Nghiên cứu tục lệ ăn trầu của người Việt

Nghiên cứu tục lệ ăn trầu của người Việt

LỜI MỞ ĐẦU

Đất nước Việt Nam ta có 54 dân tộc sinh sống, đa dân tộc, đồng thời cũng

đa bản sắc dân tộc , mỗi dân tộc có một nét văn hoá riêng, nhưng do sự giao

thoa, tiếp xúc giữa các nền văn hoá, mà các dân tộc này có những phong tục, tập

quán giống nhau Trong đó có tục lệ ăn trầu, một phong tục văn hoá truyền

thống của người Việt, không chỉ dân tộc kinh ăn trầu mà ở một số dân tộc khác

cũng ăn trầu, mà còn dùng trầu cau vào các nghi lễ lớn như cưới xin, cúng gia

tiên, đám ma, ngày lễ tết… có lẽ trầu cau là một thứ mà không thể thiếu được

trong văn hoá cổ truyền của dân tộc ta Mặc dù ngày nay, một số nghi thức đã

mất dần đi, thêm vào đó là những nét văn hoá hiện đại, tục lệ ăn trầu bắt nguồn

từ sự tích trầu cau được trích trong Lĩnh Nam chích quái, mà Trần Thế Pháp đã

nêu ra Gắn liền với tục ăn trầu là những hiện tượng văn hoá phong phú mà

người xưa thường làm Qua tục ăn trầu ta có thể hiểu thêm về nếp sống, một nếp

cảm nghĩ, mối quan hệ tình cảm giữa những người lao động cùng những ước mơ

lành mạnh của họ bắt nguồn từ xa xưa Ngày nay, số người ăn trầu ngày càng ít

dần, tục ăn trầu sẽ không còn trong xã hội tương lai, nhưng những giá trị tinh

thần chân chính biểu hiện qua tục ăn trầu thì vẫn tồn tại Tất cả những vốn quý

đó cần được nghiên cứu và sử dụng nhằm phát huy cao độ những di sản văn hoá

quá khứ để góp phần cải tạo và xây dựng nếp văn hoá mới ở nước ta Vì vậy em

đã chọn đề tài trên

Đây là một đề tài mà nhiều nhà sử học hay các nhà văn hoá đã nghiên cứu

và tìm tòi Nghiên cứu tục lệ ăn trầu của người Việt để hiểu được một phần

trong phong tục văn hóa cổ truyền của người Việt

-Nghiên cứu tục lệ ăn trầu của người Việt, em đi sâu và tìm hiểu tục lệ ăn

trầu trong văn hóa cổ truyền của người Việt Từ đó hiểu thêm bản sắc văn hóa

của người Việt Nam

I NGUỒN GỐC TỤC LỆ ĂN TRẦU

Có từ sự tích trầu cau, có 2 anh em sinh đôi là Tân và Lang, do một hiểu

lầm với người chị dâu là Lưu Liên nên người em là Lang đã bỏ đi đến một dòng

suối vì sầu não, cô đơn mà thác, biến thành phiến đá vôi

-Tục ăn trầu có từ rất sớm, nhưng chưa biết từ thời điểm nào Phải đợi đến

tận cuối thế kỷ XV, sách Lĩnh Nam chính quái của Trần Thế Pháp ra đời, nó

mới được ghi chép thành một truyện tích rõ ràng, có một nguồn gốc mang nhiều

ý nghĩa thâm thuý

Sau khi đọc sự tích trầu cau trong Lĩnh Nam Chích Quái, ta nhận thấy một

truyện được ghi chép lại không những có kết cấu chặt chẽ, lại phối hợp được cả

những yếu tố hiện thực lẫn huyền ảo một cách khéo léo  như thế tác giả của

nó đã khiến một câu truyện vụn vặt, còn mờ nhạt trong dân gian trở thành một

truyện cổ tích có đầu đuôi, vừa lý thú hấp dẫn, vừa hàm chứa nhiều ý nghĩa

thâm thuý

+ Ở giai đoạn đầu truyện có tính hiện thực với dấu vết hiện đại, với những

tên tuổi rõ ràng, có ý nghĩa, với những tình tiết hợp lý, tự nhiên Ở giai đoạn

cuối, truyện trở nên huyễn hoặc hai anh em họ Cao và vợ người anh vì không

hiểu nhau nên đã tự chia lìa chỉ đến khi cả ba người cùng chết đi và chết bên

nhau, người anh hoá cây cau, người em hoá phiến đá, vợ người anh hoá cây trầu

không, họ mới có được sự cảm thông hoàn toàn, từ nay họ sẽ mãi mãi gắn bó

bên nhau và kết hợp làm một qua miếng trầu tình nghĩa , một dòng nước đỏ tươi

như máu được tiết ra, tượng trưng cho tình gia đình muôn đời thiêng liêng, bền

