ng t c a nhóm t nh thu nh p trung bình là t 16,63% lên 19,81% và gi m xu ng còn 14,65% Ngu n thu t thu tiêu th đ c bi t, thu t phí

và l phí tr c b c a nhóm t nh thu nh p trung bình c ng di n bi n theo xu h ng

Nhóm

t nh thu

nh p trung bình

Nhóm

t nh thu

nh p trung bình

Nhóm

t nh thu

nh p trung bình

Hình 2.1.2 T tr ng các ngu n thu chính giai đo n 2003 - 2006

(Không tính ngu n thu t d u thô và thu t DN có v n đ u t n c ngoài)

tr c b Thu t khu v c kinh t t nhân Thu v nhà đ t

Hình 2.2: T tr ng các ngu n thu chính giai đo n 2003 – 2006

(Không tính ngu n thu t d u thô và thu t DN có v n đ u t n c ngoài)

(Ngu n: S li u c a T ng c c Th ng kê và tính toán c a tác gi )

Phân tích c ng g i ý r ng chính sách c i thi n c c u ngu n thu c a nhóm

tnh thu nh p trung bình c n t p trung vào c i thi n môi tr ng kinh doanh, nâng

ss

cao n ng l c canh tranh cho khu v c s n xu t và d ch v , c i thi n ch t l ng ph c

v c a khu v c nhà n c và t ng n ng l c qu n lý thu thu đ i v i ng i có thu

nh p cao

2.1.2.2 Ngu n thu chính ph thu c l i th v n có c a t ng t nh

B ng 2.3 (trang sau) cho th y ngu n thu t giao quy n s d ng đ t chi m t

tr ng l n trong ngu n thu c a c 6 t nh, cao nh t là à N ng m c 65% và th p nh t

là Khánh Hòa m c 12% So v i n m 2003, t c đ t ng ngu n thu này cho th y m c

đ khai thác ngu n thu t đ t khá chênh l ch gi a các t nh: V nh phúc có m c đ

t ng 852%, Ti n Giang 224%, Khánh Hòa 110% và th p nh t là Qu ng Ninh 8% Ngu n thu thu VAT và thu TNDN t khu v c kinh t t nhân c ng chi m

t tr ng cao trong c c u ngu n thu c a các t nh này T nh Ti n Giang có t tr ng cao nh t 41%, ti p đ n là C n Th 36% và th p nh t là Khánh Hòa 13% T c đ

t ng so v i n m 2003 cao nh t là Qu ng Ninh 113% và Khánh Hòa 103%

Thu tiêu th đ c bi t m i b sung vào ngu n thu riêng c a đ a ph ng theo

Lu t NS 2002 nh ng ch a có đóng góp đáng k vào thu ngân sách c a các đ a

ph ng, tr Khánh Hòa ngu n thu này chi m t tr ng 43% và đã duy trì khá cao t

c ng phù h p v i s thu h p quy mô kinh t nhà n c do th c hi n chính sách c

ph n hóa doanh nghi p c a Chính ph

Ngu n thu t phí, l phí và l phí tr c b đang có s gia t ng đáng k cùng

v i quá trình c i thi n ch t l ng d ch v các đ a ph ng Qu ng Ninh có t tr ng

cao nh t 27% và t c đ t ng so v i 2003 là 158%, các t nh còn l i có t tr ng t 6 – 10% và t c đ t ng trung bình 30%/n m

B ng 2.4: Các ngu n thu chính trong t ng thu n m 2006 c a m t s t nh

n v tính: %

Thu t DNNN

VAT và thu TNDN

Thu

TT B

Thu thu

Phí

x ng

Thu v nhà đ t

Thu khác

2.1 2.3 i m qua thay đ i ngu n thu c a m t s t nh trong n m 2003 và n m

2004

Ph l c 4 cho th y không có quy lu t chung v ngu n thu chính c a nhóm

tnh thu nh p trung bình

Qu ng Ninh: N m 2004 ngu n thu v đ t, thu phí và l phí tr c b , thu

khác v n chi m t tr ng chính (68%) t ng thu đ a ph ng đ c h ng Thu v đ t

n m 2004 gi m 5% so v i n m 2003, thu khác t ng 5% so v i n m 2003 các ngu n thu còn l i ít bi n đ ng

