Một số vấn đề hiện trạng chăn nuôi hươu ở huyện hương sơn (hà tĩnh) và quỳnh lưu (nghệ an)

- Thu thập số liệu liên quan đến chăn nuôi hươu tại các phòng Nông nghiệp và PTNT huyện Quỳnh Lưu Nghệ An và Hương Sơn Hà Tĩnh.. - Thu thập số liệu liên quan đến chăn nuôi hươu tại các x

mộT Số VấN Đề HIện trạng chăn nuôi hươu

ở huyện hương sơn (Hà Tĩnh) và quỳnh lưu (Nghệ an)

Võ Văn Sự 1 , Nguyễn Chí Thành 2 , Nguyễn Tiến Hùng 2 , Đặng Tất Nhiễm 3 , Đỗ Kim Tuyên 3

Nhữ Văn Thụ 1 , Nguyễn Văn Hải 1 , Nguyễn Thị Nguyệt 2 , Trần Thị An 2

1 Bộ môn Đa dạng Sinh học và Động vật Quý hiếm

2 Công ty Cổ phần Hươu giống Hương Sơn - Hà Tĩnh; 3 Bộ Nông nghiệp và PTNT

1 Đặt vấn đề

Hương sơn (Hà Tĩnh) và Quỳnh lưu (Nghệ An) được biết đến là là những

địa phương có nghề nuôi hươu phát triển mạnh nhất trong cả nước) Riêng Hương sơn có nghề này từ năm 1920 - 1930 Từ đây hươu đã lan đi nhiều tỉnh trong nước như An Giang, Đồng Nai, Lâm Đồng, Lạng Sơn, Bắc Giang, Bắc Ninh, Thanh Hoá, Hà Tây

Là loài vật đặc biệt nên hươu cũng là đối tương bị con người và thiên nhiên

“đưa đẩy” Những năm 1990, một số người tìm cách “tung hứng” đưa giá hươu cái

từ vài ba triệu lên đến tận cái giá cao ngất ngưỡng không ai tưởng tượng được: 60 triệu Nhưng rồi cũng từ những lời đồn thổi vô căn cứ khoa học: “hươu ăn cám nên nhung chẳng có giá trị gì” Nên giá hươu rớt thảm hại, chỉ còn 200-300 000

đồng/con Trước đó huơu được xem là “vàng” thì lúc này người ta thậm chí thả vào rừng Năm 2002 người dân Hương Sơn hứng chịu một trận lũ quét lịch sử, 1 / 2

đàn hươu cùng với gia súc khác bị mất

Hiện nay số hươu của huyện Hương Sơn lên đến 11 020 con, huyện Quỳnh Lưu cũng có đến 8000 con Có dấu hiệu tăng rõ rệt Mỗi năm riêng Quỳnh Lưu sản xuất 3 tấn nhung huơu, Huơng Sơn cũng đến 4 tấn Các hội chăn nuôi hươu được lập lại Đã xuất hiện các “Đại lý” thu gom nhung hươu Đã có các cửa hàng bán nhung hươu tại Hà Nội

Vì sao bị những trận cuồng phong như thể mà người nông dân vẫn nuôi hươu ? Lý do được giải thích đơn giản: nuôi hươu vẫn có lãi, hơn nuôi bò, lợn Tuy nhiên, mặc dù được nuôi từ lâu, nay số lượng tăng đều đều như thế, nhưng

hươu vẫn chưa được xem là “giống quốc gia”, các nghiên cứu, đầu tư cho nghề này vẫn “nhỏ dọt”

Việc điều tra lại thực trạng nuôi hươu sẽ giúp ta đánh giá lại quá trình nuôi hươu, chiều hướng và dự đoán khả năng sắp tới

Từ đó chúng ta có thể đưa ra những biện pháp thích hợp cho nghề nuôi hươu

2 Nội dung và phương pháp

2.1 Nội dung

Các chỉ tiêu điều tra như sau:

- Số lượng hươu và sự phân bố theo khu vực kinh tế, sinh thái, hành chính

- Nguồn gốc

- Sản xuất nhung

- Tình hình tiêu thụ sản phẩm

2.2 Phương pháp

Việc điều tra được tiến hành theo phương pháp sau:

