Ảnh hưởng của thơ Đường đến văn học Việt Nam Nói một cách chính xác, khoa học, "Thơ Đường" là khái niệm chỉ tất cả những bài thơ được sáng tác ở đời Đường, tức từ năm 618 đến 907, bất k
Trang 1Trong bậc thang tiến hoá của nền văn minh
thế giới đã để lại nhiều dấu Ên khó phai mờ trên
nhiều bình diện văn hoá vật chất, tinh thần Đó là
những tác phẩm Đường thi rực rỡ một thời, biểu
tượng huy hoàng của ngôn ngữ nhân loại đạt đến
đỉnh điểm thăng hoa Mặc dù thời gian lịch sử đã trôi
qua trên một ngàn năm song đến nay nhiều bài thơ
Đường vẫn còn say mê, xúc động lòng người Nhiều
tứ thơ Đường của các thi sĩ đời Đường đã đạt đến sự thuần diệu tài hoa trongsáng tạo ngôn ngữ mà không mấy thời đại có được Ở nước ta, từ hàngnghìn năm nay, nhiều bài thơ đã chịu ảnh hưởng của phong cách thơ Đường
và đã có những sáng tạo thành công, để lại nhiều tác phẩm vô giá trong khotàng văn học Việt Nam Thơ Đường, từ nhiều thế kỷ đã được dịch ra nhiềuthứ ngôn ngữ trên thế giới Đặc biệt từ đầu thế kỷ XX này đã được dịch sangtiếng Việt, vì vậy mà nhiều tác giả đọc thơ Đường qua bản dịch, nên càngtrở nên gần gũi, yêu thích thơ Đường Thơ Đường là một vườn hoa rộng lớnngạt ngào hương sắc, ngày nay còn tồn giữ được khoảng trên 48 nghìn bàicủa trên 2300 thi sĩ Trong đó có những cây đại thụ như: Đỗ Phủ (có tới
1400 bài), Lý Bạch (trên 1200 bài), Bạch Cư Dị (có tới 2800 bài) Để lưugiữ và truyền bá nét đẹp thanh khiết Êy, thơ Đường đã được các nhà thơViệt Nam vận dụng nhiều trong sáng tác
1 Nguyên nhân dẫn đến ảnh hưởng
Như chóng ta đều đã biết đất nướcViệt Nam tự ngàn xưa chịu ảnh hưởng
về nhiều mặt của nền văn hoá TrungQuốc Và cho đến ngày nay, sự ảnhhưởng Êy vẫn còn ghi dấu Ên rất rõ.Trong đó, sự ảnh hưởng của thơ Đườngđến văn học Việt Nam là một điển hình
Trang 2mà nguyên nhân dẫn đến sự ảnh hưởng Êy bao gồm nhiều mặt Trước hết,nước ta đã từng có một thời kỳ dài chịu sự thống trị của phương Bắc, nằmtrong nền văn minh lớn Trung Hoa, quán tính từ thời "Nghìn năm Bắcthuộc" là theo Hán học và chữ Hán, giáo dục, thi cử đều tham khảo củaTrung Quốc, học để thi một cách thực dụng thì theo đúng công thức "thithiên" (mà thi là chủ yếu là Đường thi), Phú bách, Văn sách, Năm mươi"thuộc lòng để bắt chước là đỗ, làm thơ chừng như là một nét trong tính cách
và phÈm chất, năng khiếu Việt Nam Hơn nữa, ngôn ngữ Hán và ngôn ngữViệt đều thuộc loại đơn lập, đơn âm là chính, lại có thanh điệu lên bổng,xuống trầm giống nhau, thể thơ Đường luật, tức thơ cách luật, ở Trung Quốcđến đời Đường coi như đạt mức hoàn chỉnh về nhiều mặt
