Sử dụng tài liệu lịch sử địa phương trong dạy học lịch sử Việt Nam giai đoạn 1919 - 1975 ở trường Trung học phổ thông Thừa Thiên Huế

Trong xu thế hội nhập thế giới hiện nay, việc giữ gìn bản sắc văn hóa, giáo dục truyền thống tốt đẹp

MỞ ĐẦU

I LÝ DO CHỌN ĐỀ TÀI

Trong xu thế hội nhập thế giới hiện nay, việc giữ gìn bản sắc văn hóa,giáo dục truyền thống tốt đẹp của dân tộc cho thế hệ trẻ được chú trọng Nghịquyết Đại hội VIII của Đảng Cộng sản Việt Nam, khi bàn về công tác giáo

dục đã chỉ rõ, phải “ lựa chọn những nội dung có tính cơ bản, hiện đại Tăng cường giáo dục công dân, giáo dục lòng yêu nước, chủ nghĩa Mác - Lênin và tư tưởng Hồ Chí Minh, giáo dục đạo đức và nhân văn, lịch sử dân tộc và bản sắc văn hóa dân tộc; ý chí vươn lên vì tương lai của bản thân và tiền đồ đất nước ” (40, tr 109)

Lịch sử địa phương là một bộ phận hữu cơ của LSDT, bất cứ một sựkiện nào của lịch sử dân tộc đều diễn ra ở một địa phương cụ thể với thờigian, không gian nhất định Tùy quy mô, tính chất phản ánh mà sự kiện ảnhhưởng đến phạm vi của từng địa phương, cả nước và thậm chí mang tầmthế giới Tri thức LSĐP là một bộ phận hợp thành, là một biểu hiện cụ thể

và phong phú của tri thức LSDT Nó chứng minh sự phát triển hợp quy luậtcủa mỗi địa phương trong sự phát triển chung của cả nước Như vậy không

có nghĩa tri thức LSVN chỉ là phép cộng đơn giản tri thức lịch sử các địaphương mà việc nhận thức LSVN phải được hình thành trên nền tảng hệthống tri thức LSĐP đa dạng đã được tổng hợp, khái quát ở mức độ cao

Do đó, việc dạy học LSVN và LSĐP có mối quan hệ chặt chẽ với nhau Xuất phát từ những nhận thức đó, có thể khẳng định rằng việc sử dụngtài liệu LSĐP trong dạy học LSVN là cần thiết ở nhà trường phổ thông, có ý

nghĩa lớn, nhằm góp phần nâng cao chất lượng dạy học bộ môn “Những chất liệu lịch sử địa phương sẽ làm cho bài học về lịch sử dân tộc, thậm chí cả lịch

sử thế giới thêm sống động, cụ thể và thực hơn, tạo nên những xúc cảm thật

của HS hoặc thầy giáo trong mỗi bài học lịch sử” (112; tr 43) Bởi vì, sử

dụng tài liệu LSĐP trong dạy học LSVN giúp HS có sự hình dung đa dạng vềquá khứ, tạo được biểu tượng sinh động, chính xác về các sự kiện, hiện tượnglịch sử Từ đó các em có thể dễ dàng lĩnh hội các thuật ngữ, hình thành cáckhái niệm lịch sử, nắm được những kết luận khoa học mang tính khái quát.Mặt khác, nó còn có tác dụng trong việc giáo dục tư tưởng, tình cảm đạo đứccho HS Mỗi sự kiện LSĐP đều gắn liền với tên đất, tên người cụ thể, gần gũivới cuộc sống, qua đó mà gợi ở các em niềm tự hào, lòng biết ơn, góp phầnbồi dưỡng tình yêu quê hương, đây cũng là cội nguồn của lòng yêu nước, tựhào dân tộc Trong dạy học LSVN, việc sử dụng các nguồn tài liệu lịch sử dịaphương còn giúp HS thấy được mối quan hệ giữa cái chung, cái riêng; cái phổbiến, cái đặc thù Qua đó góp phần phát triển tư duy cho HS

Việc sử dụng tài liệu LSĐP trong dạy học LSVN ở các trường phổ thônghiện nay, mặc dù có nhiều cố gắng, vẫn còn nhiều hạn chế, ví như: tài liệuLSĐP sưu tầm, lưu giữ trong các trường phổ thông nghèo nàn; GV chưa thực

sự quan tâm, ít đầu tư thời gian, công sức để sưu tầm, lựa chọn tài liệu cầnthiết để sử dụng Nếu có sử dụng cũng chỉ dừng ở mức độ minh họa, làm rõthêm các sự kiện chứ chưa xem đây là nguồn kiến thức cần phải có trong mỗibài giảng ở một số nơi, các tiết LSĐP được quy định trong chương trình còn

bị xem nhẹ, thiếu sự đầu tư nên giờ học đôi khi mang tính chất hình thức; có

GV còn sử dụng các giờ học LSĐP để dạy bù, ôn tập Vì vậy, chưa nâng caochất lượng giáo dục bộ môn lịch sử, chưa tạo ra mối gắn kết tình cảm, xácđịnh trách nhiệm của HS đối với quê hương

Nguyên nhân của tình hình đó có nhiều; song chủ yếu là do GV chưaxem việc sử dụng tài liệu LSĐP trong dạy học LSDT là cần thiết, còn lúngtúng trong xác định mục tiêu, lựa chọn nội dung, thời lượng và mức độ vậndụng vào việc dạy học từng bài cụ thể Vì vậy, khi dạy học LSDT sẽ khó tận

dụng được sự phong phú, tính đa dạng của các nguồn tài liệu LSĐP để hiểu rõhơn LSDT Vấn đề đặt ra là làm thế nào để HS có hiểu biết đầy đủ, sâu sắc vềLSDT, lịch sử của mảnh đất, con người nơi các em sinh ra, lớn lên? Làm sao

để khi tiến hành bài giảng, GV có thể kết hợp một cách nhuần nhuyễn, sángtạo giữa tri thức LSĐP với LSDT? Đây là một yêu cầu cần chú ý trong dạyhọc LSDT hiện nay Trong những năm gần đây, ngành giáo dục Việt Namđang tiến hành đổi mới phương pháp dạy học ở trường phổ thông nhưng chưađáp ứng được mục tiêu giáo dục đề ra Nguyên nhân dẫn đến thực trạng yếu

kém của giáo dục nói chung, giáo dục lịch sử nói riêng là do “chậm đổi mới

về cơ cấu, hệ thống, mục tiêu, nội dung và phương pháp, ”(104; tr 65)

Thừa Thiên Huế, mảnh đất kéo dài từ sông Ô Lâu đến đèo Hải Vân, làmột bộ phận máu thịt của tổ quốc Việt Nam Nơi đây đã từng chứng kiến biếtbao thăng trầm của lịch sử, nơi hội tụ của các nền văn hóa đã từng tồn tại trênđất nước Việt Nam Đây cũng là nơi phản ánh những sự kiện lớn của ViệtNam trong suốt chiều dài lịch sử gắn với những câu chuyện về Huyền Trâncông chúa, về việc Nguyễn Hoàng vào trấn thủ Thuận Hóa, về các ChúaNguyễn, Hoàng đế Quang Trung và Vương triều Nguyễn Hơn nữa, TT Huếvới

“vị trí chính trị đặc biệt quan trọng, tỉnh lỵ Thừa Thiên Huế có cố đô Huế, kinh đô của triều đình phong kiến nhà Nguyễn - Huế là trung tâm đầu não của xứ Trung kỳ bảo hộ, mảnh đất mà chủ nghĩa thực dân và phong kiến cấu kết chặt chẽ với nhau ra sức bóc lột và đàn áp phong trào đấu tranh của nhân dân” (4; tr 149).

Trong cảnh sống lầm than, nô lệ, TT Huế lại là mảnh đất tốt cho lý tưởngcách mạng được gieo mầm, nảy hạt và từng bước phát triển Tháng 4/1930,Tỉnh Đảng bộ TT Huế được thành lập Từ đây, Đảng bộ đã lãnh đạo nhândân đứng lên trong cuộc đấu tranh giành độc lập dân tộc Cách mạng tháng

Tám 1945 thành công, nước Việt Nam dân chủ cộng hoà ra đời; không lâu sau

đó, toàn thể dân tộc Việt Nam nói chung, nhân dân TT Huế nói riêng lại phảitiến hành hai cuộc kháng chiến trường kỳ chống Pháp, chống Mỹ cứu nước(1954 -1975) để bảo vệ nền độc lập Vì thế, sử dụng tài liệu LSĐP TT Huếtrong dạy học LSVN không chỉ là việc làm nhằm nâng cao hiệu quả dạy họclịch sử ở TT Huế mà còn làm sáng tỏ những đóng góp của nhân dân TT Huếvào sự nghiệp chung Qua đó, góp phần giáo dục truyền thống cho thế hệ trẻ -những chủ nhân tương lai của nước nhà Vấn đề đặt ra là xác định tiêu chí đểchọn hệ thống tài liệu lịch sử TT Huế, sử dụng trong dạy học LSVN sao cho

có hiệu quả Đây là điều mà chúng tôi phải quan tâm giải quyết trong khuônkhổ luận án

Với những lý do trên, tôi chọn đề tài “Sử dụng tài liệu lịch sử địa phương trong dạy học lịch sử Việt Nam giai đoạn 1919 - 1975 ở trường Trung học phổ thông Thừa Thiên Huế” làm đề tài luận án Tiến sĩ khoa học

giáo dục, chuyên ngành Lý luận và Phương pháp dạy học bộ môn lịch sử

2 LịCH Sử VấN Đề

Xuất phát từ việc nhận thức tầm quan trọng và ý nghĩa to lớn của việcnghiên cứu vấn đề dạy học LSĐP ở nhà trường phổ thông, cũng như việc sửdụng tài liệu LSĐP trong dạy học LSVN, các công trình nghiên cứu về LSĐPngày càng phong phú, đa dạng ở Việt Nam cũng như nhiều nước khác Cácluận án, luận văn được thực hiện, bài nghiên cứu được công bố trên các tạpchí chuyên ngành, trong các chuyên khảo Tất cả đã đề cập ít nhiều đến việcdạy học LSĐP và sử dụng tài liệu LSĐP trong dạy học LSDT, cụ thể:

a ở nước ngoài

Vấn đề sử dụng tài liệu nói chung, tài liệu lịch sử nói riêng (trong đó cótài liệu LSĐP) đã được các nhà lý luận dạy học quan tâm:

Liên Xô trước đây - từ rất sớm, rất quan tâm đến công tác nghiên cứuLSĐP Trong trường học người ta đã sử dụng tài liệu LSĐP để giáo dục tưtưởng, tình cảm, đạo đức cho HS Văn kiện giáo dục đầu tiên của chính quyền

Xô viết (năm 1918) đã yêu cầu các trường phổ thông dạy học lịch sử tronggiờ nội khoá

A A Vaghin trong giáo trình “Phương pháp dạy học lịch sử ở trường phổ thông” đã khẳng định nguồn tài liệu lịch sử chiếm một vị trí quan trọng

trong quá trình dạy học lịch sử ở trường phổ thông Ông cũng cho rằng, việclĩnh hội tài liệu là điều kiện cần thiết làm cho HS có quan điểm đúng đắn vềlịch sử

N G Đai ri trong cuốn “Chuẩn bị giờ học lịch sử như thế nào” cũng đã

chỉ ra rằng thầy giáo bắt buộc phải biết rõ những thành tựu của khoa học lịch

sử và các khoa học giáo dục, những vấn đề mà khoa học đang giải quyết, phảibiết tất cả những hiện tượng quan trọng nhất của đời sống chính trị xã hội và

văn hóa Muốn vậy “phải sử dụng không ngừng và có hệ thống tất cả mọi nguồn tư liệu muôn hình muôn vẻ: tác phẩm kinh điển, văn kiện của Đảng và Nhà nước, sách chuyên khảo, sách giáo khoa, sách báo tạp chí, tác phẩm hội họa, những cuộc tham quan” và khẳng định “toàn bộ công tác dạy học sẽ vô cùng có lợi, nếu thầy giáo hiểu môn học trên cơ sở tất cả những nguồn tư liệu

có liên quan đến sự kiện ”(38, tr 10)

Từ việc nhấn mạnh đến vai trò của việc sử dụng tài liệu trong dạy họclịch sử, ông đã đề xuất phương pháp sử dụng SGK, tài liệu tham khảo, chỉ rõmối quan hệ giữa SGK, tài liệu tham khảo với bài giảng GV trên lớp