chặt

Trần Thế Pháp, cũng như các tác giả đời Lê khác, khi viết lại sự tích trầu

cau nói riêng, dàn dựng lại những truyện huyền thoại dân gian trong Lĩnh Nam

Chích Quái nói chung, hiển nhiên đã có hậu ý đề cao những giá trị cũ của dân

tộc với mục đích phổ biến để giáo dục con em theo tinh thần 24 điều dụ của Lê

Thánh Tông Có lẽ bắt đầu từ đấy (cuối thế kỷ XV) các truyện cổ tích, thần thoại

nói chung, truyện trầu cau nói riêng mới được truyền bá rộng rãi trong toàn

quốc

Riêng trong sự tích Trầu cau, các tác giả muốn giải thích cho mọi người

rằng, dân tộc ta đã có một đời sống văn hoá khá cao ngay từ xưa từ thời Hùng

Vương kia (Theo Đại việt sử lược, vào khoảng thế kỷ VII trước Tây lịch) Ngay

từ thuở đó, xã hội Việt Nam có truyền thống lấy gia đình làm gốc, anh em biết

thương quý nhau, trên kính dưới nhường, vợ chồng lấy nhau vì tình, vì nghĩa, và

người đàn bà đã biết chọn đời chung thuỷ son sắt với chồng… Không phải đợi

đến khi bọn phong kiến Trung Hoa sang đô hộ nước ta, giáo hoá ta, dân ta mới

biết thế nào là hiếu đễ, thế nào là biết nghĩa

Vì sự tích Trầu cau có ý nghĩa sâu sắc như vậy nên tục ăn trầu của dân ta

đã được thăng hoa, trở thành một mỹ tục mang tính chất đặc thù của một nền

văn minh cổ Đông Nam Á

Mỹ tục ăn trầu này đã gắn liền với những sinh hoạt văn hoá, từ đời sống

vật chất, đến đời sống tinh thần của dân tộc ta Ngày nay, qua nhiều sách vở và

các tài liệu khảo cổ, người ta được biết trầu cau là hai loại cây đã xuất hiện rất

lâu đời ở các vùng Trung Ấn, Đông Nam Á và một số quần đảo trên Thai Bình

Dương; như trong di chỉ khảo cổ thuộc văn hoá Hoà Bình, hạt cau đã được tìm

thấy trên dưới một vạn năm Tại các nơi đây đã có nhiều dân tộc có tục ăn trầu

như các dân tộc thiểu số xưa ở miền Nam nước Trung Hoa (kể từ lưu vực sông

Dương Tử trở xuống), tức người Trung hoa miền nam ngày nay, các dân tộc

Thái Lan, Miến Điện, các dân tộc Việt - Mên - Lào, kể cả các dân tộc thiểu số

như người Thái, Nùng, Mường, Dao, Thượng… trên bán đảo Đông Dương,

cùng các dân tộc trên quần đảo Nam Dương, Mã Lai, Phi Luật Tân; và ở Ấn Độ

cũng có nhiều nơi dân chúng có tục ăn trầu

Có lẽ người xưa, do kinh nghiệm mà có, đã biết sử dụng vôi, trầu, cau,

cũng như các loại lá, rễ, quả của nhiều thứ cây khác tìm được để bảo vệ sức

khoẻ, phòng ngừa hay trị bệnh Quả thực, ăn trầu đã giúp cho cơ thể được ấm

nóng, chống lạnh, chống sơn lam thuỷ khí; ăn trầu lại sạch miệng, răng lợi và

xương cốt được bồi dưỡng, vững mạnh

Như Giáo sư Trần Quốc Vượng đã nói:

Trầu cau là một loại đặc biệt, không thuộc đồ ăn, đồ uống, cũng không

thuộc đồ hút, với mọi gia đình người Việt chúng ta, Trầu cau cũng thân thuộc

như cơm ăn, nước uống, như bát chè xanh, như điều thuốc lào”

Trầu có trong miệng, mỗi miếng trầu gồm một miếng cau khô hoặc tươi,

một miếng lá trầu không quét vôi, một miếng vỏ cây chát (cây chay, cây vỏ đỏ)

ăn trầu có vị cay thơm, nó trừ được mùi hôi trong mồm, các chất trong lá trầu,

hạt cau và vôi có tác dụng làm chắc chân răng Mùa đông giá rét, ở những người

làm nông nghiệp đó họ thường phải lội xuống nước, làm việc không ngơi nghỉ,

nhai trầu làm cho người ấm lên, đỡ được phần giá buốt

Theo Giáo sư Trần Ngọc Thêm tục ăn trầu nó tiềm ẩn một triết lý về sự

tổng hợp của nhiều chất khác nhau:

+ Cây cạu vườn cao là biểu tượng của trời (dương)

+ Vôi - chất đá là biểu tượng của đất (âm)