Đầu đời Đường (sơ Đường), với nhiều thành tựu của hai nhà thơThẩm Truyền Kỳ và Tống Chi Vấn, thơ "Cận thể", thơ luật (ta hay gọi là thơluật Đường hay Đường luật) trở thành thể thơ như mọi người ưa chuộng.Khi đã được đưa vào thi cử, nó càng trở nên có tính chất quan phương Tómlại, đó là một thể thơ quy phạm triệt để theo mỹ học phương Đông ở TrungQuốc thời đó rồi lan sang nước ta Nói quy phạm triệt để là từ số câu, sốchữ, cân đối thanh điệu, cân đối trong đối ngẫu, ở lời, ở ý, đến kết cấu chặtchẽ: phá, thừa, luận, kết, nhất nhất có nhiệm vụ nội dung riêng, luôn tới đềtài, lập ý, cấu tứ, chọn lời, tránh những thứ khiếm nhã, những khuyết tậtphong yêu, hạc tất… Hết thảy đều theo những quy tắc cứng rắn, tuyệt đốikhông được vi phạm Đời Đường nổi tiếng là một thời đại thịnh trị, văn hoá,văn minh phát triển cao, không gian tư duy, tư tưởng mở rộng, trật tự xã hộithanh bình, có thể cũng là một nguồn gốc cho mặt thẩm mỹ được quy phạmđến mức đó Còn như đến lúc nào về sau, nó trở thành bước cản đường tiếnlên thì đó là chuyện khác
Như vậy, văn học nước ta tiếp nhận thể thơ Đường này tất nhiênkhông bỏ chút gì về mọi quy phạm trong đó Nhất là khi nó lại được đưa vàothi cử, giáo dục Nói đúng hơn, sự tiếp nhận Êy mới về hình thức, mặt cạn
Trang 3của thi pháp Mà tiếp nhận chiều sâu của thi pháp, nhất là của thơ Đường lại
có chỗ phù hợp khít khao với yêu cầu tư duy, cảm thức vô ngã thời trung đại
ở nước ta
2 Ảnh hưởng của thơ Đường đến văn học Việt Nam
Nói một cách chính xác, khoa học, "Thơ Đường"
là khái niệm chỉ tất cả những bài thơ được sáng tác ở
đời Đường, tức từ năm 618 đến 907, bất k là sáng tác
theo thể nào, còn thơ Đường luật chỉ là những bài thơ
được sáng tác theo luật thơ, được đặt ra ở đời Đường,
bất kể sáng tác đó được ra đời ở đời Đường hay còn các
triều đại khác về sau ở Trung Quốc, bất kể sáng tác đó
được làm ra ở Trung Quốc, Việt Nam hay Nhật Bản… Còn trong ngôn ngữthường ngày, khi dùng "Thơ Đường" thay cho "Thơ Đường luật" chỉ là lốinói theo quy ước Thơ Đường luật chỉ là một loại thơ cách luật, nghĩa là phảilàm theo những quy định nghiêm ngặt về một số mặt như: số chữ, số câu,cách phối hợp thanh điệu, cách gieo vần…
Haikư, song thất lục bát… cũng là thơ cách luật, cho nên không baogiờ được đồng nhất hai khái niệm "Thơ Đường luật" và "Thơ cách luật"
"Tứ tuyệt" chỉ là một loại thơ ngũ ngôn, lục ngôn hay thất ngôn Gồmbốn câu là một khái niệm được sử dụng rất phổ biến ở Việt Nam, còn tứtuyệt trong ngôn ngữ Trung Quốc mang nhiều hàm nghĩa và khi nói về cácthể thơ người ta không dùng khái niệm tứ tuyệt Ở Việt Nam, tứ tuyệt trướchết có nghĩa giống với tuyệt cú ở Trung Quốc Bên Trung Quốc thơ Đườngluật gồm có "Luật thi" (8 câu, còn gọi là bát cú) "tuyệt cú" (4 câu) và "bàiluật" (từ 10 câu trở lên) còn gọi là trường luật Còn ở Việt Nam, "tứ tuyệt"còn chỉ cả những bài ngũ ngôn, lục ngôn và thất ngôn gồm bốn câu màkhông theo luật thơ Đường tức là những bài viết theo lối cổ thể Như vậy,xét cho cùng, "tuyệt cú" ở Trung Quốc và "tứ tuyệt" ở Việt Nam là tươngđồng nhau, có điều ở "tứ tuyệt" ở Việt Nam bao hàm rộng hơn "tuyệt cú" ở
