Các nhân tố chính ảnh hưởng đến tình trạng nghèo của các hộ gia đình ở Tây Nguyên

Các ch s đánh giá nghèo..... Tiêu chí phân tích nghèo ..... Trong đó quan tr ng nh t là tình tr ng vi c làm... Tiêu chí phân tích nghèo Có hai tiêu chí đ xác đ nh chính xác ai nghèo đó

L I CAM OAN

V i t cách là tác gi c a nghiên c u, tôi xin cam đoan nh ng nh n đ nh và

lu n c khoa h c đ a ra trong nghiên c u này hoàn toàn không sao chép t các công trình khác mà xu t phát t chính ki n c a b n thân tác gi , m i s trích d n

đ u có ngu n g c rõ ràng S li u trích d n đ u đ c s cho phép c a các c quan, ban ngành N u có s đ o v n và sao chép tôi xin hoàn toàn ch u trách nhi m tr c

H i ng Khoa H c

L I C M N

Xin g i l i c m n chân thành, sâu s c đ n TS Nguy n Hoàng B o, ng i

h ng d n khoa h c cho tôi trong su t quá trình th c hi n đ tài này Xin c m n

TS Ngô Quang Thành (H c vi n chính tr qu c gia) đã t v n và h tr tôi trong quá trình x lý s li u và l a ch n khung phân tích ng th i, xin trân tr ng c m

n các Th y, Cô c a tr ng i h c Kinh T TP H Chí Minh v i s dìu d t,

h ng d n, khích l trong su t quá trình h c t p và nghiên c u, đã truy n đ t nh ng

ki n th c quý báu, góp ph n th c hi n thành công nghiên c u này

th c thi liên t c, lâu dài và th c hi n ph i có c n c V i ý ngh a trên, tác gi th c

hi n đ tài nghiên c u: “Các nhân t chính nh h ng đ n tình tr ng nghèo c a h gia đình Tây Nguyên” Trên c s b d li u VHLSS2008, tác gi s d ng mô hình logistic đ đo l ng các nhân t nh h ng đ n tình tr ng nghèo c a h gia đình Tây Nguyên K t qu nghiên c u cho th y nhóm các nhân t nh : tu i ch ,

tu i ch bình ph ng, dân t c, s n m đi h c c a ch h , t l ph thu c, làm trong ngành d ch v , khu v c, bi n các t nh (Kon Tum, k L k , k Nông, Lâm ng)

và bi n t ng tác (t l di dân x đ t xã bình quân nhóm 3) có ý ngh a m c 5%;

bi n lo i nhà t m, m c vay bình quân c a h , bi n t ng tác (t l di dân x t n n

m i dâm), và bi n t ng tác (t l di dân x th t nghi p) có ý ngh a m c 10% Tuy nhiên ch có t l ph thu c, t l di dân t ng tác v i di n tích đ t xã bình quân theo h và t n n m i dâm có tác đ ng m nh đ n kh n ng nghèo c a h gia đình

Vì v y, th c hi n t t công tác k ho ch hóa gia đình, qu n lý và ki m soát tình tr ng

di dân là gi i pháp c n c đ xóa đói, gi m nghèo Tây Nguyên

M C L C

L i cam đoan i

L i c m n ii

Tóm t t iii

M c l c iv

Danh m c các b ng bi u vii

Danh m c các t vi t t t ix

L I M U 1

1 Lý do ch n đ tài 1

2 M c tiêu nghiên c u 2

3 Câu h i và gi thi t nghiên c u 2

3.1 Câu h i nghiên c u 2

3.2 Gi thi t nghiên c u 2

4 i t ng và ph m vi nghiên c u 3

4.1 i t ng nghiên c u 3

4.2 Ph m vi nghiên c u 3

5 K t c u c a lu n v n 3

Ch ng 1: T NG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN C U 4

1.1 Các quan đi m v nghèo 4

1.2 Xác đ nh ng ng nghèo 7

1.3 Các ch s đánh giá nghèo 9

1.4 Các nguyên nhân d n đ n nghèo 11

1.4.1 Nhóm các nhân t thu c h gia đình 15

1.4.1.1 tu i c a ch h 15

1.4.1.2 Gi i tính 15

1.4.1.3 Trình đ h c v n c a ch h 16

1.4.1.4 T l ng i s ng ph thu c 18

1.4.1.5 Dân t c 19

1.4.1.6 Tình tr ng vi c làm và lo i ngh c a ch h 21

1.4.1.7 Tài s n lâu b n 22

1.4.2 Nhóm nhân t liên quan đ n vai trò c a Chính ph (trong phân b ngu n l c) 22

1.4.2.1 Tình tr ng s h u đ t đai 22

1.4.2.2 Ti p c n ngu n tín d ng chính th c và phi chính th c 23

1.4.2.3 Ti p c n h t ng c s thi t y u 24

1.4.2.4 Tình tr ng di dân 25

1.4.2.5 Kho ng cách thành th - nông thôn 26

1.4.3 Mô hình đ xu t 26

Ch ng 2: PH NG PHÁP NGHIÊN C U 28

2.1 S l c v đ i t ng và ph m vi nghiên c u 28

2.2 Ph ng pháp phân tích 29

2.2.1 Ph ng pháp th ng kê mô t 29

2.2.2 Ph ng pháp nghiên c u t ng quan 29

2.3 Tiêu chí phân tích nghèo 29

2.4 C s xác đ nh nghèo 30

2.5 Ngu n s li u 30

2.6 Mô hình kinh t l ng 31

Ch ng 3: CÁC NHÂN T TÁC NG N TÌNH TR NG NGHÈO C A CÁC H GIA ÌNH TÂY NGUYÊN 36

3.1 T ng quan v tình tr ng nghèo t i vùng nghiên c u 36

3.2 Nghèo theo v trí đ a lý 37

3.3 M i quan h gi a tình tr ng nghèo v i tu i c a ch h 38

3.4 M i quan h gi a tình tr ng nghèo v i gi i tính c a ch h 39

3.5 M i quan h gi a tình tr ng nghèo v i s n m đi h c c a ch h 39

3.6 M i quan h gi a tình tr ng nghèo v i t l ph thu c trong h 40

3.7 M i quan h gi a nghèo v i tình tr ng dân t c c a ch h 41

3.8 M i quan h gi a nghèo v i ngh nghi p chính và tình tr ng vi c làm c a ch

h 43

3.9 M i quan h gi a tình tr ng nghèo v i tài s n c a c a ch h 46

3.10 M i quan h gi a tình tr ng nghèo v i di n tích đ t s n xu t bình quân 47

3.11 M i quan h gi a tình tr ng nghèo v i kh n ng ti p c n tín d ng 49

3.12 M i quan h gi a tình tr ng nghèo v i các đ c đi m h t ng c s 51

3.13 M i quan h gi a tình tr ng nghèo v i t l di dân đ n xã 53

3.14 K t qu c l ng mô hình logistic 54

Ch ng 4: K T LU N 60

Vi c làm 60

S ng i ph thu c 61

Dân t c 61

Giáo d c 63

Tín d ng 63

Tình tr ng di dân 64

Chính sách gi m nghèo cho các t nh và khu v c thành th - nông thôn 65

Gi i h n c a đ tài và h ng nghiên c u m r ng 66

K t lu n 67 Tài li u tham kh o

Ph l c

DANH M C CÁC B NG BI U

B ng 1.1: Nh ng nhân t nh h ng đ n tình tr ng nghèo đói 13

B ng 2.1: Trích rút d li u 30

B ng 2.2: Khai báo các bi n trong mô hình 32

B ng 3.1: T l nghèo và chi tiêu bình quân c a m t h 36

B ng 3.2: T l nghèo theo v trí đ a lý 37

B ng 3.3: Tu i ch h bình quân c a Vùng và c n c 38

B ng 3.4: T l nghèo, s n m đi h c trung bình và chi tiêu bình quân c a h theo gi i tính 39

B ng 3.5: Trình đ giáo d c phân theo nhóm h 39

B ng 3.6: T l ph thu c c a h theo khu v c 41

B ng 3.7: T l h nghèo và chi tiêu bình quân theo dân t c 41

B ng 3.8: T l h nghèo phân theo dân t c và khu v c 42

B ng 3.9: T l b ng c p cao nh t c a ch h theo dân t c 42

B ng 3.10: Tình tr ng vi c làm, nhóm ngành, lo i công vi c c a ch h phân theo nhóm h và khu v c 44

B ng 3.11: K n ng lao đ ng phân theo nhóm ngành 45

B ng 3.12: Các nguyên nhân khi n ch h không đi làm 45

B ng 3.13: Di n tích nhà bình quân và tình tr ng nhà c a h 46

B ng 3.14: T l có đ t, di n tích đ t s n xu t bình quân, lo i đ t và thu nh p t đ t phân theo h 47