+ Dây trầu mọc lên từ đất quân quýt lấy thân cây biểu tượng cho vũ trụ

trung gian hoà hợp Sự tổng hợp biện chứng của âm dương tam tài ấy tạo nên

một kết hợp hết sức hài hoà Miếng trầu có cái tươi ngọt từ hạt cau, cái cay của

lá trầu, cái nồng nàn của vôi, cái bùi của rễ… Tất cả tạo nên một chất kích thích,

làm cho thơm mồm, đỏ môi và khuôn mặt người ăn bừng bong như say rượu

Ăn trầu có nhai mà không nốt, nó mang một tính cách linh hoạt khó thấy -

không thuộc loại ăn, mà cũng không thuộc loại uống, cũng không thuộc loại

hút”

Chính vì vậy trầu cau đã trở thành một thứ không thể thiếu trong sinh hoạt

tinh thần của người Việt

II TRỒNGTRẦU CAU:

Cây cau thẳng tắp, cây trầu không mềm mại trên mảnh vườn nho nhỏ của

mỗi gia đình người Việt xưa kia, chúng là những thứ cây quý giá, thể hiện một

lối sống thanh bình, yên ả, một cuộc sống định canh, định cư thuộc nền nông

nghiệp lú nước Trong xã hội Âu Lạc nền văm minh nông nghiệp khá phát triển

cho nên “nhà nào cũng có vườn trồng cau và trầu không Có lẽ từ đó trở đi việc

trồng cau ngày càng phổ biến cùng với nghề làm vườn, có thể nói trong các gia

đình người Việt xưa, đặc biệt là ở nông thôn, trầu cau là một thứ không thể thiếu

được, mà nếu thiếu nó gia đình người Việt cảm thấy thiếu và trống vắng một cái

gì đó Vì vậy ta có thể nói trồng trầu cau là một tục lệ của cư dân ngày “xưa”

Nói từ “xưa” có nghĩa là trồng trầu cau nó chỉ là tục lệ xưa mà thôi, còn ngày

nay, tục trồng trầu cau không còn nữa, mà nó chỉ tồn tại trong một số gia đình ở

nông thôn

Tục trồng trầu cau mặc dù không còn mấy tồn tại trong xã hội đại Việt

này nay Vậy tại sao nói lại không còn mấy tồn tại như trước kia nữa, có lẽ do

con người ngày nay đã quên mất thói quen ăn trầu mà xưa kia người ta gọi đó là

nhu cầu cần thiết, rồi các phong tục ct xưa kia cũng mất dần, xã hội biến đổi nó

mất dần bản sắc dân tộc, nhưng đồng thời, nó lại bổ sung thêm những cái mới,

mang màu sắc hiện đại, văn minh, tiến bộ

Việc trồng trầu cau ngày nay không còn mang sắc thái thể hiện phong tục

ăn trầu của người Việt nữa mà nó tồn tại vì kinh tế, như vườn trầu ở Hoóc Môn -

Bà Điểm, nó đã đi vào lịch sử dân tộc gắn lion với cuộc kháng chiến chống Pháp

của dân tộc ta, nay nó đã trở thành mục đích kinh tế, trồng trầu cau để đem lại

lợi nhuận

Xưa kia trầu cau đã trở thành sản phẩm trao đổi giữa các vùng, ở chợ

đồng bằng, trung du, miền núi sản phẩm cau tươi, cau khô, lá trầu không, vỏ

chay, rễ quạch, chúng là những món hàng phổ biến ở các chợ cả nông thôn và

miền núi, chúng kết hợp lại với nhau cho một màu sắc thắm tươi, đủ hương vị

cuộc đời

Ở phố, người thượng lưu mới có đất trồng cau, nhưng không nhiều người

chơi cảnh để nuôi dưỡng tâm hồn, để níu giữ chút duyên quê, để thể hiện cốt

cách “sống thẳng như cau, sống thơm như quế” Thậm chí có người còn “chơi”

cau Ta lẫn với cau Nhật (lùn)ư, câu sâm banh “bụng phệ” Buồng cau, khay trầu

chỉ còn là chút lễ nghĩa tượng trưng trong ngày cưới hỏi Trái cau được dán têm

cánh phượng màu đỏ, hồng lấp lánh, cách điệu, song không còn “thay chủ” gửi

gắm những thông điệp, ý nghĩa sâu xa như ngày xưa

Dẫu vậy, các miền quê ở Quảng Nam, vẫn còn xanh mướt những vườn

cau ngút thẳng Cây cau được trồng rộ khắp nơi, vừa phục vụ ăn trầu, lễ lạt, vừa

xuất khẩu sang nước ngoài, và chuyển sang dịch vụ cây Việc gìn giữ và khôi

phục nét văn hoá Trầu cau không phải quá khó với vùng quê này

Cây cau thẳng, dây trầu mềm, khắp xứ sở Việt Nam đâu mà không thấy,

hàng cau phía trước bên bể nước mưa và giàn trầu trong mỗi ngôi nhà nơi thôn

dã luôn là biểu hiện của sự thái bình Trong Nam có 18 thôn vườn trầu, tổng

diện tích hàng trăm câu số vuông Ngoài Bắc, dọc các thôn xóm ven sông Hồng,

ngày xưa tới đâu mà chẳng nghe câu hát:

“Ru con con ngủ cho rồi

Để mẹ đi chợ mua vôi ăn trầu

Mua vôi chợ Quán, chợ Cầu, Mua cau Nam phố, mua trầu chợ Dinh”

Và ở miền Trung, đâu đâu cũng thấy thấp thoáng bóng cau và văng vẳng

đâu đây câu hát:

“Bồng em mà bỏ vô nôi

Cho mẹ đi chợ mua vôi ăn trầu, Mua vôi chợ Quán, chợ Cầu,

Mau cau Bát Nhị, mua trầu Hội An”

III TRẦU CAU TRONG ĐỜI SỐNG VĂN HOÁ CỔ TRUYỀN NGƯỜI

VIỆT:

1 Cách ăn trầu của người Việt

1.1 Cấu tạo miếng trầu

Cho đến cách mạng tháng Tám, tục ăn trầu vẫn còn phổ biến ởnong thôn

và thành thị Thành phần mỗi một miếng trầu thường có: là trầu có quệt vôi, một

miếng cau, một miếng vỏ chay Nếu không co vỏ chay người ta chỉ ăn trầu quệt

vôi với cau tươi hoặc cau khô Không phải ngay từ đầu người Việt đã ăn trầu có

cả vỏ chay Nghiên cứu so ánh truyện Trầu - Cau - vôi của người Việt và truyện

Bơ-lô Đu-lơ của người Ca-tu (Tây Nguyên) chúng ta có thể nêu lên một giả

thuyết có ý nghĩa về thành phần miếng trầu của người Việt Các dị bản về truyện

Trầu - cau - vôi của người Việt đều thống nhất một chi tiết: ba nhân vật tượng

trưng cho ba yếu tố: cau trầu, vôi; và từ thời xưa vua Hùng người Việt ăn trầu

quệt vôi với cau Sách Quế hải ngu hành chí cho biết thêm: “Người Việt thích ăn

trầu, ding bạc và thiếc làm các hộp nhỏ, một cái đựng vôi, cái đựng dây hay lá

trầu; và một cái đựng cau Theo truyện Bơ-lô Đu-lơ của người Ca-tu thì từ xa

xưa miếng trầu của người Ca-tu đã gồm có : cau, trầu, vôi, vỏ chay So sánh

truyện của hai dân tộc ta có thể nghĩ rằng cách ăn trầu kèm thêm vỏ chay của

người Việt bắt nguồn từ ảnh hưởng qua lại giữa người Việt và cư dân Môn -

Khơme cổ đại Cho đến nay, theo đồng bào nghiện trầu, ăn trầu thiếu vỏ chay vị

đậm kém đi nhiều lắm Nếu không có vỏ chay, người ta tìm một thứ rễ cây khác

để thay thế, đó là rễ cây quạch, ăn riêng thì có vị chát nhưng ăn cùng với trầu

quệt vôi và cau thì miếng trầu đậm đà thêm lên và màu đỏ cốt trầu cũng thắm

hơn Câu tục ngữ “trầu không rễ như rể nằm nhà ngoài” chính nhằm khẳng định

vị ngon đậm của miếng trầu có thêm rễ cây quạch hoặc voe chay, chứng tò

người Việt dã tự giác làm tăng vị đạm cho miếng trầu trong quá trình giao lưu

văn hoá với các dân tộc khác

1.2 Bổ cau:

Vào vườn hái quả cau xanh

Bổ ra làm 6 mời anh xơi trầu

Quả cau to có thểbổ làm 6miếng, mỗi khẩu trầu ding 1/6 quả cau, quảnhỏ

hơn, bổ tư Ở Nam bộ, quả cau to người ta thường bổ làm 8 miêng, quả cau được

dóc vỏ xanh, tiện bỏ chũm rồi mới bổ ra thành miếng Dao bổ cau phỉ chọn dao

sắc miếng cau mới đẹp do đó ngôn ngữ Việt có từ “dao cau” để chỉdao sắc và

lion dó là sự hình thành mỹ từ pháp “mắt sắc như dao cau”