Cũng như thế, I F Kharlamốp trong cuốn “Phát huy tính tích cực học tập của HS như thế nào? khẳng định:

“vấn đề sử dụng sách giáo khoa và tài liệu học tập có lịch sử của nó mà theo chúng tôi có những điều bổ ích đáng học hỏi ” bởi vì “ trong quá

trình làm việc với sách giáo khoa và tài liệu học tập, HS nắm vững và củng cố được kiến thức, đồng thời các em tiếp thu được kĩ năng, kĩ xảo” (77, tr 37) Ông cũng khẳng định “tài liệu học tập tự nó đã chứa đựng nhiều yếu tố kích thích, động viên tính ham hiểu biết và tính tích cực tư duy HS Đó là tính chất mới lạ của tri thức khoa học, tính sáng tỏ của các

sự kiện, tính độc đáo của các kết luận, phương pháp đặc sắc để phát hiện

ra các khái niệm đã được hình thành, sự thâm nhập sâu xa vào bản chất của hiện tượng” (77, tr 88)

Việc xử lý mối quan hệ giữa sử dụng tư liệu và bài giảng mà ông nêu ravẫn còn có giá trị thực tiễn, được nhiều GV lịch sử ở trường phổ thông nước

ta thừa nhận và sử dụng

Trong các hội nghị lịch sử quốc tế năm 1979 (tại Cộng hòa Dân chủĐức), năm 1980 (tại Rumani), vấn đề nghiên cứu và giảng dạy LSĐP đượcthảo luận một cách nghiêm túc Năm 1994, tại Hội nghị khoa học về giáo dụclịch sử các nước Đông Nam á, các nhà khoa học đã đặt ra nhiều vấn đề liênquan đến phương pháp luận và phương pháp nghiên cứu LSĐP, các nguồn vàphương pháp xử lý sử liệu

Trong Khuyến nghị của Nghị viện Châu Âu, số 1283, liên quan đến lịch

sử và việc học tập lịch sử ở Châu Âu, ngày 22/1/1996, nhấn mạnh “Nội dung của các chương trình lịch sử phải rất mở rộng; phải bao gồm tất cả những bộ mặt của xã hội (lịch sử xã hội và văn hóa cũng như lịch sử chính trị), Lịch

sử địa phương cũng như lịch sử dân tộc (nhưng không phải là lịch sử theo quan điểm dân tộc chủ nghĩa) phải được giảng dạy, cũng như lịch sử các tộc người thiểu số ” (92, tr 66)

Như vậy, qua tài liệu nghiên cứu của các tác giả nước ngoài, chúng tôirút ra một số kết luận sau:

Thứ nhất, tất cả các tác giả đều nhấn mạnh đến sự cần thiết phải sử dụng

tài liệu trong dạy học ở trường phổ thông Nguồn tài liệu nếu được sử dụnghợp lý còn góp phần nâng cao kiến thức, bồi dưỡng tư tưởng, tình cảm vàphát huy được năng lực nhận thức độc lập, sáng tạo cho HS

Thứ hai, các công trình nghiên cứu nói trên đã ra những cơ sở lý luận

cho việc nghiên cứu, sử dụng tài liệu LSĐP trong dạy học LSDT ở trườngphổ thông

Thứ ba, Các công trình nghiên cứu đã cung cấp những kinh nghiệm thực

tiễn quý báu cho việc sử dụng tài liệu học tập phù hợp với đối tượng, cấp học,đặc trưng vùng miền góp cho chúng tôi nhiều điều bổ ích khi thực hiện nhiệm

vụ luận án

b ở trong nước

Trong giáo trình “Phương pháp dạy học lịch sử” xuất bản các năm 1976,

1980, 1992, 1998, 2002, các tác giả đã nhấn mạnh đến việc cần phải gắn côngtác học tập bộ môn lịch sử trong nhà trường với thực tiễn xã hội, xem việcnghiên cứu, giảng dạy LSĐP và xem tài liệu LSĐP như một nguồn tài liệuthành văn trong dạy học, sử dụng chúng là một trong những biện pháp nhằmnâng cao chất lượng dạy học

Trong giáo trình Lịch sử địa phương của GS Phan Ngọc Liên, PGS Nguyễn Cảnh Minh xuất bản năm 1995; trong cuốn Lịch sử địa phương của

GS Phan Ngọc Liên, GS Trương Hữu Quýnh xuất bản năm 1989; giáo trình

Lịch sử địa phương của Trung tâm Đào tạo từ xa Đại học Huế đều đã đề cập

đến công tác sưu tầm, chỉnh lý, kiểm tra tư liệu, biên soạn công trình LSĐP

và hoàn chỉnh các bài giảng LSĐP theo quy định của chương trình

Các nhà lý luận về phương pháp dạy học bộ môn như GS TS PhanNgọc Liên, PGS TS Trịnh Đình Tùng, PGS TS Nguyễn Thị Côi, PGS TS.Trần Đức Minh, PGS TS Nguyễn Hữu Chí, TS Nguyễn Anh Dũng, PGS

TS Trần Vĩnh Tường, TS Đặng Văn Hồ, TS Đặng Công Lộng, TS Trần ViếtThụ, thông qua nhiều bài viết trên các tạp chí nghiên cứu đã đề cập đếnnhiều khía cạnh của vấn đề LSĐP và đều thống nhất quan điểm cần thiết phảiđưa LSĐP vào giảng dạy trong nhà trường phổ thông cũng như nhấn mạnh sự cầnthiết phải sử dụng tài liệu LSĐP trong dạy học LSDT

Một số luận án tiến sĩ như “Sử dụng tác phẩm của Hồ Chí Minh trong dạy học lịch sử Việt Nam lớp 12, PTTH” của Hoàng Đình Chiến, năm 1993;

“Nghiên cứu việc dạy học lịch sử địa phương ở trường PTTH (qua thực nghiệm ở Bình Định)” của Đặng Công Lộng, năm 1996; “Phong trào chống Pháp của các dân tộc tỉnh Đắc Lắc trước Cách mạng tháng Tám” của Phan Văn Bé năm 1983; luận án “Sử dụng di tích lịch sử trong dạy học lịch sử ở trường trung học cơ sở” của Hoàng Thanh Hải năm 1999 đã khẳng định

tính cấp thiết phải đưa nguồn tài liệu LSĐP vào giảng dạy trong nhà trường

Sử dụng tài liệu LSĐP trong dạy học LSVN là vấn đề được nhiều học

viên cao học quan tâm làm luận văn, đề tài tốt nghiệp, chẳng hạn, “Sử dụng tài liệu lịch sử Quảng Nam - Đà Nẵng trong dạy học lịch sử Việt Nam (1858 - 1945) ở trường THPT Quảng Nam và Đà Nẵng” của học viên Nguyễn Hữu Giang năm 1999; “Dạy học lịch sử cách mạng tháng Tám của Hà Nam cho

HS lớp 12 - THPT ở địa phương” của học viên Nguyễn Mạnh Hưởng năm 2000; “Sử dụng tài liệu lịch sử địa phương trong dạy học lịch sử dân tộc (1954 - 1975) ở trường THPT tỉnh Quảng Bình của học viên Nguyễn Minh

Đức năm 2004

Nhìn chung, các tác giả đã nêu bật được tầm quan trọng của việc sử dụngtài liệu LSĐP trong dạy học LSVN, đã nhấn mạnh mối quan hệ giữa địaphương với dân tộc Đồng thời, các tác giả cũng đã đưa ra một số biện pháp,hình thức sử dụng tài liệu LSĐP trong cả nước cũng như ở từng địa phươngnhư Quảng Nam - Đà Nẵng, Nghĩa Bình, Đắc Lắc, Quảng Bình

Tháng 6 năm 2002, Hội Giáo dục Lịch sử thuộc Hội Khoa học Lịch sửViệt Nam, kết hợp với Đại học Vinh tổ chức Hội thảo khoa học về vấn đề

Nghiên cứu, biện soạn và giảng dạy lịch sử địa phương Trong 474 trang kỷ

yếu của hội thảo, các tác giả chủ yếu đi sâu vào những vấn đề chung vềnghiên cứu, biên soạn và giảng dạy LSĐP; việc đổi mới phương pháp giảngdạy LSĐP và một số kết quả nghiên cứu mới về LSĐP Nhìn chung, vấn đề

sử dụng tài liệu LSĐP trong dạy học LSDT chỉ được đề cập trong một số ítbài viết, như của đồng tác giả Trần Vĩnh Tường - Ngô Minh Oanh với bài “Sửdụng tài liệu LSĐP trong dạy học LSDT ở trường THPT (Qua thí dụ ở QuảngBình)”, Tác giả Hoàng Thị Nhạc với bài viết “Sử dụng di tích LSĐP để dạybài Khởi nghĩa Lam Sơn trong SGK Lịch sử lớp 7 - THCS” và bài viết của tácgiả Trương Quốc Phương “Bảo tàng Xô viết Nghệ Tĩnh - Một trường học tốt

về lịch sử cách mạng” Các bài viết đã đề cập đến một số vấn đề cơ sở lýluận của việc sử dụng tài liệu LSĐP trong dạy học LSDT, và lý giải vấn đềbằng tài liệu lịch sử cụ thể của các địa phương Các bài viết trên tuy trình bàyrất khái quát nhưng đây là những gợi ý bổ ích cho chúng tôi khi thực hiện đềtài

Riêng ở TT Huế, một tỉnh rất chú trọng và đẩy mạnh công tác nghiêncứu về lịch sử và văn hoá địa phương, đã có nhiều công trình viết về LSĐP,như lịch sử Đảng bộ Tỉnh TT Huế, Lịch sử Đảng bộ thành phố Huế, Lịch sửĐảng bộ các huyện Hương Thuỷ, A Lưới, Quảng Điền, Phú Vang, HươngThuỷ, Địa chí TT Huế hồi ký, sách báo, lịch sử truyền thống các ngành,nhiều bài báo trên các tạp chí, báo địa phương và cả nước Sở Giáo dục - Đàotạo TT Huế được sự chỉ đạo của Bộ và các cấp lãnh đạo đã hướng dẫn GVsưu tầm, chỉnh lý và biên soạn các bài LSĐP của tỉnh mình và đưa vào giảngdạy trong các trường phổ thông

Các công trình trên còn khẳng định tầm quan trọng của việc sử dụng tàiliệu LSĐP trong dạy học LSDT, đề cập đến một phần sự kiện và một vài biệnpháp vận dụng nguồn tài liệu LSĐP trong dạy học Tuy vậy, chưa hình thànhmột hệ thống lý luận hoàn chỉnh về việc sử dụng tài liệu LSĐP trong dạy họcLSVN Chính vì vậy, thực hiện đề tài, chúng tôi mong muốn sẽ đóng góp mộtphần trong việc hình thành một cơ sở lý luận phù hợp và đề xuất các biệnpháp sư phạm có tính khả thi về sử dụng tài liệu LSĐP vào dạy học LSDT đểgóp phần nâng cao chất lượng giáo dục bộ môn.