B ng 3.15: Di n tích đ t s n xu t trung bình c a h phân theo khu v c (100m2) 48

B ng 3.16: Kh n ng ti p c n và tr giá kho n vay c a h 49

B ng 3.17: Ngu n v n vay c a h 50

B ng 3.18: M c đích s d ng kho n vay c a h 51

B ng 3.19: T l nghèo ti p c n đ c h t ng c s , các d ch v và chi tiêu bình quân c a h theo c p t nh 51

B ng 3.20: Nhóm thông tin liên quan đ n di dân phân theo c p t nh 53

B ng 3.21: K t qu h i quy logistic 54

B ng 3.22: Mô ph ng xác su t nghèo c a h gia đình (%) 56

ESCAP: y ban kinh t - xã h i khu v c châu Á – Thái Bình D ng

(United Nations Economic & Social Commission for Asia and the Pacific)

BSCL: ng b ng sông C u Long

TMSDC: i u tra M c s ng Dân c c a Vi t Nam

MRPA: ánh giá đói nghèo khu v c sông C u Long

NHTG: Ngân hàng th gi i

PPA: ánh giá đói nghèo có s tham gia c a ng i dân

(Participatory Poverty Assessment)

PTF: nhóm hành đ ng ch ng đói nghèo

RPGA: Báo cáo đói nghèo và qu n tr nhà n c có s tham gia c a

ng i dân TCTK: T ng c c th ng kê

UNDP: Ch ng trình phát tri n c a Liên hi p qu c (United Nations

Develoment Programme) VHLSS2008: B d li u đi u tra m c s ng dân c n m 2008

WB: Ngân hàng th gi i (World Bank)

WTO: T ch c th ng m i th gi i (World Trade Organization)

X GN: Xóa đói gi m nghèo

L I M U

1 Lý do ch n đ tài

V n đ xoá đói, gi m nghèo là m t ch tr ng l n, đ c s quan tâm hàng

đ u c a ng, nhà n c trong nhi u th p k qua ây v n đ luôn đ c coi là m c tiêu xuyên su t trong quá trình phát tri n kinh t - xã h i c a đ t n c Công cu c phát tri n kinh t và xoá đói gi m nghèo c a Vi t Nam đã đ t đ c nh ng thành t u đáng k và đ c qu c t đánh giá cao T l nghèo gi m nhanh t 28,9% n m 2002

xu ng còn 19,5% n m 2004, còn 16% n m 2006, và 14,5% n m 2008 (TCTK,2008)

và m c tiêu đ n n m 2010 t l nghèo đói ch còn 10% - 11% (quy t đ nh c a chính

ph s 20/2007/Q -TTg, 2007)

Tây Nguyên là vùng cao nguyên, giáp v i H Lào và ông B c Campuchia;

g m 5 t nh v i kho ng 5.036.700 ng i (TCTK,2008); t p trung nhi u c ng đ ng dân t c thi u s chi m 31,9% (theo ADB, 2003), t l nghèo đói và nguy c tái nghèo c a c ng đ ng c dân t i khu v c này v n chi m khá cao kho ng 24,1% n m

2008, cao h n 9,6% so v i chu n nghèo c a c n c và là vùng có t l nghèo chung cao th 3 (sau Tây B c và ông B c) so v i 8 vùng c a c n c (TCTK,2008) Do đó, vi c tìm ra nh ng gi i pháp thi t th c, c b n và lâu dài đ

nh ng ng i dân Tây Nguyên nói chung và ng i dân s ng nông thôn Tây Nguyên nói riêng th t s thoát nghèo, ch ng tái nghèo, đ c ti p c n v i nh ng c

h i m i và đ c h ng l i t quá trình h i nh p kinh t qu c t v n là m t thách

th c l n đ i v i khu v c này

T nhi u n m qua, v n đ nghèo đói c a ng i dân đã đ c đ a ra th o lu n, bàn b c và đã có m t s công trình nghiên c u liên quan nghèo đói và các y u t

nh h ng t các góc đ và ph m vi khác nhau Các y u t nh h ng t i nghèo đói

đã đ c đ c p trong các nghiên c u tr c đây nh : Báo cáo đánh giá nghèo đói và

qu n lý nhà n c có s tham gia c a ng i dân vùng ven bi n Mi n Trung (Nhóm hành đ ng ch ng đói nghèo, 2003); Phân tích các y u t nh h ng đ n đói nghèo

mi n núi phía B c (D án di n đàn mi n núi Ford, 2004); Phân tích nghèo đói vùng ông Nam B (Nguy n Tr ng Hoài & C ng tác viên, 2005); Nghèo đói và

dân t c (Hoàng Thanh H ng, Tr n H ng Giang và Tr n Bình Minh, 2006); Báo cáo phát tri n Vi t Nam: h ng t i t m cao m i (Ngân hàng th gi i, 2007); K t

qu kh o sát m c s ng h gia đình n m 2008 (T ng c c th ng kê, 2008) và nhi u nghiên c u khác

Các nghiên c u th c nghi m tr c đây đã tìm ra m i liên h gi a các y u t

v i v n đ nghèo đói Tuy nhiên, v n ch a có m t nghiên c u nào xác đ nh nh ng nhân t chính tác đ ng đ n xác su t r i vào tình tr ng nghèo c a các h gia đình khu v c Tây Nguyên Vì v y, đ tài đ c hình thành đ nghiên c u các y u t nh

h ng đ n tình tr ng nghèo đói c a các h gia đình khu v c Tây Nguyên, nh m giúp cho c quan qu n lý nhà n c th y đ c đâu là nh ng v n đ c n quan tâm, tác đ ng đ n nh ng nhân t nào đ mang l i hi u qu và đ m b o đ c m c tiêu phát tri n c a Vùng trong ti n trình xóa đói gi m nghèo

2 M c tiêu nghiên c u

Trên c s yêu c u và nhi m v nghiên c u đ t ra, m c tiêu nghiên c u bao trùm c a đ tài là tìm ra nh ng nhân t chính nh h ng đ n tình tr ng nghèo c a các h gia đình Tây Nguyên, trên c s đó g i ý chính sách c b n và c n thi t

nh m gi m nghèo cho khu v c này

3 Câu h i và gi thi t nghiên c u

3.1 Câu h i nghiên c u

Câu h i tr ng tâm c a nghiên c u là xác đ nh các nhân t chính nào tác đ ng

đ n tình tr ng nghèo c a h gia đình t i khu v c Tây Nguyên

3.2 Gi thi t nghiên c u

Trình đ h c v n c a ch h , gia đình có nhi u ng i ph thu c, thi u đ t s n

xu t, thu c nhóm dân t c ít ng i, thi u v n là s khác bi t l n nh t gi a nh ng h nghèo và không nghèo khu v c Tây Nguyên

Trình đ h c v n ch h , gia đình có nhi u ng i ph thu c, thi u đ t s n xu t, thu c nhóm dân t c ít ng i, không ti p c n đ c ngu n v n vay chính th c, tình

tr ng di dân cao và c s h t ng nghèo nàn là các nhân t chính nh h ng đ n

vi c t ng thu nh p và s đói nghèo c a các h dân khu v c này

Nghiên c u c a đ tài đ c th c hi n trong ph m vi sau đây: Xét v lý thuy t,

có nhi u y u t bên trong và bên ngoài nh h ng t i nghèo đói c a các h gia đình Tây Nguyên nh : y u t v các đ c đi m kinh t xã h i, đi u ki n t nhiên và các nhân t khác Tuy nhiên, nghiên c u này ch t p trung vào các y u t v đ c đi m kinh t xã h i c a các h gia đình V đ a lý, Tây Nguyên là m t trong nh ng khu

v c đ c đánh giá là có t l nghèo cao so v i c n c Do v y, k t qu nghiên c u trong m t góc đ nào đó có th đ i di n và làm tài li u tham kh o cho các vùng khác có v trí đ a lý t ng đ ng v i Tây Nguyên Nghiên c u ti n hành d a trên b

đi u tra m c s ng dân c n m 2008 do T ng c c th ng kê th c hi n

5 K t c u c a lu n v n

Trong ch ng m t, tác gi trình bày các quan ni m v nghèo, xác đ nh ch tiêu đo l ng nghèo, xác đ nh ng ng nghèo, các th c đo nghèo thông d ng, các nguyên nhân d n đ n nghèo Vi t Nam và các qu c gia khác, t đó rút ra khung l ý thuy t và mô hình nghiên c u cho Vùng K th a nh ng lý thuy t c a ch ng m t,

ch ng hai tác gi s l c đ a bàn nghiên c u, ph ng pháp phân tích và ngu n s

li u c n thi t cho mô hình kinh t l ng; t đó tác gi th ng kê mô t , so sánh m i

t ng quan gi a nghèo và các nhân t kinh t , xã h i, h t ng c s và phân b ngu n l c c a Vùng và phân tích mô hình l ng hóa các nhân t nh h ng đ n tình tr ng nghèo c a h gia đình Tây Nguyên trong ch ng ba Cu i cùng, trong

ch ng b n, tác gi đ a ra k t lu n m t s nhân t chính làm c s cho chính sách

gi m nghèo cho Vùng

CH NG 1: T NG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN C U

có cái nhìn t ng quan v nh ng mô hình nghiên c u tr c và c s lý thuy t v nghèo đói, trong ch ng m t tác gi khái quát nh ng quan đi m khác nhau v nghèo, ng ng nghèo, tìm ra các nguyên nhân d n đ n tình tr ng nghèo c a

h , t đó đ a ra khung lý thuy t mô hình xác đ nh các nhân t nh h ng đ n tình

tr ng nghèo c a h gia đình Tây Nguyên

1.1 Các quan đi m v nghèo

Nghèo là m t khái ni m có nhi u m t và không có m t khái ni m duy nh t

v nghèo Có th hi u nghèo là tình tr ng thi u th n nhi u ph ng di n, ch ng

h n nh thu nh p h n ch , ho c thi u c h i t o thu nh p, thi u tài s n đ b o đ m tiêu dùng trong nh ng lúc khó kh n, d b t n th ng tr c nh ng đ t bi n b t l i,