V nh Phúc: N m 2004 t ng s thu t x s ki n thi t, thu t khu v c kinh t

t nhân, phí và l phí tr c b , thu t nhà đ t chi m 82% t ng thu đ a ph ng đ c

h ng Thu t khu v c doanh nghi p nhà n c và kinh t t nhân n m 2004 gi m 11% so v i n m 2003 và đ c bù đ p nh t ng 9% ngu n thu t đ t

à N ng: Ngu n thu t đ t t n m 2004 t ng 4% so v i n m 2003 và chi m

77% t ng ngu n thu đ a ph ng đ c h ng Các ngu n thu khác bi n đ ng ít

Khánh Hòa: N m 2004 ngu n thu thu tiêu th đ c bi t, thu t đ t, thu t khu v c doanh nghi p nhà n c và kinh t t nhân v n chi m t tr ng ch đ o 84%

t ng ngu n thu đ a ph ng đ c h ng N m 2004 ngu n thu t đ t t ng 10% so

v i n m 2003, thu khác gi m 9% và thu t doanh nghi p nhà n c gi m 2%

Ti n Giang: n m 2004 ngu n thu t khu v c kinh t t nhân và thu t đ t

v n chi m 56% t ng ngu n thu đ a ph ng đ c h ng Thu v đ t n m 2004 t ng 5% so v i n m 2003, thu phí x ng d u t ng 3%, thu t khu v c kinh t t nhân

gi m 4% Các ngu n thu khác bi n đ ng ít

C n Th : N m 2004 thu t khu v c kinh t t nhân, thu t đ t và phí x ng

d u chi m 75% t ng ngu n thu đ a ph ng đ c h ng Thu t đ t n m 2004 t ng 14% so v i n m 2003, thu t khu v c kinh t t nhân gi m 8%, thu phí x ng d u

t ng 9%, thu doanh nghi p nhà n c gi m 5% Các ngu n thu khác bi n đ ng ít

Vi c so sánh các ch tiêu kinh t ch y u gi a các nhóm t nh cho th y nhóm

10 tnh thu nh p trung bình đã có kh n ng t cân đ i ngân sách t tr c khi th c

hi n Lu t Ngân sách 2002 ó là: Thu ngân sách/đ u ng i cao h n m c bình quân chung c n c; GDP/đ u ng i đã t ng t 6,4% lên 11,2%, g n g p đôi so v i giai

đo n tr c, b t k p v i m c t ng GDP/đ u ng i c a nhóm t nh thu nh p cao M c

đ huy đ ng ngân sách c a nhóm t nh này bình quân là 24,8%, x p x m c huy

đ ng c a nhóm t nh thu nh p cao Kh n ng tài tr chi tiêu t các ngu n thu đ c

h ng c a nhóm này đã t ng v t t 47,3% đ n 73,7% trong giai đo n 2002 – 2006,

v t qua m c th p nh t c a nhóm t nh thu nh p cao

Ngu n thu chính c a các t nh th ng d ngân sách ph thu c r t l n vào l i

th đ c thù v n có c a t ng t nh i m chung c a nhi u t nh là l m d ng ngu n thu

t giao đ t, chuy n m c đích s d ng đ t, v i m c đóng góp t ng m nh t 32,79% lên 39,68% trong t ng thu giai đo n 2003 – 2006 Ngu n thu t thu nhà ch a có c

s pháp lý đ y đ đ khai thác Thu thu nh p doanh nghi p và thu VAT t ng

m nh cùng v i s gia t ng s l ng doanh nghi p t nhân, đóng góp t 14,2% lên 26,9% trong t ng thu Phí và l phí tr c b đóng góp t 6 – 10% t ng s thu và ngày càng tr thành ngu n thu quan tr ng Ngu n thu t thu thu nh p cá nhân ch a