Trang 4Trung Quốc Ngoài ra, còn có thơ có tính chất tương đối tự do, không bịgiành buộc bởi những quy định chặt chẽ
Ở đời Đường, không phải chỉ thơ ca mà tất cả các loại hình văn họcnghệ thuật (văn xuôi, hội hoạ, âm nhạc, vũ đạo, điêu khắc, thư pháp - nghệthuật viết chữ đẹp…) đều phát triển So với thế giới đương thời, Trung Quốc
là một nước tiên tiến xét trên tất cả mọi mặt
Sau gần 4000 năm bị chia cắt và lệ thuộc
thời Lục TriÒu, đến đời Đường, Trung Quốc được
độc lập, thống nhất Cha con Lý Uyên, Lý Thế
Dân là những ông vua khôn khéo và có tài năng
Do yêu cầu của xã hội, nhằm xoa dịu mâu thuẫn
đối địch giai cấp dẫn đến cuộc khởi nghĩa nông
dân to lớn cuối đời Tuỳ, triều đình đã ban hành
nhiều chính sách có tác dụng ổn định xã hội và
thúc đẩy sản xuất Chỉ sau mười năm, đã xuất hiện
cảnh thái bình thịnh trị mà lịch sử gọi là "trinh
quán chi trị" (Trinh quán là niên hiệu của Đường Thái Tông) và sau 100năm lại xuất hiện một đỉnh cao mới là "Khai nguyên chi trị" Đỗ Phủ đãmiêu tả tình hình xã hội thịnh vượng của thời khai nguyên như sau:
Nhớ xưa, khai nguyên thời thịnh trị
Êp nhỏ cũng đông tới vạn nhà Kho công, dương tư đầy nứt vách Gạo kê thừa mứa, thóc vàng pha Chín trâu đường xá, không lang sãi
Đi đâu chẳng phải chọn ngày giờ Lụa vải ùn ùn xe chở đến
Cai cày, gái dệt rộn gần xa…
Trang 5Tình hình xã hội thịnh vượng Êy đã kích động hứng thú sáng tạo củacác nghệ sĩ, của các nhà thơ và tạo mọi điều kiện vật chất cho văn học nghệthuật phát triển.
Cùng với nông nghiệp, thủ công nghiệp và thương nghiệp cũng rấtphát triển, các thành phố lớn như Trường An, Lạc Dương, Khai Phong,Quảng Châu đều là những nơi có giao lưu mậu dịch quốc tế rộng rãi Sựphát triển đô thị mạnh mẽ đã tạo nên một công chúng mới cho văn học nghệthuật, đã cung cấp một số đề tài mới, đã làm xuất hiện một số thể loại vănhọc mới (biến văn, tiểu thuyết truyền kỳ, một số hình thức kết hợp thơ vànhạc) đã tạo điều kiện cho các tác phẩm văn học được truyền bá nhanhchóng và rộng rãi… Việc giao lưu rộng rãi với nước ngoài khiến TrungQuốc có thể thu được tinh hoa nghệ thuật của nhiều dân tộc khác trên thếgiới, không chỉ của các dân tộc láng giềng mà cả các dân tộ tận dùng Tây Á
Ở đời Đường, trên lĩnh
vực thuộc thượng tầng kiến trúc,
có nhiều điểm gây tác động
khách quan tích cực đến sự phát
triển của văn học nghệ thuật nói
chung, của thơ ca nói riêng Tiếp
tục Tuỳ Văn Đế, nhà Đường đã
xoá bỏ chế độ cửu phẩm chọn
quan chức một cách chủ quan tuỳ tiện thi Lục Triều mà thực hiện chế độ thi
cử để làm cơ sở chọn quan chức, và trong các kỳ thi thơ chiếm địa vị quantrọng Điều đó không ảnh hưởng đến chất lượng thơ song đã đề cao địa vịcủa thơ, gây nên một phong trào học tập, sáng tác thơ mạnh mẽ, mở rộngđội ngũ các nhà thơ, trong đó có các nhà thơ xuất thân bình dân Nhà Đườngkhông độc tôn nho giá và "bãi truật bách gia" như nhà Hán: Nho, Phật, Đạocùng được thịnh hành khiến cho nếp suy nghĩ của các sĩ phu, của các nhàthơ đời Đường được thông thoáng, không cứng nhắc,chân trời kiến thức