Mùa cau là mùa nắng hanh, người Việt phơi cau để dành ding quanh năm

Quả cau cũng được bổ thành miếng đem phơi Trong lúc phơi phải biết dữ cho

hạt khỏi long Miếng cau có đẹp là miếng cau còn nguyên hạt không bị long ra

khỏi miếng cau, gọi là cau đậu Cau đậu là loại cau quí, vì khi miếng cau đã khô

hạt dễ long, muốn có cau đâu lúc phơi cau cần phải công phu

Cắt vỏ chay hoặc rễ quạch Vỏ chay được cắt thành miếng mỏng hình vồ

hoặc hình chữ nhật, khi ding mới đem cây vỏ ra cắt để miếng vỏ khỏi khô

Nhiều loại dụng cụ được tạo nên gắn liền với tục ăn trầu

-Âu đồng hình tròn có nắp đậy kín ding đựng lá trầu chưa têm, để giữ cho

lá trầu được tươi lâu Đồng có khi được thay bằng thiếc

Bình vôi và chìa vôi là loại dụng cụ phổ biến của mọi gia đình Bình đựng

vôi đã tôi, chia vôi cắm ngay trong bình, dài như chiếc đũa, một đầu nhọn, vừa

để quệt vôi vừa để têm trầu, ởnong thôn, con dao vôi ding để rọc lá trầu, và quệt

vôi têm trầu là dụng cụ thông dụng (hình)

Bình vôi cũng ding để đựng vôi đã tôi Ống vôi nhỏ có thể bỏ túi, dặt trên

cơi, mang đi mang lại thuận tiện, không như bình vôi để cố định một nơi

Thường thường, ống vôi được làm bằng thiếc Nhà giầu xưa kia ding ống vôi

bạc chạm trổ tinh vi

Khăn trầu, túi trầu là những đồ dùng phổ biến của đồng bào ở nông thôn

từ xưa cho đến Cách mạng tháng Tám, dùng để đựng những miếng trầu đã têm,

những miếng cau, miếng vỏ, ống vôi Trong nhân dân lao động, những đồ dùng

này được may bằng vải hoặc lụa theo kiểu giản dị Khăn trầu, túi trầu củấcc cô

gái được giữ gìn cẩn then Đối với tầng lớp quí tộc, khăn trầu thường bằng lụa,

nhiễu quí, túi trầu bằng gốm, đoạn là những hàng hiếm, đắt tiền

Tráp trầu, cơi trầu, hộp đựng trầu bằng gỗ được làm ra từ lâu đời Nghề

khảm phát triển, những tráp trầu, hộp trầu khảm gắn xà cừ do bàn tay khéo léo

của những người thợ cả tạo nên tiêu biểu cho trình độ tinh xảo của nghề thủ

công dân gian Những tráp trầu, hộp trầu sơn mài là sản phẩm độc đáo và quí

hơn

Người Việt đã tổ chức chu đáo việc ăn trầu, gắn liền tục ăn trầu, một nếp

sống văn hoá cao và một trình độ thẩm mỹ tinh tế hình thành qua các thời kỳ

lịch sử

Tục ăn trầu của người Hà Nội

Người Hà Nội vốn nổi tiếng sành ăn, sành mặc, Hà Nội là nơi chắt lọc

những tinh hoa, nét đẹp của mọi miền để tạo nên nét đẹp cho riêng mình Nét

đẹp của Hà Nội thể hiện ngay cả trong tục dùng trầu - một phong tục mà theo

truyền thuyết có từ thời Hùng Vương dung nước (qua sự tích Trầu cau mà người

Việt Nam hầu như ai cũng biết

Trước kia, người Hà Nội từ 13 tuổi trở lên là biết ăn trầu Theo sứ giả nhà

Nguyễn vào đời Trần, ở Thăng Long, 61 phố phường đều trồng rất nhiều cau và

trầu không Người Hà Nội trước đây có dâu:

“Mua vôi chợ Quán, chợ Cầu Mua cau Nam Phố, mua trầu chợ Dinh.”

Chợ Cầu, chợ Quán là các chợ lẻ, chợ phụ dọc đường, Nam phố là tên cũ

của phố Hàng Bè bây giờ, nơi xưa bán rất nhiều cau tươi, cau khô Chợ Dinh

gần dinh quan phủ Phụng thiên (quãng phố Phủ Doãn và ngõ Huyện bây giờ)