đ c khai thác t t và ch đóng góp t 2% - 3% trong t ng thu Thu tiêu th đ c

bi t, phí x ng d u m i đ c b sung vào ngu n thu chia s cho ngân sách t nh

nh ng đóng góp ch a nhi u trong t ng thu C c u ngu n thu có thay đ i nh ng

ch a duy trì n đ nh các ngu n thu b n v ng

2.2 DI N BI N NG C THU NGÂN SÁCH C A NHÓM T NH THU

2.2.1 Có s khác bi t v đ ng c thu, chi trong chu k ngân sách

2.2.1.1 ng c t ng thu ngân sách gi m d n trong chu k ngân sách

T tr ng thu ngân sách/GDP c a các nhóm t nh đ u có xu h ng gi ng nhau:

t ng t n m đ u r i gi m d n vào n m cu i c a chu k ngân sách Hình 2.2.2.1 cho

th y trong khi m c đ huy đ ng ngu n thu ngân sách nhà n c c a c n c t ng

đ u t 23.1% n m 2002 lên đ n 28,7% n m 2006 và gi m nh xu ng còn 27,6% vào n m 2007 do gi m ngu n thu t d u thô và ngu n thu vi n tr không hoàn l i thì thu ngân sách trên đ a bàn/GDP ba nhóm t nh đ u cho xu h ng gi ng nhau: Nhóm tnh thu nh p cao t 31,6% n m 2002 lên 33,9% n m 2004 r i gi m xu ng 26,4% n m 2006 và ti p t c t ng lên 31,9% vào n m 2007 Nhóm t nh thu nh p trung bình t 24% n m 2002 lên 29,5% n m 2004 r i gi m xu ng 23,9% n m 2006

và t ng m nh lên 31,7% vào n m 2007 Nhóm t nh thu nh p th p t ng đ u t 7%

n m 2002 lên 13,8% n m 2005 r i gi m xu ng 10,1% n m 2006 và t ng m nh lên 14,9% vào n m 2007

Nhóm t nh thu nh p trung bình

Xu h ng này cho th y Lu t Ngân sách đã tác đ ng rõ đ n hành vi thu ngân sách c a các nhóm t nh Nh ng t nh đ c giao ngh a v đóng góp nhi u cho ngân sách trung ng đã gi m nhanh t l huy đ ng ngân sách đ không ph i t ng t l đóng góp trong chu k ti p theo Nhóm t nh thu nh p trung bình có n l c huy đ ng ngân sách t đ u chu k nh ng đ n n m cu i chu k thì c ng l a ch n đ ng c nh nhóm tnh thu nh p cao Các t nh nh n tr c p ngân sách t trung ng thì không

ch l a ch n đ ng c nh nhóm t nh thu nh p trung bình mà còn ch n ng ng huy

đ ng ngân sách vào n m đ u chu k r t khiêm t n

Xu h ng này c ng cho th y tính kém minh b ch c a ngân sách đ a ph ng, các s li u báo cáo ch a ph n nh chính xác gi i h n kh n ng thu c a t ng t nh

2.2.1 2 Chi ngân sách t ng ch m

Chi ngân sách đ a ph ng/GDP c ba nhóm t nh đ n n m 2007 t ng h n

n m 2002 nh ng xu h ng thay đ i khác nhau gi a các nhóm Trong khi chi ngân sách đ a ph ng/GDP c a nhóm t nh thu nh p th p duy trì t ng liên t c t 17,9%

n m 2002 lên 26% n m 2007, thì nhóm t nh thu nh p trung bình t ng t 14,2% n m

2002 lên m c cao nh t 18,8% n m 2004 và sau đó gi m d n đ u xu ng m c 17,56% n m 2007 Nhóm t nh thu nh p cao t ng t 7,8% n m 2002 lên 10,2% n m

Nhóm t nh thu nh p trung bình

nhóm t nh

có thu

nh p th p

Hình 2.4: T c đ t ng chi NS/GDP (ch a tính các kho n chuy n giao có m c tiêu)

(Ngu n: S li u c a B Tài chính và tính toán c a tác gi )