Trang 6được mở rông, quan điểm thẩm mỹ cũng trở nên phong phú đa dạng Khôngphải ngẫu nhiên ở đời Đường lại có một "tiên thơ" Lý Bạch, một"thánh thơ"
Đỗ Phủ,một "phật thơ" Vương Duy, một"quỷ thơ" Lý Hạ…Dĩ nhiên,tácdụng của các luồng tư tưởng đối với nhà thơ rất phức tạp, tích cực thườngxen lẫn tiêu cực, cần phân tích cụ thể tùng trường hợp một
Về thể thơ đời Đường, nhiều nhà nghiên cứu chia thành ba loại: thơĐường luật, thơ cổ thể và từ Một số người không xếp từ vào hệ thống phânloại thơ
Về ngôn từ thơ Đường: ngôn ngữ thơ Đường nhìn chung là một thứngôn ngữ trong sáng, tinh luyện Điểm đầu tiên có thể cảm nhận là ở hầu hếtcác bài thơ Đường, rất Ýt các từ khó, Ýt dùng So sáng ngôn ngữ thơ Đườngvới ngôn ngữ kinh thi, sở từ, đặc biệt là với Hán phú, so sánh ngôn ngữ thơcủa một tác giả đời Đường với ngôn ngữ mà chính tác giả đó dùng để viếttheo những thể loại khác, sẽ thấy điều đó
Về tứ thơ trong thơ Đường: đề tài trong thơ Đường không lất gì làmphong phú, nếu không muốn nói là tương đối nghèo nàn Thế nhưng thơĐường vẫn có sức hấp dẫn kỳ lạ Ngoài tài năng sử dụng ngôn ngữ, nhiềunhà thơ Đường đã khá thành công trong việc xây dựng tứ thơ Hàng trăm,thậm chí hàng nghìn bài cùng viết về cảnh tượng mùa xuân, mùa thu, về đềtài cung nữ, chinh phu, chinh phụ,vọng nguyệt, hoài hương (ngám trăng,nhớ quê), đăng cao viễn vọng(lên cao nhìn xa)…,hàng chục, thậm chí hàngtrăm bài thơ vịnh hoài cùng viết về một danh lam thắng cảnh, di tích lịch sửsong không bài nào giống bài nào Các nhà thơ Đường có ý thức khôngmuốn lắp lại người khác, lặp lại chính mình Đứng trước một sự vật, mỗinhà thơ đều có kham phá riêng và cố tìm cho được những cách thể hiện vàbiểu hiện riêng, từ đó xây dựng được những tứ thơ độc đáo
Nhà nghiên cứu Nhữ Thành đã nhận định rất chính xác rằng: thơĐường là thơ của các mối quan hệ Có rất nhiều nguyên nhân dẫn đến hiệntượng này (đặc điểm của triết học Trung Quốc, kiểu tư duy Trung Quốc thời
Trang 7trung đại…) Hãy đọc một bài thơ ngắn của nhà thơ nổi tiếng đầu đời Đường
là Trần Tử Ngang(661_701)
Đăng U Châu đài ca (Bài ca lên đài U Châu)
Tiền bất kiến cổ nhân Hậu bất kiến lai giả Niệm thiên địa chi du du Độc thương nhiên nhi thế hạ
Dịch thơ:
Người trước chẳng thấy ai Người sau thì chưa thấy Ngẫm trời đất thật vô cùng Riêng lòng đau mà lệ chảy
(Tương Như dịch)Nguyễn Thị Bích Hải đã sơ đồ hoá các quan hệ trong bài thơ như sau:
Thiên
ĐịaMột sự cô độc tuyệt đối Cô độc mà không bi quan vì tận đáy lòng,tác giả rất lo cho tình trạng xảy ra "khoảng trống thế hệ" Qua sắc thái buồn,bài thơ đã nêu lên một lời cảnh báo tích cực cho muôn đời sau Chính điều