ít có kh n ng truy n đ t nhu c u hay nh ng khó kh n t i ng i có kh n ng gi i quy t, ít đ c tham gia vào quá trình ra quy t đ nh, c m giác b s nh c, không

đ c ng i khác tôn tr ng và nhi u ý ngh a khác Do có quá nhi u khía c nh nh

v y mà khái ni m nghèo ch a bao gi th ng nh t Các t ch c, cá nhân nghiên c u nghèo đói th ng s d ng khái ni m riêng c a mình v nghèo tùy theo góc quan sát

c ng nh quan đi m c a h

Theo Rowntree (1901) cho r ng nghèo là tình tr ng thi u m t s l ng ti n

c n đ “có đ c nh ng th t i thi u c n thi t cho vi c duy trì th ch t thu n tuý” (trích trong Nguy n Tr ng Hoài, 2007) n n m 1993, t i h i h i ngh ch ng nghèo đói khu v c Châu Á – Thái Bình D ng do ESCAP t ch c Thái Lan nhi u qu c gia th ng nh t: “nghèo là tình tr ng m t b ph n dân c không đ c

h ng và th a mãn các nhu c u c b n c a con ng i, mà nh ng nhu c u này đã

đ c xã h i th a nh n tùy theo trình đ phát tri n kinh t xã h i và phong t c t p quán c a đ a ph ng” Ngoài ra, nhi u nhà nghiên c u khác đã xác đ nh "nghèo" là

ph n dân s không th đáp ng nhu c u dinh d ng c b n (Blackwood & C ng tác viên, 1994) Các tác gi xem nghèo đói là m t hàm c a các bi n s nh giáo d c,

s c kh e, tu i th , t l t vong tr em (Blackwood & C ng tác viên, 1994)

Tuy nhiên, m t s nhà nghiên c u khác l i cho r ng, đói nghèo đ c đ c

hi u trong ph m vi r t r ng nh : không th đáp ng "nhu c u c b n" Nhu c u c

b n đ c đ c p bao g m nhu c u v t ch t (th c ph m, s ch m sóc v y t , giáo

d c, ch , và các nhu c u v t ch t khác); phi v t ch t (s tham gia, danh d ) và đòi h i “có m t cu c s ng đ y ý ngh a" (Blackwood & C ng tác viên, 1994) Bên

c nh đó Sen (1999) cho r ng nghèo là không có kh n ng và quy n t do đáng k

đ v n t i m t cu c s ng mà h mong mu n Theo RPGA (2003), nh n th c v đói nghèo c a nhóm nh ng ng i nghèo vùng ven bi n Mi n trung và Tây nguyên có nh ng nét đ c tr ng riêng c th : “ m t h nghèo có ngh a là có m t ngôi nhà xây t m b (không mái ngói, không t ng g ), th ng xuyên có ng i

m, không có ho c có ít gia súc, không có v n đ kinh doanh, thi u kinh nghi m kinh doanh, không có tài s n có giá tr (không có xe đ p), có m nh đ t nh và c n

c i, có quá nhi u con nh , là ng i già và cô đ n, b m t mùa ho c có thuy n đánh

cá không may m n, không có đ th c n cho quá ba tháng và ph i ki m c i ho c làm thuê đ s ng qua ngày.” C ng nh theo báo cáo phát tri n Vi t Nam (2004), nghèo là tình tr ng thi u th n nhi u ph ng di n: thu nh p b h n ch , ho c thi u

c h i t o thu nh p, thi u tài s n đ đ m b o tiêu dùng trong nh ng lúc khó kh n,

c a t ch c này bao g m tình tr ng thi u th n các s n ph m và d ch v thi t y u

nh giáo d c, y t , dinh d ng n n m 2000/2001, báo cáo đã thêm vào khái

ni m nh ng nét m i nh tình tr ng b g t ra bên l xã h i hay tình tr ng d b t n

th ng: “Xét v m t phúc l i, nghèo có ngh a là kh n cùng Nghèo có ngh a là đói, không có nhà c a, qu n áo, m đau và không có ai ch m sóc, mù ch và không

đ c đ n tr ng Nh ng đ i v i ng i nghèo, s ng trong c nh b n hàn còn mang nhi u ý ngh a h n th Ng i nghèo đ c bi t d b t n th ng tr c nh ng s ki n

b t th ng n m ngoài kh n ng ki m soát c a h H th ng b các th ch c a nhà n c và xã h i đ i x tàn t , b g t ra bên l xã h i nên không có ti ng nói và quy n l c trong các th ch đó”, và nghèo chính là tình tr ng mà cá nhân ho c h gia đình “không có kh n ng có m c s ng t i thi u”

Nói chung, có ba tiêu chu n chính v cách ti p c n nghèo: tình tr ng v kinh

t , s c kh e và tình tr ng b g t ra ngoài l c a xã h i (Wagle, 2002) và có 3 b c

đ xác đ nh nghèo đói: (i) đ nh ngh a phúc l i c a h gia đình/ cá nhân, (ii) xác

đ nh m t giá tr chu n (t i thi u) đ tách bi t 2 nhóm nghèo và không nghèo (g i là

ng ng nghèo) và (iii) tính toán các ch s th ng kê t ng h p d a trên m i quan h

gi a phúc l i kinh t và ng ng nghèo (WB, 2005) o l ng phúc l i ph c t p

h n, nó r ng h n ch s phúc l i kinh t B i phúc l i còn bao g m tu i th , ch đ dinh d ng, đi u ki n nhà , t l tr em đ n tr ng, t su t t vong c a tr em (WB, 2005) Nghèo đói là m t ph m trù r t r ng và đ nh ngh a v nghèo đói có th

đ c hi u không ch s túng thi u v m t v t ch t, mà còn liên quan đ n r i ro, tính d b t n th ng, v n đ xã h i và các c h i (WB, 2006)

Quan ni m c a chính ng i nghèo n c ta c ng nh m t s qu c gia khác trên th gi i v nghèo đói đ n gi n h n, tr c di n h n K t qu các cu c tham v n

có s tham gia c a ng i dân nói r ng: “Nghèo đói là gì ? Là hôm nay con tôi n khoai, ngày mai không bi t con tôi n gì? B n nhìn nhà c a tôi thì bi t, trong nhà nhìn th y m t tr i, khi m a thì trong nhà c ng nh ngoài sân” ho c “nghèo đói

đ ng ngh a v i nhà b ng tranh tre, n a lá t m b , xiêu v o, d t nát, không đ đ t đai s n xu t, không có trâu bò, không có tivi, con cái th t h c, m đau không có

ti n đi khám ch a b nh” Vi t Nam, m t khái ni m v đói nghèo th ng đ c s

d ng là khái ni m đ c đ a ra t i h i ngh v ch ng nghèo đói do y ban kinh t

xã h i khu v c châu Á - Thái Bình D ng t ch c Thái Lan n m 1993 và đ c các qu c gia trong khu v c th ng nh t Khái ni m này cho r ng: “Nghèo đói là tình

tr ng m t b ph n dân c không có kh n ng th a mãn nh ng nhu c u c b n c a

con ng i, mà nh ng nhu c u y ph thu c vào trình đ phát tri n kinh t - xã h i, phong t c t p quán c a t ng vùng và nh ng phong t c y đ c xã h i th a nh n.”