Từ việc tìm hiểu trên, đặt ra nhiều vấn đề mà trong phạm vi đề tài, chúngtôi phải quan tâm giải quyết:

Thứ nhất, tiếp thu kết quả nghiên cứu đã đạt được và từng bước nâng cao

cơ sở lý luận của việc sử dụng tài liệu LSĐP trong dạy học LSDT

Thứ hai, phân tích chương trình, nội dung SGK để xác định đầy đủ,chính xác nguồn tài liệu lịch sử TT Huế sử dụng trong dạy học LSVN giaiđoạn (1919 - 1975) ở trường THPT

Thứ ba, Tiến hành khảo sát thực tiễn và TNSP để kiểm chứng tính khảthi của các biện pháp sư phạm mà luận án đề xuất

3 ĐốI TƯợNG NGHIÊN CứU

Quá trình sử dụng tài liệu LSĐP trong dạy học LSVN giai đoạn (1919 1975) ở trường THPT TT Huế

-4 PHạM VI NGHIÊN CứU

- Nội dung nghiên cứu của đề tài được giới hạn trong quá trình LSVN(1919 - 1975), chương trình Cải cách giáo dục hiện hành và có tính đếnchương trình mới được ban hành

- Trên cơ sở nghiên cứu mối quan hệ giữa các sự kiện lớn của LSDTđược đề cập trong SGK với các sự kiện LSĐP, luận án không nghiên cứu tàiliệu lịch sử địa phương như một nguồn sử liệu trong nghiên cứu lịch sử dân

tộc hay ở góc độ sử liệu học mà là nguồn tài liệu phục vụ cho việc dạy họcLSDT Trong khuôn khổ luận án, chúng tôi xác định nguồn tài liệu LSĐP(giới hạn ở nguồn tài liệu thành văn) cần thiết và đề xuất hướng sử dụng trongdạy học LSVN (trong bài nội khoá và hoạt động ngoại khoá) cho học sinhTHPT ở Thừa Thiên Huế Từ việc xử lý kết quả thực nghiệm sư phạm, kếthợp và kế thừa kết quả TNSP của một số đồng nghiệp ở các tỉnh Quảng Nam,Quảng Bình, Bắc Ninh chúng tôi rút ra kết luận chung mang tính khái quáttheo nguyên tắc từ điểm suy ra diện trên cơ sở các cứ liệu khoa học và đề xuấtcác biện pháp mang tính khả thi trong việc sử dụng tài liệu lịch sử địa phươngtrong dạy học lịch sử dân tộc

5 MụC ĐíCH, NHIệM Vụ CủA Đề TàI

Thực hiện đề tài, chúng tôi xác định rõ mục tiêu cần đạt như sau:

- Khẳng định vai trò và ý nghĩa của việc sử dụng tài liệu LSĐP trongdạy học LSVN ở trường phổ thông,

- Khai thác, sử dụng tài liệu lịch sử TT Huế trong dạy học LSVN giaiđoạn (1919 - 1975) ở trường THPT

- Đề xuất các biện pháp sư phạm có tính khả thi nhằm góp phần nângcao hiệu quả dạy học không chỉ ở trường THPT TT - Huế mà còn đặt cơ sở để

sử dụng tài liệu lịch sử địa phương của nhiều trường trong cả nước

Để đạt được mục đích trên, luận án tập trung giải quyết những nhiệm vụ sau:

- Tìm hiểu lý luận về vấn đề sử dụng tài liệu lịch sử nói chung, tài liệuLSĐP nói riêng có liên quan và tình hình thực tiễn làm nền tảng cho việc giảiquyết vấn đề mà đề tài đặt ra

- Tìm hiểu chương trình, nội dung SGK Lịch sử lớp 12 (phần LSVN(1919 - 1975) và LSĐP TT Huế xác định những nội dung LSĐP có thể vàcần sử dụng trong dạy học LSDT

- Dựa vào nội dung bài học, tài liệu khai thác, đối tượng và điều kiệndạy học để đề xuất những biện pháp sư phạm theo hướng phát huy tính tíchcực nhận thức của HS trong việc tổ chức dạy học trên lớp cũng như ngoài giờhọc

- Qua thực nghiệm khẳng định hiệu quả sư phạm của các biện pháp đã

đề xuất, từ đó rút ra những kết luận về tính khả thi của các biện pháp đượctiến hành Những kết luận được khái quát hoá, không chỉ dừng ở thao tác,hướng dẫn cụ thể mà quan trọng hơn là xác định được phương hướng, quanđiểm khoa học để tiến hành sử dụng tài liệu lịch sử TT Huế trong dạy họcLSVN ở trường THPT

6 PHƯƠNG PHáP NGHIÊN CứU

- Cơ sở phương pháp luận:

Cơ sở phương pháp luận của đề tài dựa trên cơ sở lý luận của chủ nghĩaMác - Lênin, tư tưởng Hồ Chí Minh, quan điểm đường lối của Đảng và Nhànước về giáo dục phổ thông, đặc biệt là quan điểm về giáo dục lịch sử, thôngqua nghiên cứu và giảng dạy lịch sử

- Để thực hiện đề tài chúng tôi sử dụng các phương pháp sau:

+ Nghiên cứu lý luận: nghiên cứu các tác phẩm của các tác gia kinh điển,của Hồ Chí Minh bàn về công tác giáo dục ở trường phổ thông; các công trìnhcủa các nhà lý luận khoa học giáo dục, tâm lý học, các chuyên gia về lĩnh vựcgiáo dục lịch sử, về LSĐP, LSVN, chương trình, nội dung SGK và các vấn đề

có liên quan đến phạm vi đề tài

+ Tiến hành điều tra cơ bản: Thông qua nhiều cách khác nhau: dự giờ,quan sát, điều tra xã hội học, trao đổi với những người quản lý chuyên môn ởcác sở Giáo dục - Đào tạo, đối với GV, HS trong các trường THPT ở TT.Huế, tranh thủ ý kiến của các đồng nghiệp trong các tổ bộ môn Phương phápdạy học Lịch sử ở các trường Đại học, Cao đẳng, các nhà nghiên cứu giáo dục

lịch sử Trên cơ sở đó, chúng tôi sẽ xử lý số liệu, phân tích để phác thảo thựctrạng việc sử dụng tài liệu LSĐP trong dạy học LSVN giai đoạn (1919 -1975) ở trường THPT, đây là cơ sở để chúng tôi đề xuất các biện pháp sưphạm thích hợp

+ Nghiên cứu nội dung LSVN giai đoạn 1919 - 1975 trong SGK và tàiliệu lịch sử TT Huế tương ứng, có thể, cần thiết sử dụng trong dạy học LSVNgiai đoạn (1919 - 1975) ở trường THPT

+ Soạn giáo án và tiến hành thực nghiệm trong các trường THPT ở TT.Huế để kiểm tra giả thiết và hiệu quả của các biện pháp sư phạm đã đề xuất + Sử dụng phương pháp thống kê toán học: Dựa vào kết quả thu đượcgiữa lớp thực nghiệm và lớp đối chứng, tiến hành phân tích kết quả, so sánhcác giá trị thu được để rút ra những kết luận khoa học về các biện pháp sưphạm mà luận án đã đề xuất

7 ý NGHĩA KHOA HọC Và THựC TIễN CủA Đề TàI

Nghiên cứu đề tài có ý nghĩa hết sức quan trọng về lý luận và thực tiễn

Về lý luận: Góp phần làm phong phú thêm lý luận về sử dụng tài liệuLSĐP trong dạy học lịch sử nói chung và việc sử dụng tài liệu LSĐP trong dạyhọc LSVN nói riêng Đây là một trong những yêu cầu về mặt sư phạm cần thiếtcho việc nâng cao chất lượng dạy học lịch sử ở trường THPT

Về thực tiễn: Kết quả nghiên cứu của luận án góp phần giúp GV phổthông vận dụng vào thực tiễn dạy học lịch sử để nâng cao chất lượng dạy học

bộ môn Luận án còn là tài liệu tham khảo cho việc nghiên cứu phương phápdạy học lịch sử của giảng viên, sinh viên các trường Đại học, Cao đẳng sưphạm, cho việc dạy học lịch sử của GV ở trường THPT hiện nay

8 GIả THUYếT KHOA HọC

Hiệu quả dạy học LSDT ở trường THPT sẽ được nâng cao khi sử dụngtài liệu LSĐP phù hợp với nguyên tắc, phương pháp và các hình thức tổ chức

dạy học, khi chú trọng phát huy tính tích cực nhận thức của HS, chú ý đến đặcđiểm tâm lý lứa tuổi, trình độ nhận thức của HS, đặc điểm vùng miền, điềukiện dạy học

9 ĐóNG GóP CủA LUậN áN

Thực hiện tốt đề tài, chúng tôi sẽ:

- Góp phần hoàn chỉnh hệ thống cơ sở lý luận cho việc sử dụng tài liệuLSĐP trong dạy học LSVN

- Xác định được quan hệ giữa một số sự kiện lớn của LSVN giai đoạn

1919 - 1975 liên quan đến các địa phương và một số nội dung LSĐP cần thiết,mức độ sử dụng trong một bài giảng cụ thể ở giai đoạn này

- Đề xuất các biện pháp sử dụng mang tính khả thi trong phạm vi đề tàinghiên cứu

- Trên cơ sở sử dụng tài liệu lịch sử TT Huế trong dạy học LSVN để điđến những kết luận chung mang tính khái quát và có thể vận dụng để dạy họccho các địa phương khác ngoài TT Huế về sử dụng tài liệu lịch sử địaphương trong dạy học lịch sử dân tộc ở trường THPT

10 CấU TRúC CủA LUậN áN

Ngoài phần Mở đầu, Kết luận, Tài liệu tham khảo và Phụ lục, luận ángồm ba chương:

Chương 1: Vấn đề sử dụng tài liệu LSĐP trong dạy học LSDT ở trườngTHPT: Lý luận và thực tiễn

Chương 2: Khai thác tài liệu LSĐP trong dạy học LSVN giai đoạn 1919

- 1975 ở trường THPT TT Huế

Chương 3: Các biện pháp sử dụng tài liệu LSĐP trong dạy học LSVNgiai đoạn 1919 - 1975 ở trường THPT Thừa Thiên Huế - Thực nghiệm sưphạm và khái quát

CHƯƠNG I

VấN Đề Sử DụNG TàI LIệU LịCH Sử ĐịA PHƯƠNG

TRONg DạY HọC LịCH Sử dân tộc ở TRƯờNG TRUNG HọC

PHổTHÔNG: Lý LUậN Và THựC TIễN

1.1 CƠ Sở Lý LUậN CủA VIệC Sử DụNG TàI LIệU LịCH Sử ĐịA PHƯƠNG TRONG DạY HọC LịCH Sử dân tộc ở TRƯờNG Trung Học Phổ Thông

1.1.1 Quan niệm về tài liệu lịch sử địa phương trong dạy học lịch sử Việt Nam ở trường Trung học phổ thông

Địa phương về mặt địa lý là những vùng nhất định của một quốc gia,một bộ phận cấu thành của đất nước, có những mối liên hệ với cả nước nhưngcũng có những nét riêng, tạo nên sắc thái riêng của mỗi vùng đất Khái niệm

“địa phương” có thể hiểu theo hai khía cạnh Thứ nhất, đó là những đơn vịhành chính dưới cấp trung ương từ xã, huyện đến thành phố, tỉnh Thứ hai, đó

là những vùng đất nhất định được hình thành trong lịch sử, có ranh giới tựnhiên để phân biệt với vùng đất khác (Việt Bắc, Tây Bắc, Tây Nguyên, ) ở

một ý nghĩa nhất định, LSĐP còn để chỉ lịch sử của các đơn vị sản xuất, chiếnđấu, trường học, cơ quan, xí nghiệp

Tài liệu LSĐP phản ánh các mặt khác nhau trong đời sống quá khứ ở các

khu vực, vùng, miền Tài liệu LSĐP rất phong phú đa dạng Trong cuốn “ Lịch

sử địa phương”, Trương Hữu Quýnh, Phan Ngọc Liên, Nguyễn Thái Hoàng,

Nguyễn Văn Am cho rằng nguồn sử liệu địa phương gồm có: Sử liệu hiện vậthay sử liệu vật chất, sử liệu thành văn hay sử liệu viết, sử liệu dân tộc học, sửliệu ngôn ngữ học, sử liệu truyền miệng Theo Phan Ngọc Liên - Trần Văn Trị,

trong “Phương pháp dạy học lịch sử”, nguồn tài liệu LSĐP được dùng trong dạy

học lịch sử bao gồm tài liệu thành văn, tài liệu hiện vật, tài liệu địa danh học,ngôn ngữ học, dân tộc học, tài liệu truyền miệng

Tài liệu thành văn là nguồn tài liệu hết sức phong phú, đa dạng và giữ vị tríquan trọng hàng đầu trong các nguồn tài liệu LSĐP Nguồn tài liệu này giúpchúng ta nghiên cứu hoàn chỉnh lịch sử cụ thể, phản ánh những nội dung khátoàn diện trên các mặt kinh tế, chính trị, văn hóa, xã hội, tư tưởng, tôn giáo, quânsự ở các địa phương gồm địa phương chí, các bài văn bia, minh chuông, giaphả, hồi ký, đinh bạ, địa bạ, các văn bản của Đảng bộ, chính quyền địa phương Tài liệu hiện vật bao gồm các di vật khảo cổ, các công trình kiến trúc, nghệthuật (đình, chùa ) là những bằng chứng khách quan, chân thực của lịch sử Tàiliệu hiện vật là những cứ liệu cụ thể giúp chúng ta có thể hình dung chân thực vềquá khứ

Tài liệu truyền miệng gồm những câu chuyện lịch sử, cổ tích, ca dao, tụcngữ, hò vè nếu biết gạt bỏ những yếu tố hoang đường, hư cấu thì đó là nguồntài liệu lịch sử có giá trị

Tài liệu dân tộc học nghiên cứu đời sống sinh hoạt, phong tục tập quán cácdân tộc, miêu tả cuộc sống vật chất, tinh thần của nhân dân các địa phương Nếukhai thác tốt, tài liệu dân tộc học có thể tìm hiểu được nhiều vấn đề lịch sử

Tài liệu ngôn ngữ học như: địa danh học, phương ngôn… cũng góp phầnkhông nhỏ vào việc nghiên cứu về LSĐP.