đó đã tạo nên ma lực cho bài thơ mới đọc qua tưởng không có gì hấp dãnnày
Có rất nhiều mối quan hệ đã được các nhà thơ tạo dựng: con người vàcon người trong tất cả các mối quan hệ chằng chịt, con người và thiên nhiên(trong đó có mặt rất quan trọng là quan hệ giữa tình và cảnh), quá khứ vàhiện tại, hiện tại và tương lai, vô cùng và hữu hạn, tiên và tục, không gian vàthời gian… Đọc thơ Đường là phải phát hiện cho ra các mối quan hệ Êy và
Trang 8lý giải ý nghĩa của chúng Có một loại quan hệ, nói như Nhữ Thành, quan hệđộc hữu của thơ Đường (chỉ có thơ Đường mới có) là quan hệ đồng nhấtgiữa các mặt, các hiện tượng mà cảm quan thông thường cho là mâu thuẫn,đối lập: đồng nhất giữa người và cảnh (đọc hai câu luận bài "Thu hứng" số1…), đồng nhất tiên và tục (đọc bài tập "Tân sa") sống và chết, đọc bài tập
"Lũng tây hành"…), cũng có th phát triển thêm luận điểm của Nhữ Thànhdưới dạng: thơ Đường hay dùng cái không để nói cái có, cái tĩnh để nói cáiđộng, cái mộng để nói cái thực… Ở những bài thơ Êy mới đọc qua, cảmthấy tựa hồ có một cái gì đó phi lý, lôgic, song ngẫm một chút sẽ thấy hoàntoàn hợp lý Những bài thơ, câu thơ có sự đồng nhất đối lập kiểu Êy thường
là những bài thơ, câu thơ hay nhất trong thơ Đường
Thơ Đường là thời đại hoàng kim của
thơ ca Trung Quốc, vì vậy những ảnh hưởng
của nó là rất to lớn và sâu sắc Văn thơ Việt
Nam không chỉ chịu ảnh hưởng của thơ
Đường về nội dung, đề tài mà chịu ảnh hưởng
sâu sắc về thể loại thơ
Trước hết, về thể loại thơ các nhà thơ
đời Đường sử dụng hai thể loại thơ chính là cổ
thÓ (gồm cổ phong và nhạc phủ) Thơ cổ thể không bị hạn chế bởi số câu,
số chữ, không bị gò bó về niêm luật, cách gieo vần Còn thơ kim thể cònđược gọi là thơ Đường luật, thể thơ này tuy bị gò bó về niêm luật song nócũng có ưu điểm cấu trúc chặt chẽ, cân đối, hài hòa "Bát cú" là dạng chínhcủa thơ Đường luật, từ đó có thể suy ra các dạng khác như "tuyệt cú" và "bàiluật"
Do ảnh hưởng của thơ Đường nên các nhà thơ Việt Nam cũng đã sửdụng rất rộng rãi những thể thơ đó vào sáng tác của mình đặc biệt là thơĐường luật Từ những bài thơ cổ của các nhà thơ thời trung đại cho đến
Trang 9những bài thơ mới đều sử dụng rất nhiều thể thơ này, phổ biến nhất phải kểđến là thất ngôn báu cú Đường luật, thất ngôn tứ tuyệt, ngũ ngôn tứ tuyệt…
Cần giở cũng trang thơ trung đại Việt Nam ta có thể bắt gặp hàngtrăm, hàng ngàn tác phẩm được viết theo thể thơ Đường luật Từ những bậcđại thi hào dân tộc đến những nhà thơ, nhà Nho Ýt tên tuổi hơn, dường nhưnhững bài thơ Đường luật đã chiếm một vị trí hết sức quan trọng trong giatài thơ ca của họ