- Thu thập số liệu liên quan đến chăn nuôi hươu tại các Sở Nông nghiệp và PTNT Nghệ An, Hà Tĩnh

- Thu thập số liệu liên quan đến chăn nuôi hươu tại các phòng Nông nghiệp

và PTNT huyện Quỳnh Lưu (Nghệ An) và Hương Sơn (Hà Tĩnh)

- Thu thập số liệu liên quan đến chăn nuôi hươu tại các xã nuôi hươu huyện Quỳnh lưu (Nghệ An) và Hương Sơn (Hà Tĩnh)

- Phỏng vấn nông hộ

Thời gian: 10-12/2003 và 1-3/2006 (Bổ sung)

3 Kết quả và thảo luận

3.1 Biến động và phân bố đàn hươu của tỉnh Hà Tĩnh và Nghệ An

3.1.1 Số lượng hươu Hà Tĩnh

Bảng 1 S ố lượng hươu Hà Tĩnh

1997 7200

Biến động đàn hươu Hà Tĩnh qua các năm được thể hiện qua Bảng 2 và Sơ đồ 1

Số liệu cho thấy nhìn chung đàn hươu của Hà Tĩnh phát triển khá ổn định về

số lượng Năm 2002 xẩy ra lũ quét, khiến đàn hươu bị giảm mạnh, từ 7900 năm

2001 xuống 4200 con năm 2002 Tuy nhiên đến năm 2003 số lượng tăng lên gấp

đôi và hiện nay là 11 020 con

Sơ đồ 1
lượng hươu Hà Tĩnh

3.1.2 Đàn hươu tại Nghệ An

Nghệ An cũng có nghề chăn nuôi hươu lâu đời, nhưng không quy mô và liên tục như Hương Sơn (Hà Tĩnh) Hươu chủ yếu được nuôi tại huyện Quỳnh Lưu Các huyện khác không có nhiều hươu, trước cơn sốt hươu 1997 đua nhau nuôi, nhưng sau đó giảm đáng kể Số hươu của họ lại được chuyển, bán cho Quỳnh Lưu

và Hương Sơn do thấy khó tiêu thụ và không có tiếng như hai huyện kia Xem Bảng 2

Sự biến động về số lượng hươu, quy mô tại huyện Quỳnh Lưu (Nghệ An)

Bảng 2 Số lượng hươu nuôi tại huyện Quỳnh Lưu từ năm 1992 đến năm 2006

Năm Hươu cái (con) Hươu đực (con) Tổng (con)

Huyện Quỳnh Lưu cũng nổi tiếng với sự thăng trầm trong nghề nuôi hươu

và nơi đã tạo ra cơn sốt hươu 1993 Lúc này giá một hươu cái được đẩy lên cao ngất: 60 triệu đồng, và số lượng cũng lên cao nhất so với trước đó: ~ 8000 con

Từ năm 1998, hươu giảm xuống đều đều và đến năm 2004 bắt đầu lại tăng lên Tỷ lệ đàn hươu ở huyện này cũng hệt như một số huyện Hương khê, Vũ Quang, Đức Thọ của tỉnh Hà Tĩnh, là đực gần gấp đôi cái, cho thấy họ tập trung vào việc nuôi hươu đực khai thác nhung chứ không vào nuôi sinh sản như Hương Sơn

3.2 Tính chất biến động về số lượng, quy mô đàn hươu tại Hương Sơn

3.2.1 Biến động số lượng

Từ năm 2004 đến năm 2006, đàn hươu Hương sơn tăng với mức 23,43% Có

6 xã bị giảm, là: Sơn An, Sơn Long, Sơn Tân, Thị trấn Tây Sơn, xã Sơn Hà và Sơn Lĩnh Những xã này có số lượng không lớn lắm: Tổng năm 2004 là: 690 con chiếm 7,73% Số lượng hươu của các xã này thấp nhất là 27 và cao nhất là 240 con