Ngày nay, người Hà Nội ít ăn trầu hơn trước nên không còn những phố bán trầu

mà tập trung phần lớn ở những chợ một số ít được đem bán rong Người Hà Nội

rất công phu trong cách chọn trầu Cau ngon phải là cau bánh tẻ, không già,

không non, vừa tới hạt (nửa màu nửa hạt) Người sành ăn thường kén mua cau

Đông ở tỉnh Hải Hưng (cũ) Từ tháng 8 có thêm cau miền Nam nhưng người ta

ít ăn vì loại cau này nhiều hạt không ngon Mua tràu phải chọn lá hơi ánh vàng,

nhỏ, dày, tươi Ngày trứơc có trầu không làng Chả ngon nổi tiếng vì lá nhỏ, vừa

thơm vừa cay, để có được lá trầu như vậy, người làng Chả ngày đó trồng cũng

rất công phu, dàn trầu không phải được trồng trên đất trồng gong Ngày nay

người Hà Nội ăn trầu Hưng Yên, vào dịp lễ hỏi người ta mua trầu Tây Sơn vì lá

to đẹp Người ăn sành trầu chọn vôi xứ Đoài - Sơn Tây

Bộ đồ ăn trầu của người Hà Nội gồm có: cơi đựng trầubằng đồng hoặc

quả trầu sơn khảm xà cừ, ống vôi chạm bạc, ống nhổ bằng đồng thau dung quết

trầu Những cụ già ăn trầu còn có thêm cối giã trầu bằng đồng chạm trổ khá tinh

vi chỉ bỏ vừa miếng trầu, miếng cau, vỏ để giã Dao bổ cau phải sắc để bổ cau

cho đẹp và hạt không bị vỡ Cũng chỉ là “Quả cau nho nhỏ, lá trầu xanh” nhưng

cách ăn trầu của người Hà Nội rất duyên dáng, họ ăn trầu không những làm đỏ

môi, răng đen mà còn tạo nét môi cắn chỉ rất đẹp Người ta không cho cả cau,

trầu và rễ vào cùng một lúc mà ăng từng thứ một Cau được nhai dập mới cho

trầu vào và sau cùng là rễ quệt thêm một ít vôi, khi ăn người ta thường lấy tay

quệt ngang miệng, lâu dần tạo thành nét môi cắn chỉ

Ngày nay, ở Hà Nội hầu như chỉ những người trên 60 tuồi mới ăn trầu cho

nên Hà Nội không còn cảnh mời trầu như A.de Rovodes - một người Phap nói

về việc ăn trầu của người Thăng Long thế kỷ XII: “Họ có tục đem theo một vài

túi con đầy trầu cau đeo ở thắt lung, họ để mở trong khi qua lại phố phường để

mời bạn bè Khi gặp họ bắt đầu chào hỏi nhau, rồi mỗi người lấy ở trong túi của

bạn một miếng trầu để ăn” Tuy nhiên, quan niệm “miếng trầu là đầu câu

chuyện” của người Hà Nội nói riêng và người Việt Nam nói chung vẫn được áp

dụng ở những dịp hiếu, hỉ Ngày Rằm, mồng Một hoặc các ngày lễ Tết hoặc

trong những dịp lễ ăn hỏi, cưới xin của các gia đình Việt Nam vẫn không thể

thiếu miếng trầu quả cau trên bàn thờ tổ tiên

Trầu cau chỉ là một thứ nhai chơi, tuy đơn sơ nhưng lại có nhiều ý nghĩa

trên lĩnh vực y học, tâm lý học xã hội… dùng trầu cau còn là một truyền thống

văn hoá của dân tộc Ngày nay, không mấy ai ăn trầu nhưng nét đẹp đó vẫn

được gìn giữ và áp dụng trong cuộc sống của người dân

2 Văn hoá người Việt được thể hiện qua cách têm trầu

Têm trầu được người Việt tiến hành: Lá trầu đã rửa sạch được dọc ra làm

đôi (nếu như lá trầu to), hoặc chỉ dọc bớt cọng già, sau đó để cuốn lại Rọc xong

quệt vôi lên trên lá trầu, dùng tay cuốn lại, rồi ghim chặt bằng cọng trầu, miếng