Rõ ràng Lu t Ngân sách 2002 đã có tác đ ng đ n đ ng c chi tiêu khi t nh

đ c giao t cân đ i ngân sách Xu h ng chung là chi tiêu th n tr ng h n theo

n ng l c ngân sách M t s quy đ nh c a Lu t nh : các đ a ph ng không còn đ c

nh n ngu n u thác chi tiêu có c p v n t c p chính quy n cao h n; đ a ph ng

đ c phép huy đ ng v n trong n c và ng tr c ngu n thu đ đáp ng chi nh ng

ph i cân đ i ngân sách c p t nh hàng n m đ ch đ ng tr h t n khi đ n h n; chính quy n ph i có trách nhi m gi i trình ngu n thu, n i dung chi, đ nh m c chi tr c

h i đ ng nhân dân c ng v i tình tr ng không ch c ch n trong vi c m r ng c s thu là nh ng ràng bu c mà chính quy n các t nh ph i cân nh c trong các kho n

m c chi tiêu ngân sách

Tuy nhiên c ng không lo i tr kh n ng chi tiêu ngân sách c a các t nh này

có th cao h n do ch a h ch toán nh ng kho n chi ngoài ngân sách vào các báo cáo

h ng n m

2.2.2 Trong chu k ngân sách 2004 – 2006, đ ng c t ng tr ng các ngu n thu

c a nhóm t nh thu nh p trung bình ít có đ t bi n

2.2.2.1 T ng tr ng các ngu n thu riêng không n đ nh

Phí và l phí tr c b trong giai đo n 2004 – 2006 t ng bình quân 30,6%, cao h n m c t ng 28% c a giai đo n 2003 – 2004, trong khi c n c t c đ t ng

c a ngu n thu này đã gi m m nh t 33,2% xu ng 11,2%

Ngu n thu t x s ki n thi t gi m t m c 23,8% xu ng còn 17,5%, trong khi m c gi m c a c n c là t 25% xu ng còn 15,9%

T c đ t ng ngu n thu v nhà đ t gi m m nh t 56,9% xu ng 11,2%, m c dù

v n gi m c t ng cao h n bình quân c n c

Ngu n thu khác có t c đ t ng m nh t 4,3% trong giai đo n 2004 – 2006 lên 10,2% trong giai đo n 2003 – 2004 và ng c v i xu h ng bình quân c a c

n c K t qu này cho th y nhóm t nh thu nh p trung bình đã b t đ u chú ý đ n

vi c huy đ ng các ngu n thu phi thu nh vay m n, t m ng v n ho c các ngu n tài tr qua ngân sách

B ng 2.5: T c đ t ng ngu n thu riêng c a nhóm t nh thu nh p trung bình so v i

(Ngu n: Tính toán t s li u c a B Tài chính)

H n ch trong các s li u trên là ch a tách đ c các h ng m c gia t ng trong ngu n thu chi khác đ làm rõ đ ng c t ng các ngu n thu khác M t s h ng m c chi đ c chuy n ngu n t các n m tr c – các kho n chi này không đ c đ a vào

k ho ch ngân sách ban đ u song v n đ c đ a vào quy t toán ngân sách cu i cùng

(Báo cáo phát tri n Vi t nam 2010, trang 24)

2.2.2.2 T ng tr ng các ngu n thu chia s ch y u do tác đ ng y u t th i gian

và l m phát chung c a n n kinh t

Thu t DNNN c a nhóm t nh thu nh p trung bình n m 2004 t ng 6,8% so

v i n m 2003, m c c n c là 11,9% Giai đo n 2004 – 2006, ngu n thu này có

m c t ng bình quân 17,8%, g p 2,6 l n th i k tr c và x p x m c t ng c a c

n c K t qu này cho th y ngoài xu h ng t ng thu theo th i gian và tác đ ng c a

l m phát, ngu n thu t khu v c doanh nghi p nhà n c c a nhóm t nh thu nh p trung bình đã đ c c i thi n t t h n

B ng 2.6: T c đ t ng ngu n thu chia s c a nhóm t nh thu nh p trung bình so

(Ngu n: Tính toán t s li u c a B Tài chính)

T c đ t ng thu t khu v c kinh t t nhân khá nhanh cho th y khu v c này đang đóng góp l n vào ngu n thu c a nhóm t nh thu nh p trung bình N m 2004 t c