Do giới hạn của đề tài, chúng tôi chủ yếu sưu tầm, khai thác và sử dụngnguồn tài liệu lịch sử thành văn ở địa phương bao gồm:

- Lịch sử Đảng bộ (“Lịch sử Đảng bộ TT Huế” - 2 tập, “60 năm hoạt

động của Đảng cộng sản Việt Nam TT Huế”, Lịch sử đảng bộ các huyện PhúVang, Phú Lộc, Hương Trà, A Lưới, Hương Thủy, Phong Điền ) Đây lànguồn tài liệu đã được nghiên cứu, thẩm định, trình bày có hệ thống, đảm bảo

độ tin cậy khi sử dụng

- Hồi ký cách mạng (“Quê hương và cách mạng” của Hoàng Anh, “Tình

dân biển cả” của Lê Tự Đồng, “Từ Triều đình Huế đến chiến khu Việt Bắc” củaPhạm Khắc Hoè, “Một chặng đường xưa” của Trần Anh Liên, “Nhớ lại mộtthời” của Tố Hữu )

- Lịch sử truyền thống các địa phương và các ngành (“Lịch sử truyền

thống xã Hưng Bình”, “Công nhân Long Thọ Huế dưới thời thuộc Pháp”,

“Lịch sử Bưu điện TT Huế 1930 - 1995”, )

- Sách xuất bản ở TT Huế hoặc trong các địa phương cả nước gián tiếp hoặc trực tiếp đề cập các sự kiện có liên quan đến lịch sử TT Huế (“Giải

phóng quân Huế 1945”, “Lịch sử báo chí Việt Nam (1865 - 1945)”, “Báo chícách mạng Việt Nam 1925 - 1945”, “Địa chí TT Huế”, )

- Các văn bản gốc của chính quyền Đảng bộ, các đoàn thể quần chúng ở địa phương qua các thời kỳ lịch sử (Chủ trương, chính sách, chỉ thị của các

cấp uỷ Đảng, chính quyền, biên bản tổng kết một trận đánh, )

- Các bài tham luận, nói chuyện của các vị lão thành cách mạng

- Các bài viết đăng trên các báo, tạp chí có liên quan đến sự kiện lịch sử

TT Huế (“Chi bộ Tam giác năm 1937 ở Huế”, “Hội truyền bá quốc ngữ TT.Huế”, “Tư tưởng yêu nước trên đất Huế 1885 – 1945”, )

- Ngoài ra, có thể tham khảo các công trình nghiên cứu có liên quan của học viên cao học, nghiên cứu sinh ở các cơ sở đào tạo trong cả nước

Nguồn tài liệu trên, nếu GV làm tốt công tác sưu tầm, lựa chọn và cóbiện pháp sử dụng hợp lý cho mỗi hình thức dạy học lịch sử sẽ góp phần vàoviệc thực hiện tốt mục tiêu giáo dục

1.1.2 Vai trò, ý nghĩa của việc sử dụng tài liệu nói chung, tài liệu lịch

sử địa phương nói riêng trong dạy học lịch sử Việt Nam

Lịch sử quá khứ bao trùm nhiều mặt của đời sống xã hội; vì vậy, nghiêncứu và dạy học lịch sử cần phải sử dụng nhiều loại tài liệu khác nhau nhưng

“phải chọn những tài liệu sự kiện cần cho việc phân tích, khái quát Đó là những tài liệu sự kiện tương đối đầy đủ, chính xác và cùng một loại” (87; tr.

191) Yêu cầu khối lượng sự kiện tương đối đầy đủ để khái quát có ý nghĩalớn, vì nó góp phần nghiên cứu các hiện tượng lịch sử một cách toàn diện, cả

định tính lẫn định lượng Muốn vậy, chúng ta phải biết lựa chọn những “sự kiện điển hình là những sự kiện phản ánh các mặt cơ bản, những thuộc tính, những đặc trưng của hiện tượng ” (87; tr 192) Mặt khác, yêu cầu sự kiện

phải chính xác tức là nội dung các tài liệu sự kiện để phân tích khái quát, lý

luận phải phù hợp với hiện thực khách quan “tính chính xác của sự kiện thể hiện tính Đảng Cộng sản trong nghiên cứu, việc tuân thủ các nguyên tắc khoa học được xây dựng trên cơ sở lý luận Mác xít về nhận thức thế giới khách quan đúng như nó tồn tại” (87; tr 193 - 194) Đồng thời, phải yêu cầu

có sự kiện cùng loại để so sánh, đối chiếu

Ba yêu cầu trên đối với tài liệu sự kiện là rất cần thiết để khái quát khoahọc, nhưng để có được sự kiện đáp ứng được yêu cầu đòi hỏi nhà nghiên cứuphải đánh giá, phân tích và phê phán nội dung của chúng Như vậy, có thểkhẳng định, trong nghiên cứu và dạy học lịch sử, tài liệu sự kiện (trong đó cótài liệu LSĐP) giữ vai trò hết sức quan trọng trong nhận thức, nguồn tài liệu

sự kiện đáp ứng các yêu cầu đặt ra sẽ giúp ích trong việc hiểu sâu bản chất sựvật, nhận thức sâu sắc hiện thực (tức là chuyển sang giai đoạn nhận thức lýtính)

Dạy học phần LSVN (1919 - 1975) ở lớp 12 THPT, GV có thể sử dụngmột cách sáng tạo sơ đồ Đairy, nghĩa là phải có những phần không được trìnhbày trong SGK nhưng buộc phải có trong bài giảng GV, như tài liệu trựcquan, tài liệu tham khảo nói chung (trong đó có tài liệu LSĐP) nhằm giúp HShiểu sâu kiến thức cơ bản của LSDT và có hiểu biết về LSĐP Qua đó, gópphần phát triển kỹ năng tư duy độc lập sáng tạo, bồi dưỡng đạo đức, tư tưởng,thẩm mỹ, lòng yêu quý, gắn bó, nghĩa vụ của các em đối với quê hương Cụthể:

- Về mặt nhận thức:

Phần LSVN 1919 - 1975, trình bày một thời kỳ quan trọng có nhiều biến

cố lớn, gắn liền với quá trình đấu tranh của toàn dân tộc trước và sau khiĐảng ta ra đời cho đến kết thúc cuộc kháng chiến chống Mỹ cứu nước Dưới

sự lãnh đạo của Đảng, đứng đầu là Hồ Chí Minh, nhân dân Việt Nam đã đoànkết đấu tranh đi từ thắng lợi này đến sự thắng lợi khác Với thành công củaCách mạng tháng Tám, nước Việt Nam dân chủ cộng hoà ra đời, cả dân tộcViệt Nam lại phải bắt tay vào hai cuộc kháng chiến trường kỳ chống Pháp vàchống Mỹ để bảo vệ nền độc lập và hoàn thành thống nhất nước nhà vào ngày30/04/1975 Trong quá trình đó, đóng góp của quần chúng nhân dân ở từngđịa phương đối với dân tộc là rất lớn Tuy nhiên, do giới hạn về nội dung,chương trình, nên SGK không thể đề cập một cách cụ thể, đầy đủ đến các sựkiện của từng địa phương Điều đó đòi hỏi khi dạy học LSVN, GV cần phải

có nguồn kiến thức bổ trợ, trong đó tài liệu LSĐP là nguồn không thể thiếu Trong dạy học LSVN, nguồn tài liệu LSĐP có vị trí, vai trò đáng kể đốivới việc nhận thức của HS về sự phát triển toàn diện, đa dạng LSDT Bởi vì,

bất cứ sự kiện LSDT nào cũng diễn ra ở một địa phương cụ thể với thời gian

và không gian nhất định, trong đó có những sự kiện LSĐP đã trở thành sựkiện của LSDT, như: cuộc đấu tranh của đồng bào, Phật tử Huế năm 1963,Đồng khởi ở Mỏ Cày (Bến Tre) năm 1960 ; cũng có những sự kiện tuy chưatrở thành những sự kiện lớn của LSDT nhưng có tác động, ảnh hưởng nhấtđịnh đến LSDT, những sự kiện mà trong đó sự đóng góp của nhân dân địaphương góp phần không nhỏ đối với LSDT như đồng khởi ở đồng bằng TT.Huế mặc dù có muộn hơn so với Bến Tre, Đông Nam Bộ, Tây Nguyên nhưnglại có ảnh hưởng lớn đến tình hình cách mạng ở mảnh đất này trong thời kỳChiến tranh đặc biệt do đế quốc Mĩ tiến hành

Do đặc trưng của bộ môn lịch sử, để có thể giúp HS khôi phục quá khứLSDT một cách tương đối đầy đủ, toàn diện đòi hỏi GV phải cân nhắc khi lựachọn các loại tài liệu trong đó có tài liệu địa phương, nhằm đảm bảo tínhkhách quan, cụ thể, chân thực, sinh động và trong mỗi giờ lên lớp Chẳng hạn,

để giúp HS có được biểu tượng rõ ràng về tội ác trong chiến dịch “tố cộng,diệt cộng” của chính quyền Ngô Đình Diệm ở Nam Việt Nam sau năm 1954,

GV có thể sử dụng đoạn trích tài liệu miêu tả cảnh tượng trên địa bàn TT.Huế:

“Chúng dùng mọi hình thức tra khảo, giết hại cán bộ, đảng viên như chặt đầu, mổ bụng, xẻ thịt, moi gan, thiêu sống, chôn sống, bỏ vào bao tải đập chết ném xuống sông, quấn rơm vào người rồi đổ dầu đốt, treo người sau

xe ô tô cho xe kéo chạy dọc quốc lộ 1 đến chết, đánh văng thai phụ nữ có thai Chúng còn tổ chức những đêm sám hối, bắt cán bộ, đảng viên những chồng gạch cao suốt mấy giờ liền, bắt nhìn vào ngọn đèn leo lét giữa đêm khuya để xưng tội, nhiều người ngất xỉu ngã xuống bãi mảnh chai ” (5;

tr 30)

Sử dụng tài liệu LSĐP còn giúp HS hiểu sâu hơn bản chất và mối dâyliên hệ giữa các sự kiện, hiện tượng Để giúp HS thấy được thành quả to lớn

từ thắng lợi của cách mạng tháng Tám, ngoài việc đã phá tan hai xiềng xích

nô lệ của thực dân Pháp kéo dài hơn 80 năm và cả phát xít Nhật, còn lật nhàongai vàng phong kiến tồn tại trên đất nước ta ngót ngàn năm, GV có thể sửdụng đoạn trích tài liệu sau:

“ Chiều ngày 30 - 8 - 1945, lễ thoái vị của Bảo Đại - vị vua cuối cùng của triều đại phong kiến cuối cùng ở Việt Nam được tổ chức tại lầu Ngọ Môn trong Kinh thành Đúng 16 giờ, buổi lễ bắt đầu với sự hiện diện của vua Bảo Đại và đoàn đại biểu Chính phủ lâm thời Trước hết, đại diện phái đoàn đọc bức điện mới nhận được cho biết Chính phủ lâm thời sẽ làm lễ ra mắt quôc dân tại Hà Nội vào ngày 2 - 9, chủ tịch Hồ Chí Minh

sẽ đọc Tuyên ngôn độc lập Sau đó, vua Bảo Đại đọc bản tuyên bố thoái

vị Trên kỳ đài, lá cờ quẻ ly của nhà vua (treo sẵn từ giữa trưa theo yêu cầu của Bảo Đại) được hạ xuống, cờ đỏ sao vàng từ từ kéo lên Bảo Đại trân trọng trao cho Trưởng đoàn Trần Huy Liệu chiếc kiếm dài nạm ngọc

và sau đó là chiếc ấn vàng hình vuông trong tiếng hô rền vang của nhân dân TT Huế: “Việt Nam độc lập muôn năm”, “Việt Nam dân chủ cộng hòa muôn năm”, đánh dấu sự cáo chung của chế độ phong kiến”(61, tr 327)