trầu đều đặn như chiếc kén xinh xinh Từ lúc dọc lá trầu đến khi làm nên những

miếng trầu gọi là têm trầu: têm trầu phải đạt 2 yêucầu: vừa vôi và đẹp mắt

Qua cử chỉ têm trầu, ăn trầu để phán đoán phong cách, tính nết cũng như

nếp sống của con người Chính vì lẽ đó, khi đi xem mặt nàng dâu tương lai, nhà

trai đòi bằng đựơc cô gái ra têm trầu, trước là để xem mặt cô dâu, sau làđể xem

cử chỉ têm trầu của cô gái mà phán đoán tính nết Miếng trầu têm vụng là người

không khéo tay; miếng trầu nhỏ miếng, cau to là người không biết tính toán làm

ăn; miếng trầu quệt nhiều vôi là người hoang phí không biết lo xa

Việc “têm” miếng trầu, nhìn miếng trầu được têm thì người thưởng thức

còn đánh giá được sự khéo tay của người têm trầu (ở cái dáng đẹp hay xấu, ở

nếp gấp, ở cánh trầu…) Chàng hoàng tử trong truyện cổ Tấm Cám nhờ nhìn

vào miếng trầu được têm khéo léo mà nhận ra được vợ mình Trần Quốc Vượng

viết: “Ăn miếng trầu, càng biết được “tính nết” người têm nó Giản dị hay cầu

kỳ Đậm đà hay nhạt nhẽo Do chất lượng và số lượng vôi bôi trên lá trầu Và

khi có miếng trầu “ở giữa đậm quế hai đầu thơm cay…”1

1 Vă n hoá Việt Nam tìm tòi và suy ngẫm, Nxb Văn học, 2002, tr.293

Trong dân gian, một cơi trầu được têm khéo được dùng để đánh giá về nề

nếp, công - dung - ngôn - hạnh củamột cô con gái trong một gia đình Chính vì

vậy, chỉ mỗi việc têm trầu, người xưa cũng nghĩ ra được kiểu dáng cho miếng

trầu Tuỳ vào hoàn cảnh, tình huống sửdụng mà miếng trầu được têm theo

những cách khác nhau gắn với những ý nghĩa tượng trưng, ngụ ý gửi gắm của

người têm: trầu cánh phượng, trầu cánh quế, trầu cánh dơi, trầu mũi kiếm, trầu

mũi mắc…

Như trong ca dao đã ghi lại hình ảnh miếng trầu

Túi gấm lẫn với túi hồng Têm trầu cánh kiếm cho chồng đi quân

Têm trầu mũi mác cho chồng đi quân

Câu ca dao trên, gắn liền với những truyện kể về cuộc khởi nghĩa bà Triệu

(quân ba Triệu mang túi trầu đi đánh giặc, miếng trầu têm hình cánh kiếm và

mũi mác Đó là vẻ đẹp độc đáo của miếng trầu ra trận Còn têm trầu trong ngày

cưới người ta thường têm trầu cánh phượng Nhưng không phải ai cũng làm

được, đám cưới là một nghi lễ rất thiêng liêng và quan trọng vì vậy cũng như

việc chọn người bê mâm trầu xin dâu, hay chọn người têm trầu thì không phải

cũng làm được mà người ta phải chọn ra một người phúc hậu (có gia đình yên

ấm hạnh phúc, con đàn cháu đống thì mới được chọn mặt gửi vàng Têm trầu

sao cho đẹp, cho đủ gia vị chứ không phải chỉ cuộn tròn viên cho vào miệng,

cùng với trầu là cau, với vôi kết hợp lại cho màu sắc thắm tươi để hưởng vị đắng

cay ngọt bùi của cuộc đời

Cũng như trà đạo của người Nhật Bản, tục ăn trầu của người Việt Nam

cũng đòi hỏi lắm công phu Dường như tất cả cái tinh hoá củatụcăn trầu đã được

kết đọng lại trong cách têm trầu Têm trầu là cả một nghệ thuật Khi mời trầu,

miếng trầu không chỉ gói gọn trong nó tình cảm nồng thắm mà còn thể hiện cái

nết khéo tay, hay mắt của người têm Trong các hội làng, bên cạnh trò thi nấu

cơm, làm bánh, dệt cửi, còn có cả thi têm trầu

3 Cau trầu trong một số nghi lễ

“Đồ sính lễ quí nhất nước Nam không gì bằng trầu cau…”, Trầu cau là lễ

vật của khá nhiều hình thức nghi lễ hàng năm của người Việt Bên cạnh lễ vật

khác, Trầu cau thuộc loại lễ vật đơn sơ, tinh khiết Ở đây em chỉ phân tích một

vài hình thức nghi lễ trong đó cau trầu là lễ vật chủ yêú

3.1 Miếng trầu cúng mụ:

Theo tín ngưỡng dân gian, 12 bà mụ là nguồn gốc sinh ra con người, theo

dõi giúpđỡ con người từ lúc trong trong bụng mẹ đến khi trưởng thành Em bé

cưới nụ cười đầu tiên, người mẹ nựng “mụ dạy”, em bé bắt đầu hang chuyêbnj,

bà khen “mụ dạy khôn”, chạp chững bước những bước đi đầu tiên em được

người lớn khuyến khích “gắng lên, mụ đỡ…” Trong năm đầu tiên của cuộc đời,

cha mẹ em bé sửa lễ cúng mụ ba lần, trong dịp:

- Bé ba ngày

- Bé đầy tháng

- Bé đầy năm

Để tỏ lòng biết ơn các bà mụ và cầu mong cho bé mau lớn khôn Tuỳ theo

gia cảnh cỗ cúng có thể thịnh soạn, có thể đơn giản nhưng nhất thiết có một đĩa

trầu gồm 12 miếng dâng lên 12 bà mụ Lễ vật chủ yếu là 12 miếng trầu Trong

nhân dân lao động, cùng với đĩa trầu thường có hương, hoa quả (mùa nào thức

ấy) xôi chè ít khi cúng cỗ mặn Dây là những ngày vui trong gia đình, họ hàng,

bè bạn đến chơi mưng cháu bé, tặng quà cho cháu Lễ cúng mụ thường không

kèm theo ăn uống linh đình, xa hơn, lãng phí hơn

3.2 Trong nghi lễ hôn nhân

Hôn nhân là một lễ nghi quan trọng trong đời sống mỗi con người, trong

hôn nhân, miếng trầu, quả cau là nền tảng, dân gian ta có âu: miếng trầu là đầu

câu chuyện, miếng trầu nên dâu nhà người Trong mâm cỗ cúng tổ hông - vị

thần của hôn nhân bao giờ cũng có buồng cau và tệp lá trầu, tục lên này không

chỉ tồn tại từ xưa nữa mà nó còng tồn tại cho đến tận ngày nay Không như các

tục lệ khác như tục lệ cưới xin của người Việt, một số nghi lễ trong cưới xin

trong lễ cưới hay vào các ngày cúng gia tiên, lễ tết như trong dịp lễ tết, ở một số