Đến với Nguyễn Trãi - một nhà quân sự, nhà chính trị kiệt xuất đồngthời cũng là một nhà thơ lớn của dân tộc ta có thể thấy rất nhiều bài thơĐường luật có giá trị được viết bằng cả chữ Hán và chữ Nôm Trong hai tậpthơ "Quốc âm thi tập" và "Ức trai thi tập" chiếm đại đa số là các bài thơ thấtngôn bát cú Đường luật Đó là những bài thơ như "Dề gươm", "hạ quy LamSơn", "Bạch Đằng hải khẩu", "Đồ Yên sơn, hoa yên tự", "Lam cảng dạ bạc",
… hay các bài như "Cây mai", "Thuật hứng"…
Đại thi hào Nguyễn Du bên cạnh tác phẩm
"Truyện Kiều" nổi tiếng viết cho thể thơ lục bát
truyền thống của dân tộc người cũng có cả một tập
thơ viết theo thể thất ngôn bát cú, trong đó tiêu
biểu là bài "Độc tiểu thanh kí"
Bà Huyện Thanh Quan là một trong những
nhà thơ nữ nổi tiếng của dân tộc, trong số hơn
mười bài thơ bà còn để lại đến ngày nay thì tất cả đều viết theo thể thơ nhấtngôn bát cú Đường luật và mang đậm phong vị Đường thi Đó là những bàithơ đã rất quen thuộc và được người yêu thích như: "Quan đèo Ngan",
"Thăng Long hoài cổ"…
Nhà thơ trào phúng nổi tiếng Tú Xương cũng có rất nhiều bài thơ đặcsắc viết theo thể thơ này như "Vị Hoàng hoài cổ", "Tự trào", "Ông Hàn bị
vợ dọa bỏ", "Mai mà tớ hỏng thi"
Trang 10Không chỉ có các nhà thơ thời trung đại mà ngay cả các nhà thơ mới
ta cũng bắt gặp rất nhiều những bài thơ được sáng tác theo thể thất ngôn bát
cú Đó là Xuân Diệu với "Thơ bát cú", đó là Nguyễn Giang với "Xuân",
"Con đường nắng", "Mẹ" là Quách Tấn với "Về thăm nhà cảm tác", "Đêmthu nghe quạ kêu"; "Đêm tình", "Mộng thấy Hàn Mặc Tử", "Trơ trọi",
"Chiều xuân", đó là Vũ Hoàng Chương với 'Nghe hát" và không thể khôngnhắc tới nhà thơ Hàn Mặc Tử với "Lệ Thanh thi tập" gồm nhiều bài thơĐường luật như "Nhớ Trường Xuyên"; "Chuyến đò ngang", "Đêm khôngngủ"…
Từ đó có thể thấy các nhà thơ Việt Nam đã chịu ảnh hưởng rất sâu sắccủa thơ Đường đặc biệt là thể thơ thất ngôn bát cú Bên cạnh thất ngôn bát
cú `Đường luật thể thơ tứ tuyệt cũng được sử dụng rất nhiều trong sáng táccủa các nhà thơ Việt Nam Các nhà thơ trung đại dùng thể tứ tuyệt để gửigắm tâm sự của mình một cách kín đáo, súc tích Nhà thơ Nguyễn Trãi bêncạnh những bài tứ tuyệt viết bằng chữ Hán còn có khá nhiều bài viết bằngchữ Nôm Bà chúa thơ Nôm Hồ Xuân Hương cũng có rất nhiều sáng tácđặc sắc viết theo thể thơ này như "Bánh trôi nước sở", "Mời trầu"… Có lẽbất cứ nhà thơ nào cũng đều có trong tập thơ của mình một vài tác phẩm viếttheo thể tứ tuyệt
Nhắc đến thể thơ này ta không thể không nhắc đến tập thơ "Nhật kýtrong tù" của Hồ Chí Minh Tập thơ viết trong thời gian Bác bị giam cầmtrong nhà tù Tưởng Giới Thạch Cả tập thơ có 133 bài thì hầu hết các tácphẩm đều được viết theo thể tứ tuyệt, viết bằng chữ Hán và mang đậmphong vị Đường thi
Không chỉ những nha thơ trung đại mà các nhà thơ mới cũng có nhiềutác phẩm viết theo thể thơ này Ta có thể kể ra đây một số tác phẩm như:
"Tứ tuyệt tương tư" của Xuân Diệu, "Áo đỏ" của Vũ Quần Phương, "Mộtnửa trăng" của Hàn Mặc Tử…