Sử dụng tài liệu LSĐP trong dạy học LSDT còn giúp HS nhận thức rằnggiai đoạn 1919 - 1975, là một trong những giai đoạn có những bước thăngtrầm nhất từ khi Đảng ta ra đời và nhận lãnh sứ mệnh lãnh đạo cách mạngViệt Nam Chính sách “tố cộng, diệt cộng”, chính quyền họ Ngô ở miền Nam

đã gây biết bao cảnh tang tóc, đau thương cho nhân ta Chẳng hạn, ở TT Huế:

“ Mỹ - Diệm đã gây nên thảm cảnh rùng rợn, làng xóm tiêu điều, bà con ruột thịt cũng không tin nhau, vợ không dám gặp chồng là cán bộ nằm vùng Hàng ngàn người hàng ngày đi dọc ven sông Bồ, sông Ô Lâu, sông

Hương, sông Nong, sông Truồi, sông Đại Giang tìm xác người thân Hàng ngàn người già, trẻ em hàng ngày đứng chật các cổng quận lỵ để theo dõi tin tức người nhà xem ai còn ai mất ” (6 ; tr 32) “ ở TT Huế từ tháng 08/1954 đến tháng 10/1958, Ngụy quyền đã mở 53 710 lớp học tố cộng với 230 977 người học, mở 314 lớp chỉnh huấn, bắt 2907 cán bộ, đảng viên học tập, 3658 cán bộ đảng viên bị tố giác, bị bắt ” (5; tr 33)

Qua tài liệu trên, HS hiểu hơn về sự tàn bạo của chế độ độc tài của NgôĐình Diệm, thấy được những tổn thất to lớn của cách mạng miền Nam nóichung, của TT Huế nói riêng trong những năm 1954 - 1960 Nhưng cáchmạng không vì thế mà bị dập tắt; trái lại, dưới sự lãnh đạo sáng suốt củaĐảng, cách mạng miền Nam vẫn đứng vững, tiếp tục phát triển cho tới ngàythắng lợi hoàn toàn Qua đây, giáo dục niềm tin vào sự lãnh đạo sáng suốt củaĐảng, vào sự thắng lợi của cách mạng

Mặt khác, sử dụng tài liệu LSĐP trong dạy học LSDT còn là một biệnpháp tích cực để thực hiện nguyên lý “học đi đôi với hành”, "nhà trường gắnvới xã hội", "lý luận gắn với thực tiễn", là thực hiện lời dạy của cố Thủ tướng

Phạm Văn Đồng “Giáo dục phổ thông phải gắn liền với lịch sử, thiên nhiên,

xã hội, con người địa phương, làm cho việc giảng dạy và học tập ở nhà trường thắm đượm hơn cuộc đời thực, HS lúc đi học đã học, đã sống thực với

xã hội xung quanh” (91; tr 307)

- Về mặt giáo dục:

Trong đời sống xã hội, việc giáo dục thế hệ trẻ thông qua giáo dục lịch

sử không chỉ có tác dụng về trí lực mà cả về tư tưởng, đạo đức, thẩm mỹ Sovới các bộ môn khác, môn lịch sử có ưu thế trong việc giáo dục tư tưởng đạođức cho HS Trong giai đoạn hiện nay, nền kinh tế thị trường với những mặttích cực đã đem lại kết quả khả quan trong bước đường đổi mới toàn diện củađất nước Tuy nhiên, do tác động của mặt trái của nền kinh tế thị trường nên

phải tăng cường hơn nữa việc giáo dục tư tưởng đạo đức, hình thành nhâncách và bồi dưỡng niềm tin cho các em trong dạy học lịch sử

Để làm được điều đó, GV không chỉ chú trọng cung cấp tài liệu - sự kiện

mà phải thông qua sự hiểu biết lịch sử để dạy người Phần lớn HS phổ thôngđều sinh ra, lớn lên và được học tập tại nơi chôn nhau, cắt rốn của mình, ítnhiều có nhu cầu tìm hiểu về những gì đã và đang xảy ra xung quanh mình ởlứa tuổi này, tình cảm của các em rất gắn bó với những gì gần gũi, thân thiết ,

do đó,

“việc đưa chất liệu lịch sử địa phương vào bài giảng lịch sử dân tộc sẽ là phương tiện làm phong phú sự hiểu biết của HS về quê hương, giáo dục cho các em lòng yêu quê hương Điều này có vai trò không nhỏ trong giáo dục tư tưởng, chính trị, đạo đức cho HS, góp phần hình thành lòng yêu nước chân chính kết hợp với tinh thần quốc tế vô sản cho thế hệ trẻ”(113; tr 41)

Sử dụng tài liệu LSĐP trong dạy học LSDT góp phần giáo dục cho các

em niềm tin vào sự lãnh đạo sáng suốt của Đảng, về CNXH, về con đường màĐảng và Bác Hồ đã lựa chọn Thông qua nội dung khóa trình LSVN 1919 -

1975, GV có thể hình thành cho HS niềm tin vào cuộc sống, vào sự lãnh đạocủa Đảng, vào công cuộc đổi mới hiện nay Thời gian đầu sau Cách mạngtháng Tám - 1945, đất nước đứng trước những thử thách hết sức nghiêmtrọng, vận mệnh dân tộc đang trong tình thế ”ngàn cân treo sợi tóc” Để đưađất nước vượt qua cơn hiểm nghèo, Đảng và Chính phủ ta, đứng đầu là HồChí Minh, đã có những chủ trương biện pháp đúng đắn nhằm đối phó với tìnhhình như củng cố chính quyền dân chủ nhân dân, chống đói, khắc phục khókhăn về tài chính, chống dốt, chống thù trong giặc ngoài Với tinh thần đoànkết và niềm tin vào tiền đồ cách mạng, nhân dân cả nước nói chung, TT Huếnói riêng đã kết thành một khối thống nhất, thực hiện tốt các chủ trương,

chính sách của Đảng, chính phủ, lời dạy của Bác Hồ Để làm cho HS hiểu rõtinh thần yêu nước của nhân dân TT Huế trong việc hưởng ứng lời kêu gọicủa chính phủ, Hồ Chủ Tịch về việc thực hiện “Tuần lễ vàng”, xây dựng

“Quỹ độc lập”, GV hướng dẫn các em tìm đọc đoạn trích tài liệu sau:

“Tại thành phố Huế, chính quyền cách mạng và Mặt trận Việt Minh đã mời bà Nam Phương (vợ Bảo Đại) làm cố vấn cho ban tổ chức “Tuần lễ vàng”, “Tuần lễ đồng” Bà Nam phương đã cùng với Hội phụ nữ cứu quốc thành phố và các tổ chức xã hội khác vận động nhiều gia đình giàu có ở thành phố và trong hoàng tộc đóng góp vàng bạc, của cải cho quỹ độc lập Với nhiệt tình cách mạng có nguời đã ủng hộ 2 lượng vàng, của hồi môn của mình như mẹ Nguyễn Thị Thước ở Bãi Dâu (Huế), có người ủng hộ cả hoa tai, nhẫn cưới, Chỉ trên dưới một tuần lễ, với sự nhiệt tình của quần chúng, thành phố Huế đã thu được 945 lượng vàng, ba huyện phía Bắc đóng góp 10 kg vàng, riêng huyện Phú Vang thu được 25 lượng, ngay cả một thôn Cự Lại (Phú Vang) cũng đã đóng góp trên 5 tạ đồng.” (4; tr 207)

Sử dụng có hiệu quả nguồn tài liệu LSĐP trong dạy học LSDT còn góp

phần giáo dục truyền thống dân tộc “Mỗi thế hệ đi vào cuộc sống hướng theo

sự phát triển chung của nhân loại và dân tộc, không thể không mang theo mình những giá trị của quá khứ, truyền thống dân tộc” (90; tr 83) Dân tộc

Việt Nam từ bao đời nay có truyền thống yêu nước, anh hùng trong chiến đấu,cần cù trong lao động, tinh thần nhân ái, yêu thương, đùm bọc lẫn nhau Khi

sử dụng tài liệu LSĐP trong dạy học lịch sử dân tộc, GV cần tạo điều kiệncho HS được tiếp xúc với những tài liệu - sự kiện liên quan đến mảnh đất, conngười cụ thể nơi các em đang sống và học tập Điều đó có tác động to lớn đến

tư tưởng, tình cảm của HS, nuôi dưỡng lòng tự hào, biết ơn và yêu quý hơnnơi chôn nhau cắt rốn của mình, đây cũng là cội nguồn của lòng yêu nước Từ

đó, giúp các em hình thành thái độ đúng đắn và xác định nghĩa vụ của mìnhđối với quê hương cũng như đất nước

Sử dụng tài liệu LSĐP trong dạy học LSDT góp phần giáo dục cho các

em lòng kính yêu quần chúng nhân dân, những người sáng tạo ra lịch sử, làđộng lực thúc đẩy sự phát triển của xã hội “ Cách mạng là sự nghiệp củaquần chúng” điều này được thể hiện rõ qua tất cả khóa trình lịch sử, như khóatrình LSVN 1919 - 1975 ở giai đoạn này, LSDT có những sự kiện, biến cốlớn, trong đó có nhiều sự kiện có liên quan đến mảnh đất TT Huế Mỗi chiếncông, mỗi thắng lợi dù lớn nhỏ đều thể hiện vai trò to lớn của quần chúngnhân dân Chẳng hạn, để giúp HS thấy được vai trò của quần chúng nhân dântrong không khí sục sôi của những ngày tháng Tám - 1945, GV có thể sửdụng đoạn trích sau:

“ở Hương Thủy, ngày 20 - 8, ủy ban khởi nghĩa Huyện tập hợp nhân dân tại 3 đình làng Thanh Thủy Thượng, Thần Phù và Bằng Lãng Sau đó đoàn biểu tình giương cờ, gióng trống với vũ khí thô sơ kéo đi giành chính quyền ở các tổng, và đến ngày 22 - 8 - 1945, đồng bào từ nhiều hướng tập trung ở huyện lỵ, giành chính quyền thắng lợi ở Phú Vang, ngày 21 - 8 -

1945, nhân dân giành được chính quyền ở 3 tổng Mậu Tài, Ngọc Anh và Dương Nỗ Qua ngày 22 - 8, hơn 5000 người đại diện cho nhân dân trong huyện với hàng ngũ chỉnh tề có mặt tại huyện đường, giành chính quyền

về tay nhân dân ” (61; tr 324)

- Về mặt kĩ năng:

Lý luận dạy học đã chỉ ra rằng, tài liệu tham khảo nói chung, tài liệuLSĐP nói riêng nếu được sử dụng hợp lý trong dạy học LSVN góp phần rènluyện kỹ năng, phát triển tư duy độc lập, sáng tạo của các em

Phát triển tư duy độc lập, sáng tạo là một khâu quan trọng trong dạy họclịch sử; tuy vậy, hiện nay một số giờ giảng của GV trên lớp vẫn còn mang

tính độc diễn, thầy giáo truyền thụ một chiều Cũng còn có trường hợp, bàigiảng của GV chỉ là bản tóm tắt SGK mà không chú ý sử dụng các nguồn tàiliệu tham khảo cần thiết làm cho giờ học trở nên khô khan và kết quả là HSkhông hứng thú, yêu thích đối với việc học môn lịch sử Không ít người vẫn

còn cho rằng “môn Lịch sử chỉ là môn học thuộc lòng”, ” học lịch sử không

có gì và không cần thiết phải phát triển tư duy”, “ môn lịch sử không cần có

hệ thống bài tập thực hành”

Thực tế cho thấy, cũng như việc học các bộ môn khác ở nhà trường phổthông, học tập lịch sử là một quá trình nhận thức, mỗi cá nhân phải chủ độngthực hiện cùng với sự giúp đỡ, hướng dẫn, điều chỉnh của thầy giáo Học tậplịch sử, HS không chỉ dừng ở việc ghi nhớ các sự kiện, điều quan trọng làphải hiểu bản chất sự kiện, quá trình lịch sử, rút ra quy luật, tìm kiếm bài học

từ quá khứ phục vụ cho hiện tại Vì vậy, dạy học lịch sử cần phát huy tính tíchcực, sáng tạo từ phía HS Quá trình nhận thức của HS cũng phải tuân theo quy

luật “Từ trực quan sinh động đến tư duy trừu tượng, từ tư duy trừu tượng trở

về thực tiễn Đó là con đường biện chứng của sự nhận thức chân lý, của sự nhận thức thực tại khách quan” (82, tr 179)