đ t ng thu là 14,2% so v i n m 2003, b ng ½ m c bình quân c n c Nh ng đ n giai đo n 2004 – 2006, t c đ t ng là 26,9%, g p đôi giai đo n tr c và x p x m c

t ng c a c n c

T c đ t ng thu t phí x ng đã gi m đi g n ½, t 19,1% xu ng 9,8% sau hai giai đo n, cùng m c gi m v i c n c K t qu này cho th y khi chính ph áp d ng chính sách gi m tr giá x ng d u thì ngu n thu t chênh l ch phí x ng d u không còn là ngu n thu quan tr ng cho ngân sách c a các t nh

Thu tiêu th đ c bi t, thu thu nh p cá nhân trong hai giai đo n là t 18,6%

xu ng 17,1% và 33,4% xu ng 32,9%, ngh a là g n nh duy trì n đ nh

2.2.3 Chính sách thu, chi đ t gánh n ng nhi u h n cho các t nh có th ng d ngân sách

B ng 2.7: Thu chi ngân sách Vi t Nam giai đo n 2002 - 2007

(Ngu n: Tính toán t s li u c a B Tài chính)

B ng 2.7 cho th y t n m 2002 đ n n m 2007, trong khi thu ngân sách c

n c t ng t 17,3% lên 21,1% thì thu ngân sách đ a ph ng t ng tr ng t 20% lên 29,4% và m c đ đóng góp vào ngân sách qu c gia đã t ng t 25,1% lên 42,6%,

x p x 1,7 l n T tr ng chi đ a ph ng trong t ng chi ngân sách qu c gia đã t ng

g p đôi (t 47,7% lên 105,7%) Chi chuy n nh ng cho các t nh nghèo chi m bình

quân 47% t ng chi đ a ph ng i u này có ngh a là nh ng t nh giàu v a ph i n

l c c i thi n cân b ng ngân sách đ a ph ng mình v a ph i có trách nhi m cân

b ng ngân sách cho các t nh nghèo Các t nh giàu h n đang ph i tr c p r t l n đ

cân đ i ngân sách cho các t nh nghèo h n (Ninh Ng c B o Kim và V Thành T

Anh, 2008) H th ng chia s thu đ l i cho các t nh giàu ngu n thu không t ng

x ng v i n l c thu thu , d n đ n tình tr ng là các t nh giàu không đ ngu n l c đ duy trì t c đ t ng tr ng c a mình (Báo cáo phát tri n Vi t Nam 2010, trang 30)

v n có c a t ng t nh nh nói trên, m t ph n h u nh ph thu c vào n l c t n thu các ngu n thu đã có Ít có b ng ch ng cho th y gia t ng ngu n thu nh n l c m

r ng c s thu Các ngu n thu riêng t ng tr ng không n đ nh vì các đ a ph ng

ch a v t qua các rào c n v thu su t biên và trách nhi m gi i trình Các ngu n thu chia s t ng tr ng rõ ràng h n nh kích thích c a c ch th ng ngu n thu

v t d toán và nh vào u th v tính ph thu c kép c a h th ng thu thu

N l c t ng thu c a t nh th ng d ngân sách và t nh nh n tr c p t ngân sách trung ng đ u có xu h ng gi m d n đ n cu i chu k ngân sách D ng nh

m t khi ch a m r ng đ c c s thu , ch a d đoán đ c kh n ng ngu n thu và

ch a có quy n quy t đ nh thu su t biên thì đ ng c c a các t nh là duy trì m t

ng ng huy đ ng s thu h p lý n m cu i chu k ngân sách đ tránh ph i đi u

chnh l i m c thu ho c ph i t ng t l đóng góp v ngân sách trung ng trong chu

k k ti p Tính kém minh b ch c a ngân sách đ a ph ng d ng nh c ng b c l

m t s “gi ng co ng m” trong trách nhi m chia s ngu n thu gi a các t nh giàu h n

v i các t nh nghèo h n

2.3 CÁC Y U T TÁC NG N KH N NG NGU N THU NGÂN SÁCH

Các ch ng tr c cho th y chính sách phân c p ngân sách có tác đ ng đ n

đ ng c thu ngân sách c a chính quy n c p t nh Ch ng này s t p trung vào phân tích các y u t kinh t nh h ng đ n c s thu c a các đ a ph ng, v i gi đ nh chung r ng n ng l c h th ng thu thu là nh nhau t t c các t nh