Sơ đồ 4 miêu tả mối quan hệ giữa mức tăng năm 2006 so với năm 2004 và quy mô đàn (năm 2004) ở đàn hươu Huơng Sơn Sơ đồ cho thấy đa số những xã có quy mô đàn hươu từ 100 con trở lên đều tăng Sự biến động trên cho thấy tính chất

“tập trung hoá” đã xẩy ra ở đây: những xã có đàn hươu lớn - một dấu hiệu về sự

phát triển của nghề - đều có sự tăng trưởng đáng kể Và ngược lại, những xã có đàn hươu nhỏ thì mức tăng không đáng kể

Phân bố đàn hươu theo quy mô đàn trong hai năm 2004 và 2006 như trong Sơ đồ 4

3.2.2 Hình thức sơ hữu và qui mô đàn hươu

Theo Nguyễn Quỳnh Anh (1998), năm 1998, tại Nghệ An có các đơn vị nuôi hươu thành những trại lớn: Trại hươu Tân Kỳ, Nông trường Thanh Mai Tại

Hà Tĩnh: Trại Sơn Thuỷ (Cục Quân y), Trại hươu Hương Sơn

Như vậy đã một thời, chăn nuôi hươu có nhiều trang trại lớn, thuộc tập thể Tuy nhiên cũng như các giống vật nuôi khác, do làm ăn không lãi nên các trại tập thể bị giải tán Hiện nay tại Hương Sơn chỉ có tại hươu lớn nhất thuộc về “Xí nghiệp cổ phần hươu giống Hương sơn” (400 con), 2 trại hươu Quỳnh Vinh (Quỳnh Lưu) thuộc tư nhân Mỗi trại có 50 con

Việc chuyển đổi hình thức cũng như quy mô có nhiều ích lợi, tuy nhiên cũng có điều bất lợi cho công việc gây tạo đàn giống – một hoạt động đòi hỏi có những đàn số lượng lớn và sự mạnh dạn áp dụng KHKT mà thường thấy chỉ có ở các trang trại lớn

3.3 Cơ cấu đàn hươu và tỉ lệ đực cái

3.3.1 Tỷ lệ tuổi

Số liệu điều tra 4 năm cuối cùng cho thấy tỉ lệ hươu non chiếm 7-10% Xem Bảng 3

Bảng 3 Đàn hươu của 10 xã thuộc Hương Sơn và Quỳnh Lưu Đơn vị: con

Năm Đực non Đực khai thác

nhung

Cái non Cái sinh

sản

Tổng

Tuy nhiên tỷ lệ này cũng thay đổi theo huyện

Bảng 4 Các loại hươu ở đàn hươu Hương Sơn và Quỳnh Lưu*

Đơn vị: Con (Trước

khai thác)

Đực khai thác nhung

Cái non Cái sinh

sản

Tổng

Số con

Tỉ lệ so với tổng (%)

* Theo kết quả phỏng vấn hộ chăn nuôi

Bằng phương pháp so sánh tần suất, ta thây có sự khác nhau giữa hai huyện

về các loại hươu, giá trị χ2 (chisque bình phương) tính được là: 11.980 với độ tự

do (DF) là 3, và sác xuất sai khác (P) < 0,001

Tình trạng này vẫn duy trì đến năm nay (2006)

Tại Hương Sơn, nơi có ngành chăn nuôi lâu đời, số hươu cái / đực là: 46,65%-53,35% Tuy nhiên ở Quỳnh Lưu tỷ lệ này khác hẳn Năm 2004, thống kê trên 6 xã nuôi nhiều hươu nhất có 841 con thì tỉ lệ cái/đực là: 34 % và 66% Năm

2006, thống kê trên 7 xã nuôi nhiều hươu nhất có 1413 con thì tỷ lệ cái/đực là: 40

% và 60% Điều này thể hiện một điều là nông dân huyện Quỳnh Lưu hướng tới việc nuôi nhiều hươu đực để sản xuất nhung, còn nông dân Hương sơn vẫn nuôi hươu theo kiểu truyền thống như xưa

3.4 Nuôi nhốt

Việc giải tán nhiều đàn hươu tập thể cũng đồng nghĩa với việc loại bỏ dần việc nuôi chăn thả 97,5% hươu được nuôi trong nông hộ và tất nhiên là nuôi nhốt Chỉ có một hộ duy nhất ở xã Quỳnh Vinh (huyện Quỳnh Lưu) là có xây dựng sân chơi ngoài trời