Ngoài việc tuân thủ quy luật nhận thức chung, do đặc điểm của hiệnthực lịch sử và nhận thức lịch sử mà trong dạy học lịch sử còn có những đặcđiểm riêng Lịch sử là cái đã qua, là hiện thực khách quan xảy ra trong quákhứ, hợp quy luật, không lặp lại nguyên xi; vì vậy, HS không thể trực tiếpquan sát quá khứ cũng không thể khôi phục bức tranh quá khứ bằng các thínghiệm, như trong môn Vật lý, Hóa học Để giúp HS có nhận thức đúng vềlịch sử, GV phải tuân thủ con đường hình thành tri thức lịch sử cho HS, từ sựkiện cụ thể để tạo biểu tượng lịch sử chính xác, phong phú Đây là cơ sở đểhình thành khái niệm, nêu quy luật, rút ra bài học lịch sử Muốn tạo biểutượng vững chắc cho HS, ngoài SGK, lời nói của GV, cần phải có nguồn tài

liệu trực quan, tài liệu tham khảo như tài liệu LSĐP Muốn hiểu sâu sắc lịch

sử, không thể chỉ dừng ở khâu tạo biểu tượng, sự phản ánh sự kiện lịch sửmột cách vụn vặt, cảm tính, thậm chí bị sai lệch, xuyên tạc Cần phải sử dụng

tư duy trừu tượng để nhận thức lý tính nhằm tìm ra mối dây liên hệ bản chất,xuyên suốt các sự kiện, giúp HS đi từ biết đến hiểu và hiểu sâu sắc hơn.Trong quá trình hình thành tri thức lịch sử cho HS, nếu sự kiện được xem là

cơ sở của nhận thức lịch sử thì tài liệu nói chung (trong đó có tài liệu LSĐP)

là cơ sở để hình thành các sự kiện lịch sử Muốn đạt đến trình độ tư duy lýluận, nhất thiết phải phát huy tư duy thông qua các thao tác tư duy tương ứng,như so sánh, tổng hợp, phân tích, đối chiếu

Phát triển tư duy độc lập, sáng tạo, phát huy tính tích cực học tập cho các

em là điều cần thiết, song vấn đề đặt ra là làm sao để có thể bồi dưỡng lòngsay mê, sự hứng thú học tập, nghiên cứu đối với bộ môn Theo tâm lý học,hứng thú thuộc thành phần nhân cách; để có được hứng thú học tập phải bắtđầu từ chú ý Đây là điều kiện bắt buộc của bất kỳ hoạt động nhận thức nào,như chú ý nghe giảng, tập trung vào câu hỏi của thầy, tự suy nghĩ, tự nhận xétcâu trả lời của bạn Nếu tập trung sự chú ý vào bài giảng, HS sẽ đạt được sựngạc nhiên, đồng tình hay phản đối từ đó, sẽ nảy sinh xúc cảm lịch sử, là cơ

sở để giáo dục tình cảm Theo I F Kharlamốp “Hứng thú là nhu cầu nhuốm màu sắc xúc cảm đi trước giai đoạn gây động cơ và làm cho hoạt động con người có tính hấp dẫn” (77; tr 28), chỉ có hứng thú thật sự với công việc, HS

mới tích cực, chủ động, sáng tạo trong tiếp cận và chiếm lĩnh tri thức

Trong học tập lịch sử, nếu HS có hứng thú thì sẽ nảy sinh ý chí vượt quakhó khăn để đạt mục đích đặt ra Hứng thú khác với ngẫu hứng ở tính mụcđích trong hành động Sự hứng thú học tập còn phụ thuộc vào nội dung bàihọc, phương pháp tổ chức giờ học, điều kiện học tập Có nhiều cách để tạo sựhứng thú trong học tập cho HS như kịp thời biểu dương khi các em có câu trả

lời hay, bài làm tốt, cho HS thực hiện những công việc phù hợp với khả năng

và nguyện vọng

Sử dụng tài liệu LSĐP trong dạy học LSVN là điều cần thiết nhưng để

có được những đoạn tư liệu hay, góp phần đắc lực trong việc thực hiện mụctiêu dạy học, đòi hỏi GV phải có sự lựa chọn chính xác, cơ bản, có tác dụnggiáo dưỡng, giáo dục, phát triển đối với HS Khi sử dụng, GV tránh việc chấtđống tài liệu làm giờ học nặng nề, đôi khi còn làm loãng trọng tâm của bài.Đối với HS, để có thể hiểu sâu sắc các sự kiện lịch sử, hiểu mối liên hệ giữaLSĐP với LSDT, đòi hỏi các em phải nỗ lực trong tư duy Muốn giờ học đạthiệu quả cao, thầy giáo phải tạo được cho HS sự hứng thú Chẳng hạn, khi tìmhiểu về phong trào đấu tranh của tín đồ Phật giáo miền Nam chống Ngô ĐìnhDiệm vào năm 1963, HS không chỉ nắm nội dung SGK, mà còn phải tìm hiểunguyên nhân bùng nổ của phong trào, diễn biến, lực lượng tham gia phongtrào, sự kiện nào có ảnh hưởng đến tình hình cách mạng miền Nam trong việcthực hiện chiến lược Chiến tranh đặc biệt của đế quốc Mỹ? Làm rõ nhữngvấn đề đó, GV không thể chỉ dựa vào SGK mà phải có tài liệu, nhất là tài liệulịch sử TT Huế Hoặc khi tìm hiểu “chính sách của thực dân Pháp về chínhtrị, văn hóa, giáo dục” trong cuộc khai thác thuộc địa lần thứ 2 ở Việt Nam vàĐông Dương, HS phải tìm hiểu các vấn đề: ”Thế nào là chính sách “chia đểtrị”? ”,Vì sao nói chính sách cai trị của Pháp là “chuyên chế triệt để”?” HS

ở TT Huế, qua tài liệu LSĐP sẽ hiểu được mảnh đất này thời thuộc Pháp vừa

là đế đô, vừa là trung tâm đầu não của bộ máy thống trị của Pháp ở Trung kỳ,vùng đất bị áp đặt quy chế bảo hộ, nên sự áp bức rất nặng nề

Bất cứ môn học nào ở trường phổ thông cũng góp phần hình thành vàphát triển tư duy cho HS, trong đó có dạy học lịch sử GS Phan Ngọc Liênkhi bàn về đặc trưng của tư duy lịch sử đã nhấn mạnh những vấn đề cơ bản,

đó là:

“ - Xác định điều kiện hoàn cảnh, những mối liên hệ của các sự kiện

- Nhận biết tính chất, ý nghĩa, bài học kinh nghiệm, nhất là những sự kiện lớn quan trọng

- Làm sáng tỏ những biểu hiện đa dạng của các quy luật lịch sử

- Xác định động cơ hoạt động của các tầng lớp, tập đoàn hay cá nhân trong lịch sử

- Biết liên hệ, so sánh, đối chiếu tài liệu lịch sử với đời sống hiện nay và rút ra bài học kinh nghiệm, ” (90; tr 103)

Tư duy lịch sử được hình thành trong quá trình học tập lịch sử; nó phùhợp với sự phát triển của bản thân hiện thực quá khứ Vì vậy, phương pháplịch sử là biện pháp xem xét sự kiện, hiện tượng lịch sử trong quá trình phátsinh, phát triển, diệt vong; trong sự thống nhất, đa dạng và đầy mâu thuẫn củalịch sử Qua đó, HS nhận thức rõ mối dây liên hệ giữa quá khứ, hiện tại và

tương lai Có thể nói rằng: “Tư duy lịch sử là hoạt động trí tuệ của HS nhằm nhận thức đúng về quá khứ, hiểu rõ hiện tại và dự đoán sự phát triển hợp quy luật của tương lai”(90; tr 103) Do đó, một mục tiêu của học tập lịch sử là

tìm hiểu những giá trị tốt đẹp trong truyền thống dân tộc phục vụ cho nhiệm

vụ cách mạng hiện tại và hướng tới tương lai tốt đẹp hơn Vì thế, ngay từ thời

cổ đại các sử gia Roma đã khẳng định “Lịch sử là cô giáo của cuộc sống”

Tài liệu LSĐP, nếu được sử dụng tốt trong dạy học LSDT giai đoạn(1919 - 1975), giúp HS hiểu được mối liên hệ giữa lịch sử quá khứ với hiệntại và tương lai và rút ra những bài học cho ngày nay Việc rút kinh nghiệm từquá khứ không chỉ dừng ở việc đề cập đến sự thành công của lịch sử mà cảnhững sai lầm, thất bại nhằm phục vụ cho nhiệm vụ cách mạng giai đoạn hiệntại Chẳng hạn, khi học tập Nghị quyết 15 của Ban chấp hành TW Đảng(13/01/1959) về việc xác định: “Con đường phát triển của cách mạng ViệtNam ở miền Nam là khởi nghĩa giành chính quyền về tay nhân dân bằng lực

lượng chính trị của quần chúng là chủ yếu, kết hợp với lực lượng vũ trangnhân dân”, Hội nghị cán bộ toàn tỉnh TT Huế tháng 7/1959, đã đánh giá sựlãnh đạo của Tỉnh ủy qua 5 năm lãnh đạo đấu tranh (1954 - 1959) như sau:

“Thời gian đầu lãnh đạo nêu khẩu hiệu đúng, tập hợp được lực lượng, duy trì được phong trào nhưng không đánh giá đúng bản chất âm mưu cơ bản của kẻ thù, không nắm vững quan điểm bạo lực của cách mạng, mơ

hồ ảo tưởng với kẻ thù làm bộc lộc lực lượng để địch khủng bố gây cho ta những tổn thất nặng nề, “ (5; tr 46)

Từ đó, Tỉnh ủy đi đến quyết định những nhiệm vụ chính trị, tư tưởng, tổchức trong tình hình mới là Đảng sẽ lãnh đạo nhân dân tiến hành cách mạngbằng bạo lực quần chúng kết hợp với lực lượng vũ trang; khởi nghĩa giànhchính quyền về tay nhân dân; phát động đợt “thức tỉnh quần chúng đồngbằng”, khôi phục sự lãnh đạo của Đảng trong quần chúng, bảo vệ Đảng và các

cơ sở cách mạng

Cũng như thế, trong Cách mạng tháng Tám, thắng lợi của mỗi địaphương đều có những đóng góp đáng kể vào thắng lợi chung nhưng chínhviệc biết vận dụng chủ trương, chính sách của Đảng một cách linh hoạt, sángtạo của từng địa phương tạo điều kiện cho cách mạng thắng lợi rực rỡ Đây làbài học lớn cần thiết trong công cuộc đổi mới hiện nay Chẳng hạn:

“ở Huế, việc thống nhất giữa Mặt trận Việt minh Thuận Hóa và Việt minh Nguyễn Tri Phương để hình thành một tổ chức Việt minh thống nhất đã tạo điều kiện thuận lợi cho phong trào cách mạng trong tỉnh Công tác vận động công chức, kể cả quan chức trong chính phủ Trần Trọng Kim, thân sĩ trí thức, thanh niên, HS và binh lính được đẩy mạnh Việt minh Nguyễn Tri Phương chi phối được tổ chức Thanh niên Việt Nam, lực lượng Bảo an binh và nhiều học viên trường quân sự Thanh niên tiền

tuyến dưới quyền chỉ huy của Phan Tử Lăng cũng đứng về phía cách mạng ” (61; tr 320)