Tóm l i, t t c nh ng quan ni m v nghèo đói nêu trên đ u ph n ánh ba khía

c nh ch y u c a ng i nghèo:Th nh t, có m c s ng th p h n m c s ng trung bình c a c ng đ ng dân c Trong nghiên c u tác gi s d ng chu n nghèo c a Ngân hàng th gi i đ tính toán và phân tích Th hai, không đ c th h ng

nh ng nhu c u c b n m c t i thi u dành cho con ng i và th ba là thi u c h i

l a ch n tham gia vào quá trình phát tri n c a c ng đ ng Và m c dù có s đa d ng trong khái ni m nghèo, các nhà nghiên c u v n th ng đo l ng nghèo trong các phân tích, nh m cung c p thông tin cho các chính sách công, ho c đ đánh giá

đ c m c đ thành công c a các chính sách đó Tiêu chí chung nh t đ xác đ nh nghèo đói là m c thu nh p hay chi tiêu đ th a mãn nh ng nhu c u c b n c a con

ng i v : n, , m c, y t , giáo d c, v n hóa, đi l i và giao ti p xã h i S khác nhau chung nh t th ng là ch th a mãn m c cao hay th p mà thôi, đi u này

ph thu c vào trình đ phát tri n kinh t - xã h i c ng nh phong t c t p quán c a

t ng vùng, t ng qu c gia Trong nghiên c u này, tác gi s d ng khái ni m nghèo

c a Rowtree (1901), nghèo là tình tr ng thi u m t s l ng ti n c n thi t đ có th duy trì cu c s ng

1.2 Xác đ nh ng ng nghèo

Theo World Bank (2005), ng ng nghèo (hay còn g i chu n nghèo) là ranh

gi i đ phân bi t gi a ng i nghèo và ng i không nghèo Có hai cách chính đ xác

đ nh ng ng nghèo:

Ng ng nghèo tuy t đ i: chu n tuy t đ i v m c s ng đ c coi là t i thi u

đ cá nhân ho c h gia đình có th t n t i kh e m nh Ph ng pháp chung đ xác

đ nh ng ng nghèo này s d ng m t r các lo i l ng th c đ c coi là c n thi t, đ

đ m b o m c đ dinh d ng t t cho con ng i R l ng th c đó s tính đ n c c

c u tiêu dùng l ng th c c a các h gia đình đ c thù c a m t n c Trên c s đó hai ng ng nghèo tuy t đ i s đ c tính toán: Ng ng nghèo l ng th c th c

ph m: đo l ng m c chi tiêu c n thi t đ đ m b o m t gia đình có th đ mua m t

l ng l ng th c, th c ph m đ cung c p cho m i thành viên trong h m t l ng calo là 2100 calo m t ngày Ng ng nghèo này th ng th p vì nó không tính đ n chi tiêu cho các s n ph m phi l ng th c khác Ng ng nghèo chung: đo l ng chi phí đ mua đ m t l ng hàng hóa l ng th c, th c ph m cung c p l ng calo là

2100 calo và m t s m t hàng phi l ng th c

Trên bình di n qu c t , NHTG đã tính toán ng ng nghèo tuy t đ i cho các

n c thu nh p th p là 1 đô la M /ngày, t 2 đô la cho châu M La tinh và Caribe,

đ n 4 đô la cho nh ng n c ông Âu, cho đ n 14,40 đô la cho nh ng n c công nghi p đ m b o tính so sánh đ c gi a các n c, nh ng ng ng nghèo này

đ c tính theo ngang giá s c mua T n m 1981, chu n nghèo toàn c u đ c áp

d ng m c thu nh p 1 USD/ngày Chu n nghèo này đã đ c đi u ch nh thành 1,25 USD/ngày k t n m 2005, sau khi tính đ n y u t l m phát Còn Vi t Nam hi n

t i ch a có s th ng nh t v tiêu chí đánh giá nghèo theo thu nh p hay theo chi tiêu dùng Vì v y, trên th c t vi c phân tích đánh giá nghèo v n s d ng m t trong hai

ng ng nghèo tuy t đ i: Ng ng nghèo c a TCTK, xác đ nh d a theo cách ti p c n

c a NHTG là s d ng ch tiêu chi tiêu đ đo l ng nghèo Chu n nghèo chung c a TCTK và NHTG v i m c chi tiêu bình quân/ng i/tháng qua các n m nh sau:

nh ng h có thu nh p bình quân t 260.000 đ ng/ng i/tháng tr xu ng là h nghèo Chu n nghèo giai đo n 2011-2015, là 400.000 đ ng/ng i/tháng đ i v i khu

v c nông thôn và 500.000 đ ng/ng i/tháng đ i v i khu v c thành th

Ng ng nghèo t ng đ i: đ c xác đ nh theo phân ph i thu nh p ho c tiêu dùng chung trong c n c, đ ph n ánh tình tr ng c a m t b ph n dân c s ng

d i m c trung bình c a c ng đ ng

1.3 Các ch s đánh giá nghèo

Cách ti p c n ph bi n nh t trong đo l ng phúc l i (kinh t ) là d a vào chi tiêu tiêu dùng hay thu nh p c a h gia đình N u chi tiêu/ thu nh p đ c chia đ u cho t t c các thành viên trong h thì đ c chi tiêu tiêu dùng hay thu nh p bình quân đ u ng i (ch s phúc l i kinh t c a cá nhân) H u h t các n c phát tri n s

d ng thu nh p (income) đ xác đ nh nghèo đói, trong khi các n c đang phát tri n

s d ng chi tiêu (expenditure) i v i các n c phát tri n, thu nh p ph n l n là t

ti n l ng nên d xác đ nh, trong khi chi tiêu dùng thì ph c t p và khó xác đ nh

Ng c l i, các n c đang phát tri n thu nh p khó tính toán h t b i ph n l n thu

nh p đ n t công vi c t làm nh ng r t khó tách bi t, trong khi chi tiêu thì d th y

h n, rõ ràng h n (WB, 2005)

• Chi tiêu h gia đình

o l ng b ng giá tr ti n t d i d ng thu nh p hay chi tiêu c a h gia đình,

đ c s d ng ph bi n đ đo l ng phúc l i khi tính toán ch s v nghèo đói (Coudouel, et al, 2002) Nh ng thông tin v chi tiêu có th thu th p m t cách d dàng t quá trình đi u tra các h gia đình, và ph n ánh t t h n tiêu chí v thu nh p trong vi c đo l ng nghèo đói (WB, 2005 và Coudouel & C ng tác viên, 2002) b i các lý do sau:

Th nh t, chi tiêu là tiêu chí ph n ánh t t h n thu nh p trong vi c đo l ng phúc l i kinh t h gia đình Chi tiêu ph n ánh th c t phúc l i h n vì nó liên quan

ch t ch t i m i thành viên trong gia đình i u này có ngh a là nó s ph n ánh

c a h , trong đó nh ng thông tin v thu nh p c a h gia đình t quá trình kh o sát này, có th d n t i ch t l ng th p

Th ba, chi tiêu có th ph n ánh t t h n tiêu chu n th c t c a m t h gia đình sinh s ng và kh n ng đ đáp ng nhu c u c b n i v i các h gia đình

Vi t Nam nói chung, h gia đình đình nông thôn nói riêng, th ng có nh ng đ c

đi m r t đ c thù nh : Do tâm lý, ng i dân th ng có xu h ng khai th p thu nh p

c a mình, thu nh p càng cao càng khai th p; các h gia đình th ng không nh t t

c các kho n thu c a mình; thu nh p t các lo i cây lâu n m là không th tính đ c

dù có chi phí ch m sóc Thu nh p t các lo i gia súc không th tính đ c hàng n m

vì có th nhi u n m h gia đình m i bán và nh ng lo i chi tiêu t ng cao b t th ng

c ng có khi x y ra, ch ng h n nh chi tiêu cho vi c ch a b nh, mua các v t d ng

đ t ti n, s a ch a hay xây nhà nh ng nh ng lo i chi tiêu này ch th ng có nh ng

h không nghèo Bên c nh đó, thu nh p t các ho t đ ng khai thác th y s n có th thay đ i b t th ng, ho c hàng n m ho c th m chí hàng ngày trong khi m c tiêu th

v n t ng đ i n đ nh Nói cách khác, đ c đi m v chi tiêu n đ nh nhi u h n so

v i thu nh p, và đ c s d ng t t h n trong phân tích đói nghèo Nh ng bi n đ ng

c a thu nh p và chi tiêu đ c minh h a trong hình v d i đây (Hình 1.1)(WB, 2005)

Hình 1.1 S bi n đ ng gi a thu nh p và chi tiêu

(Ngu n: World Bank, 2005)

ô la

Ph ng pháp ti p c n c a TCTK th ng đ c xem nh chu n nghèo qu c t

vì nó d a trên ph ng pháp lu n đ c qu c t ch p nh n M t khác, chi tiêu không

nh ng ít b khai th p h n thu nh p mà nó còn n đ nh h n t n m này qua n m khác Do đó, chúng ta có đ c s và c n c lý thuy t đ s d ng các th c đo chi tiêu nh m ph n ánh m c s ng (Glewwe và Twum-Baah, 1991)

1.4 Các nguyên nhân d n đ n nghèo:

Nghèo đói là m t v n đ nghiêm tr ng trong chính sách phát tri n b n v ng

c a m i qu c gia Th i gian qua đã có r t nhi u công trình nghiên c u v nghèo đói

c ng nh liên quan đ n nghèo t c p vùng đ n c p đ a ph ng theo nhi u cách ti p

c n khác nhau i u đó cho th y tình tr ng đói nghèo Vi t Nam đang di n ra ph c

t p và có s khác bi t m i vùng Mô hình nghèo đói d ng nh không có m u s chung, nh ng nhìn chung thì nghèo đói do m t s nguyên nhân c b n sau:

K t qu nghiên c u c a Waheed (1996) ch ra r ng, thi u v n đ u t d n đ n

n ng su t th p, kéo theo thu nh p h gia đình th p Thu nh p th p d n đ n ti t ki m

th p Ti t ki m th p l i là nguyên nhân c a s thi u h t v n đ u t , và l i d n đ n thu nh p th p Không đ v n, ng i nghèo không th làm gì đ c; t vi c c b n

nh t là mua gi ng cây tr ng v t nuôi hay phân thu c ch đ ng nói đ n vi c c i ti n

s n xu t hay áp d ng khoa h c k thu t m i Mu n thoát kh i cái vòng lu n qu n này c n ph i có ngu n v n t bên ngoài, trong tr ng h p này là ngu n v n vay hay v n tín d ng t các t ch c tín d ng chính th c và phi chính th c, hay t các d

án c p tín d ng cho ng i nghèo c a chính ph Còn theo BCPTVN (2000), m t s

đ c đi m chung c a h nghèo Vi t Nam là: lao đ ng nông nghi p, trình đ h c

v n th p, t l ph thu c, gi i tính, thi u đ t đai, tách bi t v đ a lý và xã h i, dân

t c, dân nh p c thành th (trích theo Võ T t Th ng, 2004)

Ngoài ra, công trình nghiên c u Sarah Bales (2001) l i đ a ra tiêu chí chung

nh t đ xác đ nh nghèo đói là m c chi tiêu (hay thu nh p) đ th a mãn nh ng nhu

c u c b n c a con ng i v : n, , m c, y t , giáo d c, v n hóa, đi l i và giao ti p

xã h i S khác nhau chung nh t th ng là ch th a mãn m c cao hay th p mà thôi, đi u này ph thu c vào trình đ phát tri n kinh t - xã h i c ng nh phong t c

Theo nghiên c u c a d án di n đàn mi n núi Ford (2004), d a vào b d li u

B ng 1.1 Các nhân t nh h ng t i tình tr ng nghèo đói

- Dân t c (có hay không có thu c nhóm dân t c thi u s )

(Ngu n: World Bank, 2005)

Ngoài ra, nghiên c u nghèo đói t i các n c trên th gi i c ng cho nh ng k t

qu t ng t nh nghiên c u c a Mok, Gan và Sanyal (2007) cho r ng tu i ch h ,

gi i tính, s tr em d i 15 tu i, s l ng nam, n tr ng thành trong gia đình,

l ng ng i trên 55 tu i, tình tr ng hôn nhân, nh p c , làm vi c trong ngành công nghi p, trình đ giáo d c c a ch h và khu v c s ng là nh ng nhân t nh h ng chính đ n tình tr ng nghèo c a các h gia đình nông thôn Malaysia; hay theo Owuor, Ngigi, Ouma và Birachi (2007), không ti p c n đ c tín d ng vi mô, tu i,

s n m đi h c c a ch h , không tham các bu i h i th o v nông nghi p, ch h là

n , s bi n đ i h sinh thái nông nghi p và không có v t nuôi là các y u t nh

h ng đáng k đ n nghèo c a các h gia đình nông thôn Kenya Bangladesh, tình tr ng nghèo đói do m t s đ c đi m nh : tình tr ng nhân kh u h c, trình đ giáo d c, s h u đ t trong nông nghi p, lo i vi c làm (theo Andy Kotikula, Ambar

Narayan và Hassan Zaman, 2007) Nghiên c u c a WB trong n m này c ng đ a ra các nhân t nh h ng đ n tình tr ng nghèo bao g m: “S cách bi t v đ a lý, thi u ngu n l c v đ t đai, đi u ki n t nhiên, qu n lý nhà n c y u kém, b t bình đ ng,

c s h t ng khu v c, kh n ng ti p c n hàng hóa d ch v công, quy mô h , tu i tác, gi i tính, trình đ giáo d c, tình tr ng vi c làm, tính dân t c” Cùng v i quan

đi m trên, công trình nghiên c u c a Thiên (2008) cho th y “nh ng nguyên nhân chính gây nên s cách bi t bao g m vi c làm, đ t đai, v n, quy mô h và v n đ

gi i tính Trong đó quan tr ng nh t là tình tr ng vi c làm Chính lo i hình công vi c

c a m t ng i quy t đ nh m c s ng c a ng i đó, th m chí c gia đình ng i đó nông thôn, đ t đai tr nên v n đ s ng còn đ i v i các h gia đình

1.4.1 Nhóm các nhân t thu c h gia đình

1.4.1.1 tu i c a ch h

Tu i c a ch h có m i t ng quan ch t đ n tình tr ng nghèo đói c a h Theo nhi u nghiên c u cho th y nhóm tu i t 20 đ n 50 tu i đóng góp 66% t ng thu nh p c a h (Osinubi ,2003); hay tu i trung bình c a ch h các h nghèo th p

h n trung bình c a ch h nh ng h giàu h n trên c n c và c vùng đ ng b ng sông C u Long i u này cho th y xu h ng nghèo truy n th ng c a các h gia đình m i hình thành vì th i gian tích l y tài s n c a h ng n h n (MRPA, 2004) Không nh ng th , nghiên c u c a Martin Evan, c ng tác viên và Ngân hàng th gi i (WB, 2005) c ng kh ng đ nh tu i càng cao xác su t r i vào nghèo đói càng l n Khi

tu i cao, đ c bi t nh ng nông dân có đ tu i trên 60 s ít tham gia vào ho t đ ng

s n xu t h n, do v y ho t đ ng thu nh p s gi m Nghiên c u này gi đ nh r ng, khi

tu i cao xác su t đ h r i vào ng ng nghèo cao Khác v i quan đi m trên, Owuor, Ngigi, Ouma và Birachi (2007) cho r ng nh ng ng i l n tu i h n v i nhi u kinh nghi m trong s n xu t, đ c bi t trong l nh v c nông nghi p s giúp h

đ t đ c n ng su t cao h n và gi m nguy c r i vào ng ng nghèo

1.4.1.2 Gi i tính c a ch h

Nhi u công trình nghiên c u tr c đây đã kh ng đ nh gi i tính c a ch h

nh h ng đ n kh n ng r i vào ng ng nghèo c a h , nh công trình nghiên c u

Vì nh ng lý do trên, nh ng h có ch h là n s có xác su t nghèo cao h n (WB, 2005) C ng theo TMSDC và các nghiên c u khác cho r ng t i các n c Châu Á ph n nói chung, ph n các khu v c nông thôn và nh t là ph n trong các h gia đình nông thôn ít có đi u ki n ti p c n v i giáo d c do t t ng “tr ng nam truy n th ng” nên h qu là ph n có c h i ít h n trong quá trình tìm ki m thu nh p, cho dù Vi t Nam v n đ gi i ch a th hi n s nghiêm tr ng nh ng hi n

t ng này r t ph bi n Nghiên c u này gi đ nh là ch h là n s có kh n ng r i vào ng ng nghèo nhi u h n ch h là nam

1.4.1.3 Trình đ h c v n c a ch h :

Theo Michael P.Todaro (1997), có m t m i quan h thu n gi a trình đ h c

v n và m c s ng Nh ng ng i có trình đ h c v n cao th ng ki m đ c nh ng công vi c có thu nh p cao Trong khi đó, nh ng ng i nghèo l i ít có c h i đ c

h c nhi u và h th ng khó ki m đ c nh ng công vi c có thu nh p cao, do v y càng d lâm vào nghèo đói và khó thoát nghèo Vì v y, có m i quan h t l thu n

gi a trình đ h c v n và m c s ng Nh ng ng i có trình đ h c v n th p th ng khó xin đ c vi c làm có thu nh p cao và n đ nh Chính thu nh p th p c a h ch

đ chi tiêu cho n, , cho nên h không đ đi u ki n h c t p nâng cao trình đ đ t thoát nghèo (Todaro,1997) Trình đ h c v n không nh ng là nhân t quan tr ng v

ch t l ng cu c s ng mà còn là nhân t quy t đ nh đ i v i kh n ng đ t đ n c h i

có th t o nên thu nh p khá h n (V Th Ng c Phùng, 1999) Ngoài ra, theo BCPTVN (2000), ng i nghèo th ng có trình đ h c v n th p và tr em c a các

h nghèo ít có kh n ng đ c đi h c, th ng r i vào vòng nghèo đói do các th h

tr c đ l i Theo báo cáo, t l nghèo gi m xu ng khi trình đ h c v n t ng lên, và

g n 90% s ng i nghèo là nh ng ng i ch có trình đ ph thông c s ho c th p

h n Nh ng ng i th m chí còn ch a hoàn thành ch ng trình giáo d c ti u h c có

t l nghèo cao nh t (57%) Ng c l i, r t hi m có tr ng h p đã t t nghi p đ i h c

l i thu c di n nghèo (ch chi m có 4%)