Đại đa số chuồng hươu được làm một kiểu: 1, 2 hoặc 3 mặt tường bao được bịt kín, mặt khác còn lại được làm bằng róng gỗ

Diện tích chuồng dành cho một hươu khoảng từ 4 đến 6 m2

3.5 Sản phẩm, thu hoạch và chế biến

3.5.1 Thu hoạch nhung

Nhung vẫn được cắt thep phương pháp truyền thống: đó là cắt bằng cưa sắt Một số khâu kỹ thuật được cải tiến, như dùng các loại lá hoặc thuốc “dân gian” để cầm máu, hoặc dùng rơm để băng bó vết cắt thay vì dùng dây các loại khác, để tránh hươu ăn phải dây có thể gây nghẹn lá sách

3.5.2 Chế biến nhung

Dạng sản phẩm: 80 % nhung được bán ở dạng tươi và 20% ở dạng sấy khô

Việc sử dụng nhung hươu trong dân – tuy chưa có một cuộc nghiên cứu nào – nhưng xem chừng vẫn ở dạng nấu với cháo là chủ yếu Cũng chưa có môt nghiên cứu nào về việc tiêu thụ thế nào trong các hiệu thuốc bắc, các bệnh viện thuốc dân tộc

3.6 Thị trường

3.6.1 Khách hàng đối với sản phẩm nhung hươu

84 hộ được phỏng vấn, chỉ có 5 hộ nói rằng họ giữ lại để sử dụng, còn 79 hộ kia đều bán

Khách hàng: Khách hành chủ yếu là dân thị thành Hà nội, Hải phòng, TP

Hồ Chí Minh Họ mua hàng qua người thân bởi mong có sự tín chấp Nhiều người còn về tận chủ hộ có hươu cắt nhung và mục kích việc cắt nhung

Một số đại lý cho biết có những chuyến hàng được chuyển đi Trung quốc, Hàn quốc Tuy nhiên số lượng, hình thức không được rõ Hình như số hàng đó

được chuyển đi theo đường tiểu ngạch

3.6.2 Mạng lưới tiêu thụ nhung hươu

Đa số nhung được bán dạng trao tay trực tiếp cho người dùng, hoặc qua một

số đại lý ở các huyện, hoặc thành phố lớn

Tại Quỳnh Lưu có ba đại lý thu gom nhung

Tại Hương Sơn có các đại lý: Sơn Nguyệt, Thuận Hà, Bính Hường, Hứa Dụ Tại Hà Nội cũng đã thấy một số gia đình, cửa hàng có niêm yết nhung bán Một số người dân tự mang nhung hươu ra các tỉnh và nhờ bà con tại Hà Nội bán hộ

Bộ thương mại cũng đã rao hàng tại một số nước, nhưng đều không bán

được

Chưa có một tổ chức - hoặc cơ sở sử dụng nó như các công ty dược mua nhung hươu với số lượng lớn đáng kể, thường xuyên nào, mặc dù nhung hươu vẫn được có tiếng là 1 trong 4 loại thuốc quý nhất trong “làng” thuốc bắc

3.7 Thu nhập qua ngành nuôi hươu

3.7.1 Bán sản phẩm

Bảng 5 Thu nhập qua bán nhung và con giống*

Nguồn thu Huyện Số hộ

bán

Trung bình (đồng)

Thấp nhất (đồng)

Cao nhất (đồng) Hương Sơn 125 2 266 935 400 000 7 500 000 Quỳnh Lưu 63 3 181 746 250 000 10 000 000 Bán nhung

Tổng 187 2 575 134

250

000 10 000 000 Hương Sơn 87 3 651 954 1 000 000 10 000 000 Quỳnh Lưu 26 5 330 769 1 000 000 15 000 000

Bán hươu

giống:

Tổng 113 4 038 230 1 000 000 15 000 000

* Theo điều tra nông hộ

Doanh thu lớn nhất qua bán nhung: 700 triệu đồng (tương đương với 260 kg) thuộc về ông Trần Ngọc Sỹ, xã Sơn Châu, huyện Hương Sơn (Xem bảng 5 biểu đồ 5,6)

3.7.2 Chi phí và lãi

Trên 102 hộ được phỏng vấn, cho biết chi phí đầu tư năm 2003 của họ giao

động từ 0,1 đến 13,75 triệu, trung bình là 2,262 triệu Lãi suất của 98 hộ được công

bố giao động từ 0,1 đến 44 triệu, trung bình là 3,575 triệu đồng Sự phân bố mức

đầu tư và thu nhập được thể hiện trong Sơ đồ 7 và 8 Lưu ý, chi phí trên gồm tư phí thường xuyên (thức ăn, thuốc men) và có thể có cả tiền mua hươu xem bảng 6

Bảng 6 Chi phí và lợi nhuận của người nuôi hươu ở Hương sơn *

(ĐV: đồng)

Số hộ Trung bình Thấp nhất Cao nhất

* Theo điều tra nông hộ

4 Kết luận và đề nghị

4.1 Kết luận

Đàn hươu huyện Hương Sơn đang hồi phục với tốc độ nhanh: từ năm 1995

đến năm 2001 tăng với tốc độ là 300 con / năm Năm 2002 do thiên tai đàn hươu thụt xuống chỉ còn 1 / 2 (4000 con), nhưng năm 2005 lại đạt hơn 11 000 con Như vậy từ 2002 đến 2005, mỗi năm đàn hươu tăng thêm 1000 con

Đàn hươu tỉnh Nghệ An chủ yếu tập trung ở huyện Quỳnh Lưu Số lượng năm 1992 khoảng 3 000 con, hiện tại đã tăng lên 8 000 con

Tại Hương sơn, so sánh số lượng hươu năm 2003 và năm 2005, ta thấy cứ 1 con hươu năm đầu sẽ có thêm 0,38 con năm cuối Những xã có đàn hươu từ 400 con trở lên tăng ít hơn những xã có quy mô đàn ít hơn 400 con

Đàn hươu của 139 hộ (được phỏng vấn) có đến 53% là do mua bán và 47 là

tự sinh ra

Hương Sơn là nơi hướng về chăn nuôi sinh sản, với 1/ 2 đực – cái Các nơi khác thiên về nuôi đực để khai thác nhung

Đàn hươu hiện nay chủ yếu là ở dân với số lượng 4-5 con / hộ Chỉ có một

đàn là của tập thể: Công ty giống cổ phần hươu Hương Sơn Số trại có quy mô lớn trên 100 - đến 400 con chỉ còn 3

Đàn hươu Hương sơn có tuổi trung bình là 5,13 năm Một số xã có đàn hươu tương đối lâu đời, như xã Sơn Giang, Sơn Trung

Kết quả điều tra năm 2003 cho thấy: Thu nhập hàng năm của hộ nuôi hươu tại Hương sơn trung bình là 2,2 triệu đồng qua bán nhung và 3,6 qua bán hươu giống Các con số này ở Quỳnh Lưu là 3,1 và 5,3 triệu đồng Các hộ nuôi hươu ở Hương Sơn phải chi phí là 2,26 và có lãi suất là 3,57 triệu đồng / hộ

Hạch toán chi tiết ở vài hộ nuôi hươu năm 2006 tại Quỳnh Lưu và Hương Sơn cho thấy lãi ròng khoảng 2,6 đến 3 triệu / một hươu

4.1 Đề nghị

Tăng cường các nghiên cứu về kỹ thuật, vốn, thị trường, chế biến để hỗ trọ dân phát triển đàn hươu

Tổ chức sản xuất theo quy mô hàng hoá và hiện đại để có thể có sức cạnh tranh

Tổ chức quản lý về mọi mặt

Phu lục iá các loại hươu và nhung trước và trong Cơn sốt hươu 1992*

Năm Hươu đực

trưởng thành

Hươu đực con xuất chuồng

Hươu cái trưởng thành

Hươu cái xuất chuồng

Nhung (kg)

T heo Bùi Quốc Cảnh (1992)