Chính sự chủ động, sáng tạo trong chính sách của Mặt trận Việt Minh ởHuế đã tạo điều kiện cho cách mạng tháng Tám ở TT Huế giành thắng lợinhanh chóng, ít đổ máu Qua tài liệu, HS nhận thức được rằng, đôi khi nhữngthất bại từ trong quá khứ là những bài học quý giá cho giai đoạn kế tiếp.Chẳng hạn, SGK lịch sử lớp 12 đã nêu rằng trong đợt 2 và đợt 3 của cuộctổng tiến công và nổi dậy Tết Mậu Thân, lực lượng của ta gặp không ít khókhăn và tổn thất Hạn chế là do ta chủ quan, nóng vội, chỉ đạo chiến tranhthiếu linh hoạt Đây là bài học lớn không chỉ cho cách mạng Việt Nam ở giaiđoạn cuối của cuộc kháng chiến chống Mỹ mà cho cả ở thời điểm hiện nay.Vấn đề này sẽ được minh họa cụ thể bằng tài liệu lịch sử địa phương TT Huế.Tóm lại, như đã phân tích, việc phát triển năng lực tư duy và hành độngcho HS trong học tập lịch sử đòi hỏi GV phải hướng dẫn các em sưu tầm, cóphương pháp tiếp cận, lựa chọn nội dung tài liệu LSĐP, thông qua các thaotác tư duy (phân tích, tổng hợp, so sánh, ) để chọn ra những tài liệu chínhxác, phong phú, hấp dẫn góp phần tạo biểu tượng về LSDT một cách vữngchắc, hiểu được bản chất, mối liên hệ xuyên suốt, gắn bó giữa LSĐP vớiLSDT Trên cơ sở đó, bồi dưỡng cho các em tư tưởng, tình cảm, lòng yêu quêhương và trách nhiệm đối với cộng đồng

1.1.3 Những yêu cầu sư phạm đối với việc sử dụng tài liệu lịch sử địa phương trong dạy học lịch sử Việt Nam ở trường Trung học phổ thông 1.1.3.1 Thực hiện mục tiêu giáo dục

Xuất phát từ “mục tiêu giáo dục là đào tạo con người Việt Nam phát triển toàn diện, có đạo đức, tri thức, sức khỏe, thẩm mỹ và nghề nghiệp, trung thành với lý tưởng độc lập dân tộc và chủ nghĩa xã hội; hình thành và bồi dưỡng nhân cách, phẩm chất và năng lực của công dân, đáp ứng yêu cầu của

sự nghiệp xây dựng và bảo vệ Tổ quốc ” (99, tr 8), bộ môn lịch sử cùng với

các bộ môn khác ở nhà trường phổ thông phải góp phần vào việc đào tạo thế

hệ trẻ

Trên cơ sở hoàn thiện kiến thức cơ bản đã học ở cấp THCS, môn lịch sử

ở cấp THPT giúp HS đạt trình độ văn hóa phổ thông về lịch sử, hình thànhhứng thú và khả năng học tập tốt bộ môn Trên cơ sở ấy, giúp các em nắmvững thế giới quan khoa học, giáo dục lòng yêu quê hương đất nước, truyềnthống dân tộc; giáo dục niềm tin vào sự lãnh đạo của Đảng, sự tất thắng củaCNXH Mặt khác, HS còn được nâng cao kỹ năng học tập bộ môn, các nănglực tư duy, hành động, có thái độ ứng xử đúng trong đời sống, chuẩn bị bướcvào cuộc sống tự lập, chuẩn bị tiềm lực để tiếp tục học tập ở bậc cao hơnthuộc các ngành khoa học xã hội nhân văn

Công cuộc công nghiệp hóa, hiện đại hóa hiện nay đang đặt ra nhiệm vụnặng nề đối với toàn xã hội, trong đó có giáo dục Vì vậy, mục tiêu giáo dụcđược xây dựng dựa trên cơ sở cụ thể đường lối giáo dục chung của Đảng gắnliền với thực tiễn đất nước Về vấn đề này, Nghị quyết Đại hội đại biểu toàn

quốc lần thứ VIII của Đảng khẳng định: “Cùng với khoa học công nghệ, giáo dục đào tạo là quốc sách hàng đầu nhằm nâng cao dân trí, đào tạo nhân lực, bồi dưỡng nhân tài” (104; tr 107) và “ Nhà trường đào tạo thế hệ trẻ theo hướng toàn diện, có năng lực chuyên môn, có ý thức và năng lực tự tạo ra việc làm trong nên kinh tế nhiều thành phần ” (112, tr 7) Nghị quyết TƯ 2,

khóa VIII của Đảng cũng nhấn mạnh:

“tăng cường giáo dục công dân, giáo dục tư tưởng, đạo đức, lòng yêu nước, chủ nghĩa Mác - Lênin và đưa việc giảng dạy tư tưởng Hồ Chí Minh vào nhà trường phù hợp với lứa tuổi và từng bậc học Coi trọng hơn nữa các môn khoa học xã hội và nhân văn, tiếng Việt và lịch sử dân tộc ”

(105; tr 14)

Mục tiêu, nguyên lý, nguyên tắc giáo dục của Đảng đã được thể chế hóa,làm rõ trong Luật giáo dục (2005):

“Đào tạo con người Việt Nam phát triển toàn diện, có đạo đức, tri thức, sức khỏe, thẩm mỹ và nghề nghiệp; trung thành với lý tưởng độc lập dân tộc và chủ nghĩa xã hội; hình thành, bồi dưỡng nhân cách, phẩm chất và năng lực công dân, đáp ứng yêu cầu xây dựng và bảo vệ tổ quốc” (99, tr.

8)

Các văn kiện có tính chất pháp lý trên đã đặt cho giáo dục phổ thôngnhiệm vụ đào tạo con người toàn diện, đáp ứng yêu cầu ngày càng cao của xãhội; phải hình thành cho các em niềm tin, trung thành với lý tưởng mà Đảng

và Bác Hồ đã lựa chọn Trong giai đoạn hiện nay, sau khi chế độ XHCN ởLiên Xô và các nước Đông Âu sụp đổ, các thế lực đế quốc và bọn phản độngquốc tế đang tìm cách phá hoại công cuộc xây dựng và đổi mới của ta Vì vậy,bồi dưỡng cho các em niềm tin vào thắng lợi của công cuộc đổi mới, lý tưởngđộc lập dân tộc và CNXH là việc làm cấp thiết trong dạy học lịch sử nhằmgiáo dục tư tưởng, chính trị và những phẩm chất tốt đẹp cho học sinh THPT Thực tiễn xã hội đang đòi hỏi dạy học ở trường phổ thông, trong đó có

bộ môn lịch sử, phải đổi mới, nhằm góp phần đào tạo một thế hệ trẻ, theo

nguyên lý giáo dục của Đảng ta “Học phải đi đôi với hành, giáo dục phải kết hợp với lao động sản xuất, lý luận gắn liền với thực tiễn, nhà trường gắn liền với giáo dục gia đình và giáo dục xã hội” (9; tr 8 - 9) Để thực hiện nguyên lý

đó, cần phải đổi mới phương pháp dạy học nhằm phát huy tính tích cực, tựgiác, chủ động từ phía người học Đồng thời, thông qua các biện pháp sưphạm để giáo dục tư tưởng, tình cảm, đem lại niềm vui, sự say mê, hứng thúđối với việc học; giúp các em vượt qua khó khăn, trở ngại, tìm cách vượt quamọi khó khăn để hoàn thành việc học của mình

Từ mục tiêu, nguyên lý, phương pháp giáo dục chung nêu trên, ở nhàtrường phổ thông, mỗi bộ môn đều có mục tiêu riêng phù hợp với đặc trưng củamình nhưng tất cả đều thống nhất trong mục tiêu chung trong việc đào tạo conngười Việt Nam phát triển toàn diện Theo đó, không chỉ trang bị cho HS nhữngkiến thức cơ bản, phổ thông, chính xác, hiện đại mà còn hình thành cho các emthế giới quan khoa học, bồi dưỡng tư tưởng, tình cảm, đạo đức và rèn luyện kỹnăng hành động sáng tạo

Trong dạy học lịch sử, cùng với việc đổi mới phương pháp dạy học, hiệuquả bài học còn phụ thuộc vào việc sử dụng các nguồn tài liệu bổ trợ ( tài liệutrực quan, tài liệu thành văn ), trong đó sử dụng có hiệu quả nguồn tài liệuLSĐP trong dạy học LSDT góp phần không nhỏ vào việc thực hiện mục tiêugiáo dục đã đề ra Học tập và nghiên cứu lịch sử là nhằm nhận thức đúng đắnquá khứ đã qua, từ nguồn gốc cho đến hiện tại Để khôi phục bức tranh quá khứliên quan đến các lĩnh vực hoạt động của con người, nhất thiết phải dựa vào hệthống tài liệu và các ngành khoa học có liên quan, trong đó có tài liệu LSĐP

Như đã nói, đặc trưng việc dạy học lịch sử ở trường phổ thông là “HS không thể trực quan sinh động được các sự kiện (kể cả các sự kiện đang xảy ra ngoài tầm mắt các em), không thể tái diễn lại lịch sử trong phòng thí nghiệm (dù trong điều kiện khoa học kỹ thuật phát triển các nhà nghiên cứu cũng chỉ dựng lại một phần của sự kiện” (90; tr 127 ) Do đó, trong dạy học lịch sử, GV phải

dựa trên cơ sở tài liệu - sự kiện, trong đó có tài liệu lịch sử địa phương, bằng lờinói sinh động, giàu hình ảnh để khôi phục quá khứ

Trong dạy học lịch sử, SGK là tài liệu cơ bản cho học sinh tự học, nhưngSGK thường trình bày cô đọng, súc tích và tĩnh hơn sự phát triển nhanh chóngcủa khoa học lịch sử Với nội dung trình bày trong SGK, HS chưa hình dung đầy

đủ sự phát triển phong phú, đa dạng của lịch sử từng địa phương trong dòngchảy LSDT Vì vậy, dạy học lịch sử, nguồn tài liệu LSĐP góp phần rất lớn, giúp

các em hiểu LSVN trong tính đầy đủ, toàn diện của nó Tài liệu LSĐP rất đadạng lại phản ánh những gì đã và đang diễn ra xung quanh các em, HS sẽ hứngthú tìm hiểu mảnh đất và con người quê hương, qua đó, sẽ khơi dậy trong các emniềm tự hào, lòng biết ơn và tình yêu quê hương, đất nước được nảy nở

Mặt khác, sử dụng tài liệu LSĐP giúp HS thấy được mối liên hệ ràng buộc,gắn bó, tác động qua lại lẫn nhau giữa LSĐP với LSDT, hiểu được sự đóng góp,

sự hy sinh của các thế hệ cha anh để đổi lấy độc lập tự do cho dân tộc Từ đó,các em xác định bổn phận của mình đối với quê hương, đất nước trong giai đoạncách mạng hiện tại cũng như tương lai

1.1.3.2 Yêu cầu về mặt phương pháp luận

- Đảm bảo tính khoa học trong sử dụng tài liệu lịch sử địa phương

Đảm bảo tính khoa học trong nghiên cứu và giảng dạy lịch sử là vấn đềphải được xem xét nghiêm túc Bởi vì,

“khoa học phải đạt tới chân lý, phản ánh sự tồn tại khách quan của sự vật, hiện tượng và rút ra những khái quát, kết luận ” (87; tr 114) Mặt khác, “phương hướng của việc dạy học là làm cho HS nhận thức được các hiện tượng trong sự phát triển, nhận thức được sự đấu tranh giữa cái cũ

và cái mới, coi như nội dung bên trong của các sự vật và hiện tượng tự nhiên, của đời sống xã hội Muốn hiểu sâu sắc bản chất và những mối liên

hệ của các hiện tượng cần phải nắm vững lý thuyết” (149; tr 81)

Tài liệu LSĐP phản ánh các sự kiện, hiện tượng LSVN trong một thờigian, không gian cụ thể, có liên hệ gắn bó với những mức độ khác nhau đốivới LSDT Vì vậy, GV phải lựa chọn, sử dụng tài liệu LSĐP sao cho hợp lý,giúp HS nhận thức đúng hiện thực và tiếp cận với chân lý khách quan Khidạy về phong trào đấu tranh đô thị trong cuộc kháng chiến chống Mỹ cứunước ở giai đoạn chống chiến lược “Việt Nam hóa chiến tranh “(1969 - 1973)

của đế quốc Mỹ, SGK lịch sử lớp 12 viết “ ở khắp đô thị miền Nam, phong

trào của các tầng lớp nhân dân nổ ra liên tục, rầm rộ Đặc biệt ở Sài Gòn, Huế, Đà Nẵng, phong trào HS - sinh viên đã thu hút đông đảo giới trẻ tham gia”(81, tr 154) Chỉ dựa vào kiến thức SGK, học sinh khó có thể tạo được

biểu tượng về phong trào đấu tranh một cách sinh động, chính xác mà phải sửdụng tài liệu lịch sử TT Huế và một số địa phương có liên quan Qua đó, HS

có thể thấy sự lớn mạnh của phong trào đấu tranh đô thị ở giai đoạn này, ví

như ở đoạn trích sau: “Ngày 03/10, ngày bầu cử độc diễn của Thiệu, mặc dù cảnh sát Thiệu đã làm nhiều nút chặn song từ chùa Diệu Đế đông đảo tín đồ Phật tử đã tổ chức một cuộc biểu tình qua các đường phố phản đối lối bầu cử độc diễn của Thiệu Trong lúc đó sinh viên, HS đã tổ chức nhiều nhóm xung kích, đột nhập, uy hiếp các địa điểm bầu cử Cuộc bầu cử của Thiệu về cơ bản bị thất bại Mặc dù bị tẩy chay, song bằng biện pháp cưỡng bức và gian lận, Nguyễn Văn Thiệu vẫn ngoan cố tuyên bố “đắc cử tổng thống” với tỷ lệ