Bên c nh đó, báo cáo c a PPA v vùng BSCL (2003), trình đ h c v n

th p và thi u các k n ng c n thi t th ng d n đ n th t b i trong tr ng tr t, ch n nuôi gia súc, th y s n và đ y nông dân đ n đói nghèo Nghiên c u c a MRPA (2004) c ng đ a ra k t qu t ng t : t l nghèo có t ng quan t l ngh ch v i trình đ h c v n Trong khi t l nghèo c a nh ng ng i vùng BSCL ch a hoàn thành ch ng trình ti u h c là 30% thì h u nh không có tình tr ng đói nghèo trong

s nh ng ng i có trình đ h c v n cao h n ho c đ c h c ngh Công nhân s g p nhi u khó kh n h n trong vi c h c h i nh ng k n ng và k thu t m i đ t ng n ng

su t, n u không có m t trình đ h c v n nh t đ nh Các b c cha m có trình đ h c

v n th p th ng không nh n th c đ c t m quan tr ng, l i ích c a giáo d c T đó,

h không c g ng t o đi u ki n cho con em h đ n tr ng, không khuy n khích các

em h c hành ch m ch và h c lên cao n a M t l n n a, nghiên c u c a d án di n đàn mi n núi Ford (2004) l i kh ng đ nh ch h có trình đ h c v n cao h n có t l nghèo ít h n i u này cho th y h c v n có m i quan h r t ch t ch v i tình tr ng đói nghèo

Nh ng nghiên c u khác c ng đ a ra nh n đ nh t ng t : nh nghiên c u c a

V Hoàng t và các tác gi (2006) phát hi n th y các h gia đình có ch h đ t trình đ giáo d c c p ph thông c s có nhi u c h i thoát nghèo h n so v i h gia đình có đ c đi m t ng t , song ch h không có trình đ h c v n; hay giáo d c

nh h ng quan tr ng đ n nghèo, t l nghèo gi m nhi u h n khi ch h có trình đ giáo d c cao h n theo Al – Samarrai (2007) và s gia t ng v giáo d c đ n b t k thành viên nào c a h gia đình c ng làm h gia đình có m c tiêu dùng cao h n (Kotikula, Narayan và Zaman, 2007) Do đó, trình đ h c v n c a ch h càng cao càng có kh n ng ti p c n v i công ngh , k thu t nông nghi p, ti p c n v i th

tr ng lao đ ng và nâng cao c h i c i thi n thu nh p Nghiên c u này gi đ nh s

n m đi h c c a ch h có m i quan h ngh ch bi n v i xác su t r i vào ng ng nghèo

1.4.1.4 T l ng i s ng ph thu c

Nghiên c u c a D.Naughton (1995) d a trên b d li u VHLSS93 cho th y

nh ng h nghèo th ng là nh ng h có t l ng i ph thu c cao, và nó t l ngh ch v i thu nh p c a h Bên c nh đó, BCPTVN (2000) c ng cho r ng các h có nhi u tr em th ng thu c vào nhóm các h nghèo S tr em trong h cao đ ng ngh a v i vi c t ng s mi ng n trong gia đình, làm gi m thu nh p bình quân c a

h ; đ ng th i còn gia t ng chi phí ch m sóc y t và giáo d c (23% trong t ng chi tiêu l ng th c) Nh ng chi phí này đ i v i các h nông dân là m t gánh n ng và

c ng là nguyên nhân làm cho s nghèo đói gia t ng Cùng v i quan đi m trên, Lilongwe và Zomba (2001) kh ng đ nh t l ng i ph thu c đ c bi t là tr em nh

h ng r t l n đ n m c s ng c a h gia đình i v i các h khu v c thành th , khi t ng m t tr d i 9 tu i thì m c chi tiêu c a h đã gi m đ n 30%, và gi m x p

x 20% đ i v i khu v c nông thôn

Theo WB (2005), s ng i ph thu c là nh ng ng i đã tr ng thành nh ng không có các ho t đ ng t o thu nh p cho h gia đình i u này c ng phù h p v

m t lý thuy t và b ng ch ng t các nhà nghiên c u nghèo đói Khi s thành viên trong h không có vi c làm càng t ng lên thì càng làm gi m kh n ng tích lu c a

gia đình, d n đ n kh n ng vay tín d ng phi chính th c càng t ng, và h qu là d

r i vào hoàn c nh nghèo Nghiên c u này gi đ nh t l ph thu c c a h s có m i quan h đ ng bi n v i xác su t r i vào ng ng nghèo

Nghiên c u c a D án di n đàn mi n núi Ford (2004) cho th y nh ng h gia đình nghèo th ng có t l ph thu c ((tr em+ng i già)/ng i trong đ tu i lao

đ ng) cao h n so v i nh ng h gia đình khá gi h n Tình tr ng l p gia đình s m và sinh con đông là ph bi n các dân t c thi u s Do v y, v i l c l ng lao đ ng ít (ch y u b m ), l i ph i lo cu c s ng cho s ng i ch a đ n và ngoài đ tu i lao

đ ng nhi u h n s là tr thành m t khó kh n đáng k cho m t s h , nh t là nh ng

h nghèo v i thu nh p th p và ch y u d a vào s n xu t nông nghi p

1.4.1.5 Dân t c

Nh ng khác bi t v v n hóa, ngôn ng , cùng v i nh ng khó kh n v đ a lý làm cho ng i dân t c thi u s h n ch trong m i quan h giao l u v i th gi i bên ngoài và h u nh không có đi u ki n ti p xúc v i nh ng sáng ki n c i ti n v k thu t, thông tin (BCPTVN,2000) Ngoài ra, theo BCPTVN (2004) c ng cho th y chi tiêu c a m t ng i thu c h dân t c thi u s th p h n chi tiêu c a m t ng i thu c h ng i Kinh ho c ng i Hoa là 13% Các h dân t c th ng có quy mô h

l n h n và có nhi u con h n các h ng i Kinh; các t l v trình đ h c v n c a

K t qu phân tích c a D án di n đàn mi n núi Ford (2004) cho th y m i

t ng quan ch t gi a đ c đi m dân t c c a ch h và t l nghèo C th , t l h nghèo trong nhóm các dân t c thi u s cao h n trong nhóm dân t c Kinh – Hoa c thành th và nông thôn Các dân t c thi u s v i t p quán s n xu t và l i s ng l c

h u, l i s ng nh ng vùng sâu, vùng xa cách bi t v i th gi i bên ngoài (trong

tr ng h p nông thôn) có xu h ng d b r i vào vòng đói nghèo Bên c nh đó, báo cáo c p nh t nghèo (2006) cho r ng hi n có kho ng trên 10 tri u ng i dân t c thi u s không thu c nhóm Kinh – Hoa đang làm n sinh s ng t i Vi t Nam, chi m 12,6% t ng dân s , nh ng l i chi m 39,3% t ng s dân nghèo Nhóm đ ng bào các dân t c thi u s b t t h u khá nhi u so v i nhóm đ ng bào Kinh – Hoa v các ch

s xã h i C th là vào n m 2004, ch có 4% đ ng bào dân t c thi u s đ c ti p

c n đi u ki n v sinh so v i 36% ng i Kinh – Hoa và 19% đ ng bào dân t c thi u

s đ c ti p c n n c s ch so v i 63% ng i Kinh – Hoa

H n th n a, Hoàng Thanh H ng, Nguy n Th Minh Hoà và các tác gi (2006) kh ng đ nh có s khác bi t đáng k v các đ c tính c p h gi a đ ng bào dân t c và đ ng bào Kinh – Hoa và s khác bi t d ng nh có chi u h ng gia

t ng N m 2004, s khác bi t v đ c tính c p h gi i thích 18% chênh l ch chi tiêu dùng gi a hai nhóm nông thôn Vi t Nam, song t o ra 51% chênh l ch chi tiêu tiêu dùng nh ng xã có c đ ng bào dân t c thi u s và đ ng bào Kinh – Hoa sinh

s ng Ngoài ra nghiên c u còn phát hi n th y ngay c khi các dân t c thi u s s ng cùng v i ng i Kinh – Hoa trong cùng m t đ a bàn nh t c là cùng xã, h v n khó theo k p v i nhóm ng i Kinh – Hoa; còn V Hoàng t và các tác gi (2006)

l i cho r ng h gia đình thu c nhóm Kinh – Hoa d có kh n ng thoát nghèo h n

h gia đình có m t s đ c đi m t ng t thu c nhóm đ ng bào các dân t c thi u s Theo BCPTVN (2007) cho th y t l nghèo càng ngày càng t p trung vào các nhóm dân t c thi u s Kho ng cách phúc l i gi a các nhóm đa s (ng i Kinh và

ng i Hoa) và s còn l i càng ngày càng r ng ra theo th i gian, d n đ n tình tr ng

là ng i dân t c thi u s chi m đ n 39% t ng s ng i nghèo, m c dù ch chi m có 14% t ng dân s C ng đ ng ng i dân t c thi u s , ngoài nh ng khác bi t v t p quán v n hóa thì h u h t các ch s kinh t , xã h i c a h đ u thua kém h n so v i