2.3.1 Mô hình nghiên c u

K th a nh ng nghiên c u có tr c, tôi ch n mô hình nghiên c u c a Tait, Gratz và Eichengreen cho phù h p v i c s d li u và m c đích nghiên c u Trong

đó, các bi n s qu c gia s đ c thay th b i các bi n s phù h p c p đ a ph ng

Bi n ph thu c là thu ngân sách đ a ph ng đ c h ng (g m thu riêng và thu chia

s ) Các bi n s đ c l p đ c trình bày mô hình d i đây Ngoài ra, trong mô hình còn s d ng các bi n gi D1 và D2 đo l ng tác đ ng c a y u t th i gian và chính sách chia s ngu n thu đ n thu ngân sách đ c h ng c a các đ a ph ng

Mô hình c l ng các y u t tác đ ng đ n thu ngân sách đ c h ng c a chính quy n c p t nh:

RETOTALit = 1 + 2GDP_POit + 3igit + 4ENTERit + 5I_EXPit + 6PCIit +

7 ARG it + 8 EXP_GDP it + 9 D 1 + 10 D 2 + 11 D 1 *D 2 + i

Trong đó :

RETOTALit : T ng thu ngân sách đ c h ng c a t nh i n m t

GDP_POit : T ng s n ph m trên đ a bàn t nh tính trên dân s

EXP_GDPit : T tr ng t ng chi tiêu trong GDP đ a ph ng

D1: Bi n gi th i gian phân bi t gi a Lu t Ngân sách 1996 và Lu t Ngân sách 2002 D1 = 0 n u t =< 2003, D1 = 1 n u t >2003

D2: Bi n gi phân bi t gi a t nh có chia s và t nh không có chia s ngu n thu cho ngân sách trung ng D2 = 0 n u t l chia s = 0, D2 = 1 n u t l chia s > 0

D1*D2 : Bi n t ng tác đo l ng tác đ ng c a chính sách chia s ngu n thu theo th i gian

2.3.2 Các gi đ nh

GDP/đ u ng i : Kh n ng đóng thu c a ng i dân ph thu c ch y u vào

thu nh p bình quân đ u ng i ho c ph n v t tr i c a thu nh p bình quân đ u

ng i so v i m c s ng t i thi u (Richard Goode, 1976).Tuy nhiên kh n ng thu thu ph thu c ph n l n vào n ng l c h th ng thu và s h p tác c a ng i đóng thu d i nh h ng c a các quan đi m xã h i và chính tr Trong đi u ki n chính quy n ngày càng ph i ch u trách nhi m nhi u h n cho ch t l ng đi u ki n s ng

đ a ph ng thì áp l c t ng thu thu là khó tránh kh i Vì v y k v ng khi GDP/đ u

ng i càng cao thì n l c thu thu càng t ng

g: T c đ t ng tr ng kinh t ph n nh s gia t ng các ngu n l c c a n n kinh t sau m i th i k Tuy nhiên, do ph ng pháp tính t c đ t ng tr ng kinh t

c p đ a ph ng c a ngành th ng kê ch a có s nh t quán theo cách tính qu c t , nhi u ch tiêu kinh t có th b tính trùng gi a trung ng và đ a ph ng K v ng

t c đ t ng tr ng kinh t càng cao thì kh n ng thu thu càng t ng nh ng t ng quan s không m nh

%ENTER : a ph ng càng có nhi u doanh nghi p s n xu t kinh doanh trên đ a bàn thì c s thu càng l n Vi c c i cách chính sách kê khai thu và n p thu đang giúp h th ng qu n lý thu n m ch c tay c m thu Tuy nhiên nhi u doanh nghi p quy mô nh v i nh ng giao d ch phi chính th c s t o khó kh n cho