94, 36% Tổng hội sinh viên Huế tuyên bố phủ nhận kết quả cuộc bầu cử ngày 03/10, kêu gọi sinh viên, HS bãi khóa đấu tranh ” (33; tr 130 - 131)

Khi nói đến nghệ thuật lãnh đạo quần chúng nhân dân của Đảng, đượctập hợp trong Mặt trận Việt Minh thời kỳ Cách mạng tháng Tám cần nêu rõ,

ta đã giành thắng lợi nhanh chóng chỉ trong 15 ngày, nhưng đó là kết quả củaquá trình chuẩn bị trong suốt 15 năm của toàn Đảng, toàn dân Góp phần vàothắng lợi đó không thể không kể đến sự linh hoạt, sáng tạo của Đảng bộ, Mặttrận Việt Minh ở các địa phương (trong đó có TT Huế) Cũng ở mảnh đấtnày, vận động vua Bảo Đại thoái vị là việc làm cần thiết Mặc dù chỉ là ôngvua bù nhìn, nhưng Bảo Đại tượng trưng cho chế độ quân chủ chuyên chế,vận động được Bảo Đại thoái vị sẽ làm cho thắng lợi của Cách mạng thángTám được nhanh chóng, trọn vẹn và ý nghĩa hơn Vì vậy,

“đối với Bảo Đại, Tổng lý Ngự tiền văn phòng Phạm Khắc Hòe được Mặt trận Việt Minh giao nhiệm vụ vận động thoái vị Ngày 17/08/1945, nội các

Trần Trọng Kim họp và ngay hôm đó vua Bảo Đại ban hành dụ số 105, gồm 2 điểm chính: Điểm thứ nhất, nhà vua sẵn sàng giao chính quyền cho Việt Minh, đây là tổ chức đã đấu tranh nhiều nhất cho quyền lợi của nhân dân và mời các lãnh tụ Việt Minh về Huế thành lập nội các Điểm thứ hai, vấn đề chính thể sẽ do nhân dân quyết định sau, nhà vua cam đoan sẽ làm theo ý chí của nhân dân” (61; tr 322)

Tóm lại, sử dụng tài liệu LSĐP trong dạy học LSDT phải đảm bảo tínhkhoa học, có như vậy mới giúp các em tạo được biểu tượng chính xác, sinhđộng, hình thành khái niệm, quan trọng hơn là giúp HS hiểu mối liên hệ giữaLSĐP với LSDT, tạo được sự hứng thú học tập đối với bộ môn

- Tính tư tưởng của việc dạy học lịch sử:

Tính tư tưởng thể hiện ở chỗ khi nghiên cứu và sử dụng tài liệu LSĐPtrong dạy học LSDT, GV phải đứng vững trên lập trường quan điểm giai cấp,đường lối của Đảng, quán triệt chủ nghĩa Mác - Lênin, tư tưởng Hồ Chí Minh.Dạy học lịch sử ở trường phổ thông, việc sử dụng tài liệu LSĐP gópphần không nhỏ vào việc thực hiện mục tiêu giáo dục Tài liệu LSĐP khôngchỉ giúp HS nhớ kỹ, hiểu sâu kiến thức mà qua đó góp phần bồi dưỡng tưtưởng, tình cảm, thái độ cho các em Trong nghiên cứu và dạy học lịch sử,tính đảng và tính khoa học là hai phạm trù khác nhau, nhưng thống nhất với

nhau “việc đứng vững trên cơ sở chủ nghĩa Mác - Lênin và tư tưởng Hồ Chí Minh không hề làm mất tính khoa học của việc nghiên cứu khoa học Trong tình hình hiện nay, yêu cầu này là vô cùng quan trọng ” (87; tr 115) Trong

quá trình hoạt động cách mạng, Hồ Chí Minh luôn có thái độ đúng, khoa họcđối với việc tiếp thu và vận dụng sáng tạo chủ nghĩa Mác - Lênin vào thựctiễn Việt Nam Đối với chúng ta, việc nghiên cứu, sử dụng tài liệu LSĐPtrong dạy học lịch sử cũng cần vận dụng linh hoạt, có hiệu quả những nguyên

tắc phương pháp luận sử học mácxít - lêninnit và tư tưởng Hồ Chí Minh đểđảm bảo tính khoa học

- Sử dụng phương pháp lịch sử trong sử dụng tài liệu lịch sử địa phương

Phương pháp lịch sử là phương pháp xem xét các sự vật, hiện tượngqua các giai đoạn cụ thể từ phát sinh, phát triển, diệt vong và xem xét mọitính chất cụ thể, đa dạng của nó Trong nghiên cứu và dạy học lịch sử cầnphải coi trọng cả phương pháp lịch sử và phương pháp lôgíc nhưng trướchết phải chú trọng đến phương pháp lịch sử - phương pháp phù hợp nhấtvới nghiên cứu và dạy học lịch sử

Lịch sử được phản ánh qua tài liệu sự kiện, đây là cơ sở xuất phát củaviệc khái quát, lý luận Lịch sử quá khứ bao gồm nhiều hoạt động xã hội, vìvậy, nghiên cứu và giảng dạy lịch sử LSDT, cần phải sử dụng đến nhiều loạitài liệu khác nhau ( trong đó có tài liệu LSĐP) Sử dụng chúng trong dạy học,

GV phải vận dụng phương pháp lịch sử nghĩa là phải xem xét mối liên hệgiữa các sự kiện LSĐP với sự kiện của LSDT trong quá trình phát sinh, pháttriển, diệt vong, phải thể hiện tính cụ thể, đa dạng của LSDT Có như vậy, HSmới khôi phục được bức tranh lịch sử sinh động, chân thực Chẳng hạn, khi

nói đến “Cuộc vận động dân chủ 1936 - 1939”, giai đoạn mà Đảng ta đã vận

dụng đường lối của Quốc tế cộng sản, phù hợp với tình hình trong nước đểlãnh đạo nhân dân đấu tranh với nhiều hình thức sôi nổi, phong phú như:Phong trào đón Gôđa, Đông Dương đại hội, đấu tranh bằng diễn đàn báo chí Các tài liệu lịch sử Thừa Thiên Huế lại minh họa cụ thể đường lối của Đảngđược tiến hành thông qua các phong trào đấu tranh nơi đây Ví như, khi dạy

về cuộc đấu tranh trên lĩnh vực báo chí, GV có thể sử dụng đoạn trích sau đâygiúp HS thấy được sự đóng góp của báo chí công khai trong cuộc vận động

dân chủ ở TT Huế “ Trong số đó tờ Nhành Lúa, Sông Hương tục bản, Dân

và Tiếng Dân đóng vai trò quan trọng trong cuộc vận động dân chủ ở thành

phố này” (61; tr 300) Hoặc có thể làm rõ hơn sự đóng góp cụ thể của tờ báo

Nhành Lúa:

“ Giữa năm 1936, theo chủ trương của Xứ ủy Trung kỳ, Nguyễn Xuân

Lữ đứng đơn xin phép ra tờ báo Nhành Lúa với nội dung tuyên truyền canh nông Được cấp giấy phép ngày 24 - 10 - 1936, tờ Nhành Lúa hoạt động do Hải Triều làm chủ bút, Phan Đăng Lưu chủ trì và là cộng tác viên Báo ra mỗi tuần một số gồm 8 trang, số đầu ra ngày 15 - 1 - 1937 Báo hoạt động tích cực trong việc tuyên truyền Đông Dương Đại hội, chủ trương của Đảng về việc đón Godart, hướng dẫn quần chúng đấu tranh công khai, hợp pháp Do vậy, nhà cầm quyền đã tịch thu giấy phép và đóng cửa tờ Nhành Lúa ngày 19 - 3 - 1937 sau khi ra tới số 9” (61; tr.

300)

Mặt khác, GV khi khai thác và sử dụng tài liệu lịch sử TT Huế trongdạy học LSDT cần giúp HS hiểu sự quanh co, phức tạp, thăng trầm của lịch

sử Nói về nguy cơ ngoại xâm sau thắng lợi của Cách mạng tháng Tám

-1945, GV có thể sử dụng đoạn trích tài liệu sau:

“Dưới danh nghĩa quân Đồng minh, 20 vạn quân Tàu Tưởng ngày 28 8

-1945, đã kéo vào miền Bắc nước ta cho đến vĩ tuyến 16 (Đà Nẵng) để giải giáp quân đội Nhật theo nghị quyết của Hội nghị Potsdam (17 7 - 2 8 1945), giữa người đứng đầu ba nước Liên Xô, Anh và Mỹ Đầu tháng 9 -

1945, 5000 quân Tưởng đã đến Huế Đi đến đâu chúng cũng gây ra những cảnh cướp bóc, gây gổ, đánh đập đồng bào, lại dùng đồng Quan Kim đã mất giá để mua hết lương thực, thực phẩm đang rất thiếu thốn của nhân dân ta Bên cạnh quân Tưởng, hơn 4500 quân Nhật với đầy đủ vũ khí vẫn còn ở Huế, đang chờ ngày quân đội Đồng minh giải giáp cũng tìm cách gây xung đột với tự vệ của ta ” (61; tr 329 - 330).

Qua đây, HS hiểu được, bên cạnh nạn đói, nạn dốt, khó khăn về tài chính

ta còn đối mặt với thù trong giặc ngoài, đất nước đang trong tình thế “ngàn cân treo sợi tóc”

Tuân thủ phương pháp lịch sử trong sử dụng tài liệu LSĐP còn góp phầnkhắc phục bệnh công thức, hiện đại hóa lịch sử, tránh tư tưởng chủ quankhông dựa vào tài liệu lịch sử để kết luận, khái quát vấn đề khi nghiên cứu vàdạy học lịch sử

- Sử dụng phương pháp lôgic khi sử dụng tài liệu lịch sử địa phương để dạy học lịch sử Việt Nam

Dạy học ở phổ thông, GV không chỉ dừng ở việc giúp HS biết mà phảihiểu lịch sử tường tận Muốn làm được điều đó, GV phải vận dụng phươngpháp lôgic khi lựa chọn và sử dụng tài liệu LSĐP trong dạy học LSVN GVphải quán triệt nguyên tắc này, nếu không, dễ rơi vào tình trạng chất đống tàiliệu, xem lịch sử chỉ là chuỗi những sự kiện vụn vặt, không thấy được cái cơbản, điển hình của lịch sử, làm cho giờ học nặng nề, các em không phân biệtđược cái chung - cái riêng, cái phổ biến - đặc thù, dễ biến giờ học LSDTthành bài giảng LSĐP Tài liệu LSĐP có nhiều nguồn, vấn đề đặt ra là GVphải lựa chọn tài liệu chính xác, cơ bản, điển hình, tránh sa vào những câuchuyện kể, những tài liệu chưa được khoa học lịch sử xác nhận Khi sử dụngphải xử lý đúng đắn mối quan hệ giữa tài liệu sự kiện và khái quát lý luận.Làm được điều đó, tài liệu LSĐP mới có ý nghĩa, góp phần nâng cao chấtlượng dạy học

Trong dạy học LSVN (1919 - 1975) ở trường THPT, giáo viên có thể sửdụng phong phú nguồn tài liệu LSĐP, nhưng không nên dàn trải mà phải biếtchọn loại tài liệu thích hợp, xác định mục đích sử dụng, hình thức, biện pháp

sử dụng Chẳng hạn, khi dạy học bài “Chiến cuộc Đông Xuân 1953 - 1954

và Chiến dịch lịch sử Điện Biên Phủ”, với nội dung SGK, HS khó thấy được