ng i Kinh-Hoa Trong các TMSDC c a T ng C c th ng kê ph i h p v i UNDP

có m t s chênh l ch v thu nh p gi a dân t c Kinh-Hoa và dân t c thi u s và d n

đ n các h dân t c thi u s n m trong di n X GN nhi u h n là dân t c Kinh- Hoa,

đi u này xu t phát t s khác bi t các đi u ki n t nhiên, xã h i d n đ n s khác

bi t v kinh t c a các h gia đình dân t c Do v y, nghiên c u gi đ nh là h dân

t c thi u s có nguy c nghèo nhi u h n các h khác

1.4.1.6 Tình tr ng vi c làm và lo i ngh c a ch h

H có vi c làm s có ngu n thu nh p l n h n so v i h không có vi c làm

Ho t đ ng s n xu t nông nghi p ph thu c l n vào th i ti t và đi u ki n t nhiên

c ng nh môi tr ng Do v y, công vi c và thu nh p th ng không n đ nh nên xác

su t r i vào nghèo đói c a nh ng h không có vi c làm là cao h n.Theo nh nhi u nghiên c u cho th y tình tr ng ngh nghi p có m i t ng quan ch t ch đ n nghèo,

nh ng ng i lao đ ng nh n l ng t nông nghi p là đi n hình cho nhóm ng i có

vi c làm nghèo nh t (Hossain,1995); hay nh ng ng i s ng d i ng ng nghèo

th ng thu c nh ng h có ch h là nông dân t do N m 1998, g n 80% ng i nghèo làm vi c trong nông nghi p là nh ng ng i lao đ ng t do (BCPTVN,2000) Ngoài ra, theo AusAID (2003) t l nghèo c p t nh vùng BSCL có t ng quan t l thu n v i s dân ho t đ ng trong nông nghi p c a t nh đó và n n kinh t phi nông nghi p m i phát tri n Vi t Nam có th là m t đ nh h ng quan tr ng đ thoát nghèo (Van de Walle và Cratty, 2003) D án di n đàn mi n núi Ford (2004)

c ng kh ng đ nh các h có thu nh p ch y u d a vào nông nghi p càng có t l đói nghèo cao Các c h i đa d ng hóa sang các ho t đ ng phi nông nghi p l i b h n

ch do b n thân n ng l c t thân c a ng i nghèo th p (mù ch , kém hi u bi t), ngoài ra chuy n d ch c c u kinh t c a vùng sang các ngành ngh phi nông nghi p còn ch m Nghiên c u c a MRPA trong n m này c ng cho r ng ph n l n h nghèo làm vi c trong ngành c b n, h n 77% s ng i nghèo vùng BSCL làm vi c trong ngành nông, lâm, ng nghi p trong khi ch có kho ng 9% ng i nghèo làm vi c trong ngành công nghi p và g n 13% trong ngành d ch v Chính vì l nh v c nông nghi p v i s thay đ i mang tính th i v và chu k kinh doanh dài nên vi c đa d ng hóa sang l nh v c ho t đ ng phi nông nghi p và s n xu t kinh doanh mang l i m t

ph n thu nh p chính cho h và góp ph n c i thi n tình tr ng nghèo c a h (theo Owuor, Ngigi, Ouma và Birachi, 2007)

1.4.1.7 Tài s n lâu b n (g m nhà , ti vi, t l nh…):

Trong các lo i tài s n c a h , nhà là m t trong nh ng lo i tài s n có giá tr

l n, có ý ngh a quan tr ng trong vi c gi m nghèo Theo Nicholas Minot & Bob Baulch (2002), nh ng h s ng nh ng c n nhà kiên c s có m c chi tiêu bình quân cao h n 19% ( nông thôn) và 24% (thành th ) so v i nh ng h s ng nhà

t m Ngoài ra, theo nhóm tác gi , di n tích nhà bình quân t i Vi t Nam kho ng 45

m2 song l i tùy thu c vào khu v c (nông thôn hay thành th ) và lo i nhà (kiên c hay bán kiên c ) Bên c nh đó, nh ng h gia đình đ c coi là d b t n th ng n u nhà c a h tr giá d i m i l m tri u đ ng và t ng giá tr tài s n lâu b n không quá n m tri u (BCPTVN, 2004) Nghiên c u c a MRPA trong n m 2004 c ng cho

th y ng i nghèo không đ c m t mái nhà ch c ch n Kho ng 99% ng i nghèo vùng BSCL s ng trong các nhà t m và n a kiên c , làm b ng lá và tre n a r t p

p Th m chí m t s ng i nghèo còn không có nhà, ph i cùng h hàng ho c ch lao đ ng

1.4.2 Nhóm nhân t liên quan đ n vai trò c a Chính ph (trong phân b ngu n

l c):

1.4.2.1 Tình tr ng s h u đ t đai

t đai là ngu n s ng, tài s n có giá tr t o thu nh p đ i v i nhi u h nông dân M t tài s n này đ ng ngh a v i nguy c gi m thu nh p và b nh h ng khi có các bi n đ ng Nh ng nông dân không có đ t đai th ng có thu nh p th p i u này

d n t i xác su t r i vào ng ng nghèo c a nh ng h không có đ t cao h n Theo

BCPTVN (2000), các h nông dân nghèo là nh ng h có đ t đai ít ho c ch t l ng kém nên không đáp ng đ c nhu c u tiêu dùng c a nh ng h này Các h nghèo coi di n tích đ t và ch t l ng đ t là y u t quan tr ng quy t đ nh đ n m c s ng

Di n tích đ t canh tác cây hàng n m và cây lâu n m c a các h t ng lên theo nhóm chi tiêu theo đ u ng i, v i s l ng đ t tr ng cây hàng n m c a các h thu c nhóm giàu có nh t l n h n di n tích c a các h nhóm th p nh t t i 1,4 l n S khác bi t v di n tích đ t tr ng cây lâu n m tính trên đ u ng i th m chí còn l n

h n r t nhi u: m c này c a nhóm h khá gi nh t cao h n g p 6 l n so v i m c c a

nhóm h nghèo nh t

Ngoài ra, nghiên c u c a AusAID (2003) cho th y không có đ t tr thành tr thành v n đ c p bách nh t vùng nông thôn Ng i ta th y r ng m c đ tr m

tr ng c a vi c không có đ t ph thu c vào đi u ki n khí h u và đ a lý Vòng lu n

qu n là: không có đ t – không đ c vay v n – không phát tri n đ c – không th thoát nghèo Nguyên nhân c a vi c không có đ t r t ph c t p H th ng phân ph i

và tái phân ph i đ t hi n t i không tính đ n nhu c u c a ng i nghèo K t qu nghiên c u c a MRPA (2004) kh ng đ nh nh ng nông dân không có ho c ít đ t có

t l nghèo cao h n h n so v i các nông dân khác

Nhìn chung trong c n c có th th y t ng quan ch t ch gi a di n tích canh tác và tình tr ng nghèo, ng i nghèo th ng có ít đ t canh tác h n, đ c bi t là các h nghèo Tây Nguyên, ông Nam B và BSCL t đai đ i v i các h nông thôn là tài s n r t quan tr ng nh t là trong đi u ki n m r ng di n tích r t khó

kh n và s không th th c hi n liên t c do qu đ t có h n T l h m t đ t, không

có đ t ngày càng cao và đi u này gây khó kh n không nh t i vi c giúp các h nghèo nâng cao thu nh p và nh h ng không nh t i n đ nh xã h i (theo d án

di n đàn mi n núi Ford, 2004)

Bên c nh đó nghiên c u c a PPA (2004), cho r ng vòng lu n qu n c a nghèo đói bao g m túng thi u ph i bán đ t, ho c c m c đ t do có nh ng tai h a trong gia đình ( m y u ho c kinh doanh th t b i) và n n n; và Andy Kotikula, Ambar Narayan và Hassan Zaman (2007) còn kh ng đ nh s h u đ t đai có m i quan h ch t ch v i tình tr ng đói nghèo, chi tiêu và kh n ng tài chính c a h , đ t

bi t vùng nông thôn, t l nghèo thay đ i có liên quan đ n kích th c đ t đai 1.4.2.2 Ti p c n ngu n tín d ng chính th c và phi chính th c

Các đ nh ch tài chính chính th c hay không chính th c đ u góp ph n làm

t ng thu nh p cho ng i dân (Hoff và Stiglitz, 1993); c th thi u v n đ u t d n

đ n n ng su t lao đ ng th p, kéo theo thu nh p c a h gia đình gi m Thu nh p th p

d n đ n gi m ti t ki m Ti t ki m th p l i d n đ n thi u h t v n đ u t và làm gi m thu nh p h gia đình Không đ v n, ng i nghèo không th làm gì đ c, t vi c c

b n nh t là mua gi ng cây tr ng v t nuôi hay phân thu c ch đ ng nói đ n vi c c i

ti n s n xu t hay áp d ng khoa h c k thu t m i Mu n thoát kh i cái vòng lu n

qu n này c n ph i có ngu n v n t bên ngoài, trong tr ng h p này là ngu n v n vay hay v n tín d ng t các t ch c tín d ng chính th c và phi chính th c, hay t các d án c p tín d ng cho ng i nghèo c a chính ph (Waheed, 1996 trích theo