nơi, vào lúc đón giao thừa người chủ nhà sẽ chọn một người hợp tuổi để xông

nhà cho năm mới để sang năm mới, gia đình có nhiều niềm vui, ăn nên làm ra,

thì người xông nhà đó thường mang trầu cau đến và trong buồng cau người ta

xem có đẹp không, mống lá trầu có tươi không mà ước đoán rằng đôi lứa ấy có

đẹp duyên không, có được bách niên giai lão không

Tục trầu cau một hôn nhân có ý nghĩa từ trong câu truyện thương tâm

trong sự tích trầu cau, tuy họ chết đi nhưng tình yêu còn tồn tại mãi mãi bên

nhau, giúp họ hóa thân thành miếng trâu đỏ thắm để nhắc nhở con người phải

lấy tình nghĩa làm trọng Như vậy, tục lệ trầu cau của người Việt xuất hiện trong

hôn lễ người Việt là để khơi gợi, nhắc nhở mọi người hướng về một cuộc sống

đạo lý, nghĩa tình thủy chung sâu sắc.“Miếng trầu ân nặng là bao Muốn cho

đông liễu, tây đào là hơn, trầu này trầu ái trầu ân - trăm cô con gái đầu ăn trầu

này” Trong lễ cưới truyền thống của người Việt gồm có các thủ tục :

+ Kén chọn + Giạm ngõ (chạm mặt)

Nhưng có nơi, việc ăn hỏi đã dần mất đi, không còn nữa, trong các nghi

thức trong lễ cưới này, trầu cau là một trong những lễ vật quan trọng nhất

a/ Cau trầu trong lễ giạm: là lễ vật đầu tiên để đặt quan hệ giữa hai họ,

trong nghi thức này, đây là cuộc gặp gỡ chính thức đầu tiên của 2 gia đình, lễ

trạm ngõ ngày nay không còn như xưa nữa mà chỉ là buổi gặp gỡ giữa hai gia

đình, nhà trai đem trầu cau đến nhà gái đặt vấn đề chính thức cho đôi nam nữ

được tự do đi lại tiếp tục qúa trình tìm hiểu nhau trước khi đi đến hôn nhân, và

nếu nhà gái nhận trầu cau của nhà trai là nhận lời gả con gái sau lễ giạm thì cô

gái đã là người có nơi có chốn, không tìm hiểu ai nữa Nếu cô vẫn thầm yêu

người khác cũng chỉ còn luyến tiếc mà thôi

“Yêu nhau chẳng nói khi đầu

Để cho thầy mẹ nhận trầu người ta”

Sau khi nhận trầu cau, mà do một nguyên nhân nào đó mà hai người

không đến với nhau được, nhà gái trả lại trầu cau cho nhà trai

b Cau trầu trong lễ ăn hỏi: là lễ vật mà nhà trai đem đến nhà gái để biếu

họ hàng, lễ ăn hỏi này là một thông báo chính thức về sự kết giao của hai gia

đình và hai họ, đánh dấu một sự chuyển đoạn quan trọng trong quan hệ hôn

nhân: cô gái được hỏi đã trở thành vợ chưa cưới của chàng trai đi hỏi Trong

nghi thức này lễ vật thường là: cau tươi, bánh cốm, chè, tượi, bánh xu xê (phu

thê) đó là những lễ vật tối thiểu tỏng tục lễ cưới cổ truyền trong các lễ vật đó thì

trầu cau luôn đặt lên hàng đầu, đứng thứ nhất trong các lễ vật, có nghĩa là nó

mang một vai trò quan trọng trong nghi thức này Quả cau tuy là lễ vật để nhà

gái đem biếu họ hàng, bnos không lớn lăm, và không có giá trị về vật chất nhiều

nhưng nó lại mang nhiều ý nghĩa, là thông điệp báo tin với họ hàng, làng xóm

rằng đám cưới sẽ diễn ra, xưa kia nó thay cho lời mời (thay cho thiếp mời ngày

nay) Trong nghi thức này, nhà trai phải mang đến nhà gái hàng trăm, có khi

hàng ngàn quả cau Trong thời kỳ xã hội phong kiến suy tàn, tục thách cưới trở

thành một tục lệ hạ thấp phẩm giá người con gái, thì số lượng cau trong lễ ăn hỏi

lại phản ánh mặt hạn chế của phong tục Từ chỗ quả cau có giá trị như một lời