Võ T t Th ng, 2004)

Bên c nh đó, Khandker (1998) ch ra r ng có kho ng d i 5% ng i đi vay

có th thoát nghèo Ngoài ra, v n đóng vai trò vô cùng quan tr ng trong vi c thoát nghèo, đ i v i các h gia đình nông nghi p l n các h gia đình phi nông nghi p nông thôn và thành th (Ravallion và Dominique van de Walle, 2008) Không nh ng

th , v n còn góp ph n đáng k làm t ng chi tiêu c a h gia đình M t h đ c vay

t 5 tri u tr lên s có c h i t ng chi tiêu c a mình lên kho ng 0,0942 l n ( ào Công Thiên, 2007)

1.4.2.3 Ti p c n h t ng c s thi t y u bao g m đ ng giao thông, đi n, tr m y t ,

ng t l nghèo kho ng 0.5% (Larsen, Ph m Lan H ng và Rama, 2004)

ng i di c không tr c ti p phá r ng Ng i di c mua đ t t nh ng ng i dân đ a

ph ng ho c tr ng tr t trên nh ng cánh đ ng b b hoang, d n t i tình tr ng thi u

đ t và làm cho ng i b n đ a ph i đi sâu h n vào r ng đ khai phá đ t m i H n

n a, dân di c là ng i nghèo và kho ng 30% s h là ng i dân t c thi u s nh

ng i Tày, Nùng, Dao và Sán Ch đ n t các t nh mi n núi phía B c Nhi u ng i

di c mù ch , do v y khó có th ti p thu các thông tin t các chính sách c a chính

ph Vi t Nam Các ngu n tr c p xã h i d ng nh ch t p trung vào ng i b n đ a

mà quên m t nh ng ng i dân di c c ng trong hoàn c nh nghèo khó Do l ng

l n m c đ di c vào Tây Nguyên cao, nên Vùng ph i đ i m t v i nhi u khó kh n

nh thi u đ t, th c hi n k ho ch phát tri n kinh t xã h i c a vùng, phá r ng, t i

ph m, ki m soát nhân kh u K t qu c a di c t do là đói nghèo cho c khu v c nông thôn l n thành th Vì v y, cái vòng l n qu n c a đói nghèo s không th b phá v n u tình tr ng di dân không đ c ki m soát

Theo PTF (2003), v i c ng đ ng ng i dân t i Ngh An, di dân nh h ng tiêu c c đ n tình hình an ninh c a đ a ph ng Khi đ c h i v các nh h ng có

th có c a ng i di c đ n tình hình đ a ph ng, có 13% ng i tr l i cho là nhóm

ng i này đ n đ a ph ng làm m t tr t t an ninh, 5% chi m d ng đ t đai b a bãi, 9,9% làm gia t ng t n n xã h i Không nh ng th , tình tr ng di dân đã gây áp l c

v đ t gi a ng i nh p c và ng i dân t c đ a ph ng, gi a ng i nh p c và các lâm tr ng M t s tranh c p v n t n t i và d n đ n c ng th ng dân t c gia t ng (BCPTVN, 2004) c bi t h n, ng Nguyên Anh (2005) còn cho r ng các

ch ng trình di dân t vùng th p lên vùng cao v i quy mô l n đã gây ra nh ng nh

h ng tiêu c c cho ng i dân và môi tr ng do n ng l c qu n lý y u kém

1.4.2.5 Kho ng cách thành th - nông thôn

Nghèo đói có s khác bi t đáng k gi a thành th và nông thôn Nghiên c u

c a Bird (2002) cho r ng: khu v c nông thôn có xu h ng nghèo cao h n khu v c thành th Vi t Nam có trên 70% dân s s ng nông thôn và kho ng 19% dân nông thôn s ng d i ng ng nghèo trong khi đó khu v c thành th t l này là 3,3% (TCTK, 2008) Bên c nh đó, Anonymous (2003) còn kh ng đ nh t l nghèo khu

v c nông thôn cao h n so v i thành th M t khác, thành th gi m nghèo nhanh h n nông thôn T l nghèo thành th vùng đ ng b ng sông C u Long gi m t 15%

xu ng còn 8% trong n m 2002, trong khi nông thôn là t 42% n m 1998 xu ng còn 27% n m 2002 (theo MRPA, 2004)

1.4.3 Mô hình đ xu t nghiên c u

K th a nh ng nghiên c u tr c, tác gi nh n th y m t s y u t chung nh

h ng đ n tình tr ng nghèo c a nh ng h gia đình t i m t s qu c gia và Vi t Nam nh : tu i ch , đ t đai, lo i ngh , tín d ng, t l ph thu c Tuy nhiên, t i Vi t Nam m i vùng c ng có m t s đ c đi m riêng tác đ ng đ n nghèo, c th nh : thi u thông tin, k thu t canh tác l c h u là nh ng y u t góp ph n gây ra nghèo vùng ven bi n mi n Trung, hay vùng mi n núi phía B c là không ti p c n d ch v khuy n nông, không có tuy n đ ng giao thông ch khách vào xã, dân t c thi u s , thiên tai Trên c s các nghiên c u tr c và đ c tr ng riêng c a Vùng, tác gi đ ngh mô hình nghiên c u nghèo cho vùng Tây Nguyên nh sau:

(Xem Khung phân tích – trang bên)

Trong ch ng m t, tác gi đã phân tích nh ng quan đi m khác nhau v nghèo đói, xác đ nh ng ng nghèo, c ng nh xác đ nh nh ng nguyên nhân gây nên tình tr ng nghèo; t đó đ a ra khung phân tích phù h p nh t cho nghiên c u; g m

có các nhân t thu c v chính ph (phân b ngu n l c đ t đai, tín d ng, h t ng c

s , tình tr ng di dân) và các nhân t thu c v h gia đình (tu i ch h , dân t c, t l

ph thu c, lo i công vi c c a ch h , tài s n c a h , trình đ giáo d c c a ch h )

Chính

ph

Phân

b ngu n

T nh k L k ( 13 huy n, 18 xã, 147 h )

T nh k Nông (6 huy n, 10 xã, 99 h )

T nh Lâm ng (11 huy n, 15 xã, 132 h )

Ngu n: Tính toán c a tác gi d a trên VHLSS2008 (n =579)

2.2 Ph ng pháp nghiên c u

2.2.1 Ph ng pháp th ng kê mô t

B ng ph ng pháp th ng kê mô t , tác gi khái quát b c tranh nghèo c a

ng i dân Tây Nguyên và nh ng nhân t tác đ ng đ n nghèo Tuy nhiên, nh ng s

li u mô t ch là nh ng con s trung bình và t ng đ i vì: Tính ch t v n hóa c a các dân t c, nh ng kho n chi tiêu và thu nh p trong n m là khá th t th ng và h không th tr l i m t cách chính xác trong khi ph ng v n Ti p đó, nh ng kho n thu

nh p t cây lâu n m và nh ng con, cây mang tính t c p làm cho vi c tính toán thu

nh p c a h gia đình không th chính xác tuy t đ i Bên c nh đó, nh ng bi n đ ng trong cu c s ng, mùa màn th t bát, buôn bán l i, l là vi c không th d toán đ c

Vì v y, có nh ng tr ng h p thu nh p c a h âm, nh ng n u cho r ng đây là h nghèo là không chính xác

2.2.2 Ph ng pháp nghiên c u t ng quan

Ph ng pháp nghiên c u t ng quan là ph ng pháp nghiên c u nh m mô t

m i quan h v l ng gi a các y u t quan sát nh m nh n d ng đ c m i quan h

gi a chúng V n d ng m i quan h t ng quan vào đ tài nh m m c đích xác đ nh

nh ng nhân t nh h ng đ n tình tr ng nghèo đói Thông qua ph ng pháp t ng quan s cho phép tác gi l ng hóa m t cách c th các nhân t tác đ ng đ n đói nghèo trên đ a bàn nghiên c u

2.3 Tiêu chí phân tích nghèo

Có hai tiêu chí đ xác đ nh chính xác ai nghèo đó là chi tiêu dùng hay thu

nh p c a h gia đình Tuy nhiên, v i nh ng nguyên do đã phân tích ph n trên, tác

gi ch n chi tiêu th c bình quân m t ng i trong h gia đình làm c s đ phân tích nghèo trong nghiên c u này Chi tiêu dùng g m chi tiêu b ng ti n cho hàng hoá

l ng th c th c ph m và phi l ng th c th c ph m Trong b d li u VHLSS2008

(TCTK, 2008), bi n pcexp1rl t p tin có tên hhexpe08 là bi n chi tiêu dùng th c

bình quân đ u ng